شەیدا محەمەدەمین، بۆ ماوەی چل ساڵ كارمەندی هەرە چالاكی بەڕێوەبەرایەتیی شوێنەواری پارێزگای كەركووك بووە، هەر بۆ خۆی ڕێژەی سەرووی 60%ی شوێنانی شوێنەواری پارێزگاكەی دۆزیوەتەوە و تۆماری كردوون و لە ڕێی كەناڵەكانی میدیاوە بڵاوی كردوونەتەوە. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (شوێنەوار كۆدەكانی ناساندنی نەتەوە)، لەبارەی ڕەوشی شوێنەوار لە پارێزگاكەی كەركووك و تێكدان و شێواندنی گەورەترین شوێنەواری شارەكە، بەم جۆرە بۆچوون و سەرنج و خوێندنەوەی خۆی خستەڕوو.

 

جێی ڕێز و شانازییە وەك نوێنەری شاری كەركووك بەشداری لەم دانیشتنەدا دەكەم. گەورەییە بۆ من كە میوانداریی منتان كردووە. ئێمە لە ڕووی بایەخدان بە شوێنەوارەوە دەتوانین بە دوو قۆناغ باسی كەركووك بكەین: سەردەمی سەدام و قۆناغی دوای سەدام، من شوێنەوارناس نیم، بەڵام ماوەی چل ساڵ وەك كارمەندی شوێنەوار كارم كردووە. لە پارێزگای كەركووك تا ئێستا 1200 شوێنەواری دۆزراوەمان هەیە، لەو ژمارەیە 700ی من دۆزیومنەتەوە و تۆمارم كردوون، هەر لە ڕێی منیشەوە لە كەناڵەكانی ڕاگەیاندن بڵاو كراونەتەوە. ئەو 700 شوێنەوارە بە توانای خۆم و وەك پەرۆشی و خولیای خۆم بۆ دونیای شوێنەوارناسی، بە دوایاندا گەڕاوم و دۆزیومنەتەوە و بە وردی و بە ئەندازەی پێویست و توانا، كنە و پشكنینی سەرەتاییم بۆ كردوون. لە سەردەمی سەدام كەس دەستی بۆ شوێنەوار نەدەبرد، حوكمەت لەم ڕووەوە زۆر ڕژد بوو، هەر لە چیای حەمرینەوە بیگرە تا دەگاتە سنووری مەخموور، لەو لایەشەوە تا دەگاتە سنووری چەمچەماڵ، كەس زاتی ئەوەی نەدەكرد، دەست بۆ شوێنەوار ببات. لە دوای ڕووخانی سەدامەوە خەڵك بە شێوەیەكی نایاسایی دەستیان بۆ شوێنەوارەكان بردووە، زۆر خراپ كنە و پشكنینی نایاساییان تێدا كردوون، بەتایبەتی لە ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی هەرێم كوردستان و لەو شوێنانەی كەوتوونەتە نێوان سەنگەری پێشمەرگە و سەنگەری هێزی عێراقەوە، تەنانەت ئەو شوێنانەی پارێزگای كەركووكیش كە كەوتوونەتە ژێر دەسەڵاتی حوكمەتی هەرێمیش، بە هەمان شێوە شوێنەوارەكان ڕووبەڕووی تاڵان و دزین بوونەتەوە. خەڵك لە دەرەوەی دەسەڵاتی یاسا پەلاماری شوێنەوارەكانیان داوە، دەستیان لە تێكدان و بەتاڵانبردنی شوێنەوار نەپاراستووە، كار گەیشتووەتە ئەوەی لە یەكێك لە شوێنەوارەكاندا كارتۆنی ئامێری پشكنینی كانزام بینیوە، دیارە بە دوای هەمەجۆر كانزای شوێنەواردا گەڕاون، زۆر خراپ و تێكدەرانە شوێنەوارەكانیان شێواندووە.

