زۆر سوپاسی بازنەی گفتوگۆی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەم بۆ ڕێكخستنی ئەم گفتوگۆ گرنگە لەسەر پرسی شوێنەوار. ئەوەی بەڕێزان ئاماژەیان پێكرد، بەتایبەتی لەسەر زیادبوونی تۆماركردنی شوێنەوارەكان كە لە 1500 شوێنەوارەوە ئێستا گەیشتووەتە شەش هەزار شوێنەواری تۆماركراومان هەیە، هەروەها دەرچوونی یاسای پاراستن و بەڕێوەبردنی شوێنەوار و كەلەپوور و ئەو هەموو توێژینەوە زانستی و ئەو هەموو كتێبەی لەسەر شوێنەوارەكان نووسراون، بەڕاستی ئەمانە هەمووی دەستكەوتی گەورەن، بەڵام پرسیاری سەرەكی لێرەدا ئەوەیە چۆن دەتوانین ئەم دەستكەوتانە بپارێزین؟ دكتۆر حەیدەر لەشكری، بەڕاستی دەستی خستە سەر برینەكان و چارەسەریشی پێشكەش كرد، كە چۆن بیانكەینە زمانحاڵی نەتەوە؟ چۆن ئەمانە بكەینە بناغەیەك بۆ نەتەوەسازی و چۆن بەكاریان بهێنین؟ واتە بیانكەینە یادەوەریی دەستەجەمعی (collective memory)، ئەمە شتێكی زۆر زۆر گرنگە.

بەداخەوە، هەموو ئەو بابەتە زانستییانە و ئەو دەستكەوتانەی لە هەڵكۆڵینی شوێنەوارییەكان دۆزراونەتەوە، وەك ئەوەیە لە گۆڕ دەریان بهێنین، بەڵام دووبارە بیانگوازینەوە بۆ گۆڕستان، چونكە بەداخەوە مۆزەخانەكانی ئێمە، لە ڕاستیدا گۆڕستانن. ئەوانە لە چوارچێوەی دیواردا دانراون، نەمانتوانیوە بیانكەینە بناغەیەك بۆ نەتەوەسازی، نەتەوەی پێ بناسێنین. بۆیە كارەساتەكە لێرەدایە.

ئەگەر نیازمان پاراستنی شوێنەوارەكان بێت، پێم وایە سرووشت بە باشی پاراستوویەتی. بە دەیان هەزار ساڵ لەو شوێنە ماوەتەوە و سرووشت پاراستوویەتی، بەڵام ئێمە دەچین، دەری دەهێنین، لەوانەیە بە دەستی ئێمە بشكێت و لەناو بچێت. شوێنەوارەكان هەمووی شتی پێویستیان پێ بوو و پیانگوتین، بەڵام چۆن زمانێكیان بۆ دروست بكەین، چۆن زمانێكیان پێ بدەین، بەكاریان بهێنین و سوودی لێوەر بگرین. ئەو ناسنامە نەتەوەییەی باسی لێوە كراوە، پەیوەندی بە كۆدەوە هەیە، ئێمە كۆدەكانمان هەن، بەڵام چالاك نین. ئەم ناسنامەیە لە دەستی ئێمە دەرچووە، كۆمەڵێك خەڵكن دێن كاری لەسەر دەكەن و دەرفەت بە ئێمە نەدراوە كە بتوانین كاری لەسەر بكەین. هۆكارەكانی هەرچی بێت، من نازانم هۆكاری ڕاستەقینە چییە.

لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان، ئەو هەموو شوێنەوارەمان هەیە، بەداخەوە هەمووی بە ناوی ئێرانەوە تۆمار كراون، لە ڕۆژئاوا بە ناوی سووریا، لە باكوور بە ناوی توركیا و لە باشووری كوردستانیش بە ناوی عێراق تۆمار كراون. كە ئێمە لێرەین، تا ئێستا لە ڕاپۆرتی شوێنەوارەكان كە تیمە شوێنەوارناسەكان دەینووسن، ناوی كوردستان بە دەگمەن دەبینین. بە ناوی باكووری عێراق، بە ناوی هەولێر كە دەڵێن باكوور. واتە، تا ئێستاش مێژووی ئێمە، شوناسی ئێمە بە ناوی نەتەوەكانی دیكەوە دەڕوات. ئێمە كەی بە نیازین ئەم شتانە ڕاست بكەینەوە؟

ئەو تیمانەی بۆ هەڵكۆڵینی شوێنەواری دێنە هەرێمی كوردستان زۆر گرنگە كە دەێن هەڵكۆڵین لەسەر شوێنەوارەكانمان دەكەن و توێژینەوە دەكەن، بەڵام دەبێت وەزارەتە پەیوەندیدارەكان ئەو مەرجەیان بەسەردا بسەپێنن، كە دەبێت ئەو شوێنەوارانە لەناو توێژینەوەكانیان بە ناوی كوردستان تۆمار بكەن. ئەگەر ئێمە لەپارچەكانی دیكەی كوردستان ناتوانین ئەمە بكەین، لە ئێستادا لە هەرێمی كوردستان دەتوانین بیكەین.

ئەوەی ئێمە گرنگی پێدەدەین، دۆزینەوەی پارچە شوێنەوارەكانە، بەڵام ئەوەی بەلای تیمەكانی هەڵكۆڵینەوە گرنگ نییە، ئەوەیە كە لایان گرنگ نییە ئەو پارچە شوێنەوارییە چی بەسەر دێت، ئەو پارچە شوێنەوارییانە دەبرێن بۆ مۆزەخانە و لە كۆگای مۆزەخانەكان هەڵدەگیرین، بەند دەكرێن، بەڵام ئایا ئێمە كەی بەنیازین ئەم پارچە شوێنەوارانە بكەینە كۆدێكی زیندوو و سەرچاوەیەك بۆ نەتەوەسازیی ئێمە؟

من لە تێزی دكتۆراكەمدا باسی بابەتێكم كردووە، كە بریتیە لە «نۆژەنكردنەوە، پاراستن و بەكارهێنانەوە». باشترین پاراستن، بەكارهێنانەوەیە. باشترین بەكارهێنانەوەش ئەوەیە كە بیكەیتە زمانحاڵی نەتەوە، واتە زمانحاڵی خەڵكەكەی خۆی. لە ئێران بە دەیان نموونەمان هەیە: خانووی كەلەپووری بەكار هاتووەتەوە و كراوەتە هۆتێل. نرخێكی خەیاڵی هەیە، خەڵكیش ڕووی تێ دەكات و ڕێزی لێ دەگرێت. ئەو خانووە لەو شوێنەدا كراوەتە زمانحاڵی مێژووی ئەو شارە. هەر ژوورێك بە ناوی شاعیرێكەوە، لەو ژوورە سەرچاوەی كتێب و نووسین و یادەوەری و هەموو شتەكانی داناوە. تۆ دەچیت لێی دەمێنیتەوە، زانیاری وەردەگریت، چێژ وەردەگریت. مۆدێرن و كۆن پێكەوە كۆكراوەتەوە. واتە دەتوانیت سوودێكی هێجگار گەورەی لێ وەربگریتەوە.

من لە قەڵای هەولێر، خانوویەكم وەرگرتووە و توێژینەوەم لەسەر كردووە، بەوەی چۆن دەتوانین بیكەینە هۆتێل؟ ئەو هۆتێلە چی لێ بكەین؟ واتە گرنگ نییە چۆن بە باشی كەلەپوور بپارێزین. بەڵكو گرنگی ڕاستەقینە ئەوەیە چۆن دەتوانین بیكەینە ناسنامە؟ هیچ نەبێت شاعیرێكی كوردی پێ زیندوو بكەینەوە. هەر ژوورەی بە ناوی كەسایەتییەكەوە، بە ناوی كەسێكەوە. سەرچاوەكان، كتێبەكان، بەرهەمەكانی لەوێ دابنێین.

خاڵێكی دیكە لەو بابەتانەی باسی كرا، بیناسازیی كوردییە. من لە تێزی دكتۆراكەمدا، ئەوەی بەكارم هێناوە، كە پێوەری بۆ دەرخستنی ناسنامەی بیناسازی هەیە، بۆچی دەبێت بڵێن بیناسازیی كوردی سەردەمی عوسمانی، بۆیە ئەگەر بپرسین پێوەرەكان چین؟ ئەو كەرەستانەی لەو بیناسازییە بەكار هاتوون، ئەو خەڵكانەی ئەو بینایەیان دروست كردووە، چین؟ ئەگەر بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە سەرنج لە بیناسازیی قەڵای هەولێر بدەین، دەبینین هەمووی بە كەرەستەی ناوخۆیی دروست كراوە، جگە لە چەند شتێك كە لە دەرەوە هاتووە. خانوو و بیناكانی ناو قەڵا هەمووی لەلایەن وەستاكانی خۆمانەوە دانراون. وەستا ئیسماعیلێك هەیە كە لە سنەوە هاتووەتە ئێرە، دەرگای قەڵا و خانووی جەمیل ئەفەندی دروست كردووە، ئەمەش واتە وەستا، وەستای كوردی بوو، كەرەستە، كەرەستەی كوردی بوو.

خانووە كەلەپوورییەكانی كوردستان زمانحاڵی خێزانە كوردییەكانن. واتە، ئێمە ئەگەر تەنیا خانووەكان وەربگرین، دەتوانین خێزانی كوردی سەدەكانی پێشوو بزانین چۆن ژیاون. واتە دەتوانین بناغەی خێزانی كوردی و دابونەریت لە خانووەكانمان وەربگرین. بۆچی تا ئێستاش ناتوانین بڵێین بیناسازیی كوردی هەیە؟ لەبەر ئەوەیە هەتا ئێستا نەمانتوانیوە ئەو شوێنەوار و كەلەپوورە بكەینە كۆدێكی چالاك بۆ ناسنامەی نەتەوەییمان، هەمووی ماوەتەوە، هەمووی قەتیس كراوە. لەمەش زیاتر بەداخەوە كە دەڵێم، شوێنەوار لە هەرێمی كوردستان بووەتە بازرگانی، لەكوێ پارەیەكی تیا بێت، هەوڵی بۆ دەدەین و گوێ بەوە نادەین كە كۆتاییەكەی چی لێ دێت. بیر لەوە ناكەینەوە كە ئەوە بیكەینە شتێكی زیندوو، بیكەینە بابەتێكی نیشتمانی، بیكەینە سەرچاوەیەك وەك بۆ ناسنامەی نەتەوەیی كە نەتەوەكانی جیهان زۆر چالاكانە لە پرۆسەیە سەركەوتوو بوون.

لە هەرێمی كوردستان كە پڕۆژەیەكی هەڵكۆڵینی شوێنەوارەكان دەكرێت، هەر چوار دەوری تەلبەند دەكەن، ڕێگە نادەن ئێمەی شوێنەوارناس بچینە ناو پڕۆژەكە و ڕێگە نادەن كەس بیبینێت، یان تەنانە ڕێگەمان نادەن سەردانی ئەو شوێنەش بكەین كە خۆڵەكەی لێ فڕێ دەدەن. ئایا ئەو تیمەی كار لە هەڵكۆڵینی ئەو شوێنەوارانە دەكەن، بەو ئامانجە توێژینەوە لەسەر ئەو شوێنەوارانە دەكەن كە كۆدەكانی ناسنامەی نەتەوەی ئێمە زیندوو بكەنەوە، یان مەبەستێكی زانستیی خۆیان هەیە؟ ئەمە لەكاتێكدا ئەو شوێنەوارانە بۆ ئێمە كۆدن و دەبێت كاتێك كە هەڵكۆڵین دەكەین، لە توێژینەوەكانمان ئەو كۆدانە بكەینەوە و بیكەینە سەرچاوەیەك بۆ ناساندنی نەتەوەی خۆمان، پرسیار لێرەدا ئەوەیە ئێمە وەك كورد، كەی دەست بەم پرۆسەیە دەكەین؟ بەداخەوە دیار نییە.

 كۆمەڵە شتێكی دیكە هەیە لە سەر نۆژەنكردنەوەی قەڵا. لە نۆژەنكردنەوەی قەڵادا، یونسكۆ، ئای كۆمس و دەستەی بوژانەوەی باڵای قەڵا هەن. كۆمەڵێك یاسا و ڕێسا هەن لە نۆژەنكردنەوەی كەلەپوور و شوێنەوار. ئەمانە هەمووی لە ئەوروپا دانراون، واتە لەگەڵ ژینگەی ئەوروپی گونجاوە. كاتێك تۆ ئەو یاسایانە دەهێنیت، هاودژییەك دروست دەبێت لە نێوان پاراستنی كەلەپوور و شوێنەوار لە هەرێمی كوردستان، چونكە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ژینگەیەكی جیاوازە. ئاو و هەوای جیاوازە، كەرەستەی جیاوازە، كەلەپوور و دابو نەریت و خێزان، هەموو شتێك جیاوازن. تۆ كۆمەڵێك یاسا و ڕێسات هێناوە كە جیاوازن. تۆ دێیت و ڕۆحییەتی شوێنەكە لادەبەیت. ئێمە، كاتێك باسی نۆژەنكردنەوە دەكەین، كۆمەڵێك بەها، (بەهای ئایینی، كەلەپووری، كۆمەڵایەتی، سیاسی) هەن، ئەوانە هەمووی دادەبڕێنین. شوێنی یاسا و ڕێسای دەوڵەتانیش دەكەوین، كە لە ژوورێكدا ئەوانە دانیشتوون و بەپێی پێوەرەكانی خۆیان دەیاننووسنەوە.

چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەو یاسا و ڕێسا و یاسایانە بكەین كە لە كوردستان لەگەڵ شوێنەوار مامەڵەی پێدەكرێت و لەگەڵ ژینگەی هەرێمی كوردستان ناگونجێن؟ یان چۆن سوود لە ئەزموونی ئەوروپا وەربگرین؟ بێگومان دەبێت لەسەر ئەم پرسە بێنە دەنگ و پێیان بڵێین: ئەمەی تۆ دەیكەیت لە گەڵ كوردستان ناگونجێت، تۆ دێیت خانوویەكی كەلەپووری كە دەبێت وەك خۆی نۆژەن بكرێتەوە، دەستكاری و گۆڕانكاری تێدا دەكەیت و ڕاوێژیش لەگەڵ هیچ لایەنێك ناكەیت، ئەمە نابێت قبووڵ بكرێت، لەبەر ئەوەی ڕۆحییەتی شوێنەكە ناهێڵێت، یادەوەریی دەستەجەمعی ئەو خەڵكەی لەناو قەڵا ژیاون دەكوژێت، ئێمە قەڵامان مراند. ئێمە قەڵامان بە یەكجار و بە یەك قۆناغ چۆڵ كرد، ئەمەش بووە هۆی تێكچوونی قەڵا. لە كاتێكدا دەبوو قۆناغ بە قۆناغ بێت. بەمەش هەموو كۆدەكانمان لە قەڵا وەرگرتەوە. كە كۆنترین شوێنی شوێنەوارییە لەسەر ڕووی زەوی ژیانی تێدا بەردەوام بووبێت، بەڵام بە دەستی خۆمان ئەو كۆدە چالاكەمان پەكخست و كردمانە كۆدێكی ناكارا.