د.عبدولوەهاب سلێمان حەسەن، بەڕێوەبەری شوێنەوار و كەلەپووری ئیدارەی سەربەخۆی سۆرانە و خاوەنی ئەزموونی نزیكەی بیست ساڵە لە شوێنەوارناسی و، پسپۆڕە لە ناسینەوە و ڵێكۆڵینەوە لە بارەی هونەری سەر بەرد «Rock Art» و سكەی سەردەمی سلوكی، ناوچەی سۆرانیش جیا لەوەی خاوەنی ئەشكەوتی شانەدەرە كە بە بەناوبانگترین و گرنگترین ئەشكەوتەكان‌ لەسەر ئاستی جیهان دادەنرێت، كە هەردوو جۆر مرۆڤی نیاندرتاڵ و مرۆڤی ژیری لێ ژیاوە، لە هەمان كاتدا خاوەنی هەزاران شوێنەواری دێرینیشە. لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (شوێنەوار كۆدەكانی ناساندنی نەتەوە)، بەم جۆرە دید و تێڕوانین و پێشنیارەكانی خۆی خستە ڕوو.

 

سەرەتا سوپاس و پێزانینی خۆم ئاراستەی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەم، كە كۆمەڵێك زانا و شوێنەوارناسیان لەم ڕۆژەدا كۆ كردەوە، بۆ تاوتوێكردنی ناسنامە و میراتی نەتەوەییمان.

ناسنامەی نیشتمانیمان لە ئاوێنەی شوێنەواردا:

لە دونیای ئەمڕۆدا بە دەگمەن ناوی كوردستان بە شێوەیەكی سەربەخۆ بەكار دێت و زۆرجاریش پەیوەست دەكرێت بە دەوڵەتانی دراوسێی وەك ئێران، عێراق، توركیا، سووریا، یان وەك بەشێك لە ئێتنۆگرافییەك دەناسێنرێت. ئەمە لە كاتێكدایە كە ئێمە نەتەوەیەكین خاوەن كەلتوور و ناسنامە و كۆدی نەتەوەیی خۆمانین، كۆدێك كە نە سنوورە سیاسییەكان و نە سەركوتی مێژوویی ناتوانن لەناوی ببەن. ڕەنگە دراوسێكانمان هەرگیز ئەم ڕاستییەیان بەدڵ نەبووبێت و بە درێژایی مێژوو چەندین جار هەوڵی سەركوتكردنیان داوە. لە ڕابردوودا باوانی ئێمە بە تفەنگەكانیانەوە ڕاوەستاون و خوێنیان ڕشتووە بۆ بەرگریكردن لەم ناسنامە مێژووییە و بۆ سەلماندنی ناسنامەی خۆیان، بەڵام ئەمڕۆ ئەزموونەكان دەریانخستووە كە باشترین ڕێگە بۆ بەرگریكردن لەم كۆدە نەتەوەییانە شەڕ و خوێن نییە، بەڵكو ڕۆشنبیری و پەروەردە و پاراستنی شوێنەوار و كەلتوور و كەلەپوورە. شوێنەوارەكان زمانێكی بێدەنگ، بەڵام گشتگیریان هەیە، ئەوان ناسنامەی ئێمە بە جیهان دەناسێنن بەبێ ئەوەی پێویستمان بە وەرگێڕان هەبێت.

دەستكەوتە زانستی و جیهانییەكان:

لە ساڵی ٢٠١٣وە پاش ئەوەی گرێبەستی كاری هەڵكۆڵین لە بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی شوێنەوار و كەلەپوور لەگەڵ زانكۆی كامبریدجی بەریتانی واژوو كرا، هاوكاریمان لەگەڵ زانكۆی كامبریدج لە ئەشكەوتی شاندەر دەستی پێكرد و لە ساڵی ٢٠١٩وە پڕۆژەیەكی زۆر گرنگ لەگەڵ كەناڵی بی بی سی، لەسەر نیاندرتاڵەكان پێك هێنرا، دەرئەنجامی ئەم هاوكارییە بەرهەمهێنانی فیلمێكی دۆكیۆمێنتاری بوو بە ناوی «نهێنییەكانی نیاندرتاڵەكان/The secret of the Neanderthals. دوای تەواوكردنی ئەم كارە، بی بی سی ئەم فلیمەی بە بڕی ٤٠٠ ملیۆن دۆلار بە نێتفلێكس فرۆشت.

فیلمە دیكۆمێنتارییەكە كاریگەرییەكی سەرسوڕهێنەری هەبوو، لە كاتی بانگەشەكردنیدا، بەپێی ئامارە فەرمییەكان، لە لایەن زیاتر لە دوو ملیار كەس ناوی (كوردستان) و (شانەدەر) گەڕانی بۆ كراوە و لە پلاتفۆرمە جیهانییەكانی وەك گووگڵ مەپ و گووگڵ ئێرس و گووگڵ كرۆم و بزوێنەرەكانی گەڕانی ئەڵكترۆنی دیكەدا، گرنگییەكی بەرچاوی پێ دراوە و ملیۆنان كەسیش سەیری فیلمەكەیان كردووە. بەم شێوەیە توانیمان زیاتر لە جاران ناوی كوردستان لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەرز بكەینەوە، ئەم دەستكەوتە ئەوە دەردەخات كە شوێنەوار بەهێزترین ئامرازە بۆ ناساندنی ناسنامەی نەتەوەی كورد بە جیهان.

گرنگیی شوێنەوارەكانی كوردستان:

زۆربەی شوێنەوارە دێرینەكانی كوردستان مێژووەكەیان دەگەڕێتەوە بۆ چاخەكانی بەردین و، چیای زاگرۆس تەنیا شوێنی لەدایكبوونی فەرهەنگ و شارستانییەت نەبووە، بەڵكو هۆكاری مانەوەی مرۆڤایەتییش بووە، هەر بۆیەش پاراستنی شوێنەوارەكانی كوردستان ئەركێكی مرۆیی و جیهانییە. كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەبێ بزانێت كە كوردستان یەكێكە لە زێدی شارستانیەت و بەشێكە لە یادەوەری مرۆڤ، ئەگەر بەو ڕێبازە زانستی و دروستەدا هەنگاو بنێین، نەك هەر خۆمان پارێزەری ئەو كۆدە نیشتمانییانە دەبین، بەڵكو كۆمەڵگەی نێودەوڵەتییش دەكەینە لایەنگر و پارێزەریان.

لێتان ناشارمەوە كاتێك باس لە شوێنەوارەكانی كوردستان دەكەین، بەڕاستی زۆر نائومێد و ڕەشبین دەبم، من وەك شوێنەوارناسێك كە نزیكەی دوو دەیەیە (19 ساڵ) لە بواری شوێنەواردا كار دەكەم، نیگەرانییەكی قووڵم هەیە سەبارەت بە داهاتووی ئەم سەروەتە نیشتمانییە. كاتێك لە ساڵی 2005دا بەشی شوێنەوارم تەواو كرد، بەڕێوەبەرایەتیی شوێنەوار لە سۆران نەبوو، بەڵام بە هەوڵ و كۆششی زۆر، توانیمان ئەم فەرمانگەیە دابمەزرێنین. لە سەرەتادا، تەنیا 51 شوێنی شوێنەواری لە هەر شەش قەزای سۆران، چۆمان، مێرگەسۆر، ڕواندز، سیدەكان، خەلیفان تۆمار كرابوون، بەڵام ئەمڕۆ بە شانازییەوە ڕای دەگەیەنین كە ئەم ژمارەیەمان گەیاندووەتە نزیكەی 1150 شوێنی تۆماركراو، هەرچەندە تەنیا ٢٠٪ی جوگرافیای ئیدارەی سەربەخۆی سۆران ڕووپێوی زانستییان بۆ ئەنجام دراوە، ئەم پێشكەوتنە لەكاتێكدایە كە هەست دەكەین، حكومەت لەم بوارەدا زۆر لە دواوەیە و پێویستە هەنگاوی گەورەتر هەڵبگرێت.

سەرەڕای بوونی شوێنەواری گرنگ و دەستكەوتە گەورەكانمان، بەڵام ڕووبەڕووی هەڕەشەی جددیش دەبینەوە:

یەكێك لە كێشە هەرە گەورەكان پێكهاتە و جێگەی شوێنەوارە لە ناو دامەزراوە حكومییەكاندا، پێشتر سەر بە وەزارەتی ڕۆشنبیری بووین، دواتر لەگەڵ گەشتوگوزار بووین بە وەزارەتێك لەژێر ناونیشانی (وەزارەتی گەشتوگوزار و شوێنەوار) بەڵام ئەم دۆخە زۆری نەخایاند و لەگەڵ گەشتوگوزار خراینە سەر میلاكی وەزارەتی شارەوانی و، لەوێش شوێنەوار بەو هەموو گرنگی و بایەخەی خۆی، بوو بە بەشێكی بچووك لە یەكێك لە بەڕێوەبەرایەتییەكانی دەستەی گشتیی گەشتوگوزار، و ئێستاش ڕاستەوخۆ سەر بە دیوانی وەزارەتی شارەوانیین. ئەم گۆڕانكارییە بەردەوامە و دانانی دامودەزگاكانی شوێنەوار لە هەیكەلیەتی ئیداری وەزارەتی شارەوانی و گەشتوگوزار جێگەی پرسیارە، چونكە ئەزموونی وڵاتانی دیكە پیشانی داوە كە ئەم جۆرە پێكهاتەیە سەركەوتوو نەبووە و زیانی بە شوێنەوار گەیاندووە، هۆكارەكەشی ڕوونە؛ زۆربەی هەرە زۆری شوێنەوارەكانمان لە دەرەوەی سنوورە شارەوانییەكان و لە ناوچە دوورەدەست و شاخاوییەكاندا هەڵكەوتوون، ئەو شوێنانەی كە شاخاوین و سەر بە وەزارەتی شارەوانی نین، جا یا سەر بە وەزارەتی دارایین یان سەر بە سامانە سرووشتییەكانن، ئەم دۆخە پێویستی بە پێداچوونەوەیەكی خێرا و بنەڕەتی هەیە، چونكە پێكهاتەی ئێستای بەڕێوەبردنی شوێنەوار لە بنەڕەتدا شكستخواردووە و پێویستە دەستە، یان دەزگایەك بین ڕاستەوخۆ سەر بە ئەنجومەنی وەزیران.

لە لایەكی دیكەوە تێڕوانینێكی هەڵە لە ناو كۆمەڵگە لەبارەی شوێنە شوێنەوارییەكانەوە هەیە و، وەك «گەنجینە» لەلایەن بەشێك لە كۆمەڵگەوە سەیر دەكرێت. بە داخێكی زۆرەوە لە لایەن زۆرێك لە مامۆستایانی ئایینی كوردستان بە ماڵێكی حەڵاڵ دانراوە، كە چی ئەمە پێویستی بە پێداچوونەوەیەكی جددی هەیە و پێچەوانەی دەقەكانی یاسایە كە لە پەرلەمان و حكومەتی هەرێم كوردستان دانراوە.

هەڵكۆڵینە نایاساییەكان هەڕەشەیەكی بەردەوام بۆ سەر شوێنەوارییەكان دروست دەكەن، ئەم چالاكییانە نەك هەر داتا و زانیارییە مێژووییەكان لە چینە ڕەسەنەكانی خۆیان لادەبەن، بەڵكو بنەمای شیكاری زانستیی داتاكان لەناو دەبەن. زۆرێك لە بەڵگە شوێنەوارییەكان بەهۆی هەڵكۆڵینە نایاساییەكان لەناو دەچن، ئەمەش وا دەكات كە دووبارە بنیاتنانەوەی مێژووی مرۆڤ هەر لە چاخەكانی بەردینەوە تا سەردەمی ئێستا كە هەزاران پرسیاری وڵام