شوێنەوارەكانی كەركووك هی سەردەمی زۆر كۆنن، بۆ نموونەی هی سەردەمی حەسوونە و سامەرایان تێدایە، بەڵام بەداخەوە بایەخ بە شوێنەوار نادرێت. من لایەنگری قسەكانی دكتۆر عەبدوڵڵام كە گوتی تیمێكی خێرا پێكبهێندرێت بۆ ئەوەی دەمودەست و بێ دواكەوتن بە شێوەیەكی مەیدانی بەدواداچوون بكەن، لەبەر ئەوەی جاری وا هەیە هەواڵ دێت كە پرۆژە هەیە شەو كاری تێدا دەكرێت، هەواڵیش هەیە دەڵێ شوێنەوار دۆزراوەتەوە، باشە بە شەو چۆن كارمەندی حوكمەت دەبەیت بۆ سەر شوێنەوار؟ بۆ نموونە، جارێكیان پێیان گوتم لە خوار گوندی تۆبزاوە لە باشووری ڕۆژاوای كەركووك شۆفەڵ كاری كردووە و لە پڕ كەوتووەتە خوارەوە، گۆڕستانێكی گەورە دۆزرا بووەوە هی (500) ساڵ بەر لە زایین بوو. بەو شەوە چووم، شەوی هەینی بوو، گوتیان دوو ڕۆژی دی ئێمە ڕوفاتی نێو تابووتەكان هەڵدەگرینەوە، بەڵام یەك دینار تەرخان نەكرا و تا ئێستا كەس نازانێت شوێنەواری ئەو گۆڕ و گۆڕستانە چی بەسەر هات. بۆ ماوەی دوو ڕۆژ پۆلیس پاسەوانیی كرد، پاشان بە خۆڵ دامانپۆشییەوە و لەوێدا مایەوە.

ئێمە شاری (نۆزی) پایتەختی هووری و میتانییەكانمان هەیە لە باشووری ڕۆژاوای كەركووك، من نەخشەم بۆ دروست كرد، بەڵام فەرامۆش كراوە و ئێستا مەگەر خەڵكی شوێنەوارناس بزانێ پاشماوەی ئەو شارە كە هی باپیرانی كوردە، لە كوێیە. دێینە سەر قەڵای كەركووك. ساڵی 1991 قەڵا چۆڵ كرا، كە 700 ماڵ بوون، بە فەرمانی سەدام هەرچی بینا و تەلاری قەڵا هەبوو ڕووخێندرا، گوتیان دەبێ تەنیا پێنج خانووی بمێننەوە، گوتمان ئاخر ئەم خانووانە هەموو مەسرەفیان لێ كراوە و چاك كراونەتەوە و خانووی كەلتوورین، باش بوو توانیمان لە نێوانی 70 تا 80 خانوو ڕزگار بكەین نەمانهێشت بڕووخێندرێن. بڕیاری خاپووركردنی قەڵای كەركووك لەوەوە سەرچاوەی گرتووە، هیچ ئاماژە و نیشانەیەكی نەتەوەی عەرەبی پێوە نەبوو، بۆیە لە چوارچێوەی عەرەباندنی كەركووكدا، پەلاماری قەڵای شارەكەیان دا، كە گەورەترین سیمای شوێنەوارە لە كەركووكدا. دوای خاپووركردنی قەڵا، بڕە پارەیەكی كەمیان تەرخان كرد، ئیدی لەساڵی 2001ـەوە تا 2003 نزیكەی 15 خانووی شوێنەوارمان بە تەرزە تەلارسازییەكەی خۆی نۆژەن كردەوە. ڕەنگە لە بەڕێوەبەرایەتیی شوێنەواری كەركووك بڕە پارەیەك بۆ شوێنەوارێك خەرج بكرێت، كەچی دوای 10 بۆ 15 ساڵی دیكە كەس نە ئاوڕێك لەو شوێنەوارە دەداتەوە، نە پرسیارێكی دەكات، ئیدی بە هۆی فەرامۆشییەكی لەم جۆرە خانووی نۆژەنكراوەی كەلەپووری دووبارە وێران دەبێت و دادەڕووخێت. لەو بڕە پارە كەمەی بۆمان تەرخان كرا، لە ساڵی 1997دا لە قەڵای كەركووك دەستمان بە كنە و پشكنین كرد، بڕی تەنیا 250 هەزار دینار تەرخان كرا، بەو بڕە پارە كەمە توانیمان شوورەیەكی قەڵا بدۆزێنەوە كە كەوتووەتە گۆشەی باكووری ڕۆژاوای قەڵای كەركووك، دەشگوترێت ئەو شوورەیە 65 بورجی هەبووە، ئێمە توانیومان 15 بورجی بدۆزینەوە، دەروازیەكیشمان دۆزییەوە كە ئاشوورییە و هەشت مەتر قووڵە، بورجێكی دیكەی قەڵای كەركووك لە ساڵی 1979دا دۆزرایەوە و ئەویشمان لە ساڵی 1997 نۆژەن كردەوە. لە قەڵای كەركووك چەندین شوێنەواری گرنگ هەن، لەوانە مەرقەدی پێغەمبەران دانیال و عوزێر و حونەین، دەشڵێن گۆڕی چوار پێغەمبەر لە قەڵاكەدا هەن، بەڵام شوێنەوار ئەوەی پشتڕاست نەكردووەتەوە. كاتی خۆی ڕۆژانی شەممە جووی نیشتەجێی كەركووك بۆ سەردانی مەرقەدی دانیال پێغەمبەر دەهاتن، ئێستا خەڵكی شار شەممان سەردانی ئەو مەرقەدە دەكەن. قەیسەرییەك لەسەر قەڵای كەركووك هەیە و دەڵێن هی سەردەمی سەلجووقییە، ئەو قەیسەرییە كەوتبووە ژێر خۆڵەوە، لە كنە و پشكنینەكەی 1997دا دۆزیمانەوە، بریتییە لە 34 دووكان (لە داڵانێكدا 17 بەرانبەر بە 17)ن. كڵیسەی (دایكی خەمان)یش لە ساڵی 1860 دروست كراوە، «كاتدرا» بوو، بە هۆی ئەوەی خاكی قەڵا فشەڵە و پتەو نییە، دوای 100 ساڵ لە 1960 ئەم كاتدرایە ڕووخا، هەروەها گومبەتی سەوز هەیە بۆ ساڵی 162ی كۆچی دەگەڕێتەوە، دەڵێن گۆڕی كچە پاشایەكە لە ناوەڕاستی ئاسیاوە بۆ حەج هاتووە و لە كەركووك مردووە، ئێمە لە ساڵی 1987 نۆژەنمان كردەوە، بەڵام لەو كاتە بەدواوە هیچی بۆ خەرج نەكرا، هەموو نەخشەكانی كەوتنە خوارێ. لە قەڵا زۆر خانووی كەلەپووری هەن، لەوانە خانووی سۆما، تەیفوور، سەید فاتیح و هی دیكەش، نەخش و هەڵكۆڵین و زەخرەفەی زۆریان تێدایە، باوەڕ ناكەم هاوشێوەیان لە شوێنی دیكە هەبێت.

قشڵەی كەركووكمان هەیە، ساڵی 1863 لە سەردەمی نامیق پاشا والیی بەغدا وەك سەربازگەیەك دروست كراوە، تا ساڵی 1985 هەر سەربازگە بوو، قەیسەریی كەركووكیشمان هەیە، شارەوانی لە ساڵی 1979 ویستی بیكات بە پارك، شوێنەوار نەیهێشت و لە ساڵی 1983 نۆژەن كرایەوە. ناسنامەی كەركووك كوردی و كوردستانییە، من دەپرسم لەبەر چی قوتابیانی ماستەر و دكتۆرا و تەنانەت قوتابیانی بەكالۆریۆسیش، نایەن لە بارەی شوێنەوارەكانی كەركووك توێژینەوە بكەن؟ كەركووك بە «تاق» بەناوبانگە، هەروەها نزیكەی 40 خان لە كەركووكدا هەبوون، ئێستا تەنیا 12 خان ماون، چەندین گەڕەكی كەلەپووریمان لە هەردوو بەری شارەكەدا هەن، وەك «ئیمام قاسم، بڵاخ، پیریادی، موسەڵڵا، شاتری، بەگەكان، قۆریە»، گەل خاوەنی ئەو گەڕەكانە و هەموو خانووە كەلەپوورییەكانیانە، ئەوان موڵكی میللەت و مرۆڤایەتین. بۆ نموونە خانووی سەید ئەحمەدی خانەقا كەسایەتیی هەرە ناوداری كەركووك لە ساڵی 1873 دروست كراوە، تا من لە شوێنەوار بووم، نەمهێشت تێكی بدەن، دوای خانەنشین بوونم، ڕۆژێكیان سەعات دووی شەو لە ساڵی 2025دا لە تاریكەشەودا ڕووخاندیان.

شوێنەوار و كەلتوور لە مێژووی مرۆڤایەتی و پەرەسەندنیدا بە درێژایی چاخەكان، بە گەواهیگەلی زیندووی مێژوو دادەندرێن، چونكە شوێنەوار تەنیا پاشماوەی ماددی نییە، بەڵكو هێمای ناسنامەی میللەتان و یادگەی گشتیی نەتەوە و كەرەستەی ئاشنابوونە بە ڕابردووی وڵات و نەتەوە و هۆشیار بوونەوە بۆ ئێستا و داهاتوو. هەر لە ڕێی لێكۆڵینەوە لە شوێنەوار و پەیبردن بەو ڕاز و نهێنییانەی لە ئامێزی گرتوون، خەسڵەتی هەر نەتەوە و وڵاتێك دەناسرێتەوە، جگە لە شێوەی ژیان و ئاستی ژیار و شارستانییەتی هەر گەلێك، هەستی شانازیكردن بە وڵات و نەتەوەش بەهێز دەكات.

پاشماوەی بینای مێژوویی وەك قەڵا و پەرستگە و نزرگە و گۆڕستان و ئاوەڕۆ و نۆكەند و خانووی شوێنەواری پاشماوەی باب و باپیران، بەو نەخش و نووسین و دەپ (تابلێت)انەی تێیاندا بەدی دەكرێن و دەدۆزرێنەوە، دەبن بە سەرچاوەی زۆر بەهادار بۆ ناسین و ناساندنی میللەتان لە ڕووی دابونەریت و یاسا و ڕێساكانی ژیانیان و ئاشنابوون بەو ڕووداوانەی بەسەریاندا هاتوون، لە ڕێی ئەو گۆزە و قاپ و تاسوولكە و ئامرازانەی كشتوكاڵ و هەمەجۆر كەرەستەوە، بە شێوەی ژیانیان ئاشنا دەبین و پەی بە دۆخی شارستانییەت و جموجووڵی بازرگانی و بەرهەم و شێوەی بیركردنەوە و ئاست و جۆری هونەر و لایەنەكانی دیكەی ژیانیان ئاشنا دەبین.

شوێنەوار و كەلەپوور پێكەوە گرێدانی ئەمڕۆیە بە ڕابردوو، خوێندنەوە و بەرچاوڕوونییە بۆ داهاتووش، كاتێك مرۆڤ دەبینێ خاوەن ڕەگێكی بەهێز و درێژە و بە ناخی زەوی و زەماندا قووڵ ڕۆچووە، هەست بە شكۆ و شانازییەكی گەورە دەكات، بە شانازییەوە باسی گەل و وڵاتەكەی دەكات. پەیبردن بە ڕابردووی گەل لە ڕێی شوێنەوار و كەلەپوور و مێژوو، هەست و ورەیەكی بەرز بە مرۆڤ دەبەخشێت، شوێنەوار خاڵی گەش و ڕۆشنە لە ڕێڕەوی مێژووی بەرەی مرۆڤایەتیدا، مایەی شكۆ و سەربڵندییە بۆ گشت لایەك و ناسنامەی نەتەوەیی و نیشتمانی لەودا بەرجەستە دەبێت.

زۆر گرنگە شوێنەوار بەشێك بێت لە پڕۆگرامی خوێندن و چالاكیی قوتابخانەكان، ئەوەش تۆوی شانازیكردن لە ناخی تاك و كۆمەڵدا دەڕوێنێ، گەشە بە هەستی نەتەوەیی و نیشتمانی لەلای نەوەكان دەدات، بە تایبەتی منداڵان و گەنجان لە ڕێی ئاشناكردنیان بە شانازییەكانی ڕابردووی نەتەوە. زۆر گرنگە هەر هاووڵاتییەك هەست بە پیرۆزی و گرنگیی شوێنەوار و ڕابردووی وڵات و نەتەوە بكات، هەمووان لە پاراستن و كنە و پشكنین و نۆژەنكردنەوەی شوێنەوار و شوێنانی كەلەپووردا بەشدار بن، هەستی ئەوەیان لا گەڵاڵە ببێت، كە ئەوان خۆیان خاوەن ماڵن.

ئەگەرچی دەوڵەتی عێراق بە گشتی بە ڕادەی پێویست نەپەرژاوەتە سەر بایەخدان بە كەلەپوور و شوێنەوار، بەڵام لە ساڵی 2012دا ئێمە وەك بەڕێوەبەرایەتیی شوێنەوار مۆزەخانەیەكی فۆلكلۆری و ئەتنۆگرافیمان لە نێو قشڵەی كەركووكدا كردەوە، چەندین جۆرە پیشە و پیشەكاری ساڵانی چلی سەدەی بیستەمی تێدا نمایش كراون، وەك «دارتاشی، لێفەدوورین، قازانچی، ئاسنگەر، سەرتاش، گەرماو، خەنەبەندان، جۆڵا، چایخانە، حوجرەی فەقێ، بەرگدوور، یاریی سینی و زەرف، كاشدوور، وێنەی بەشێك لە ناودارانی كەركووك لە هەموو نەتەوەكانی شارەكە». ڕۆژانە ژمارەیەكی زۆر لە قوتابی و گەنجانیش شارەكە سەردانی مۆزەخانەكە دەكەن، ئەمەش هەنگاوێكی سەرەتایی باشە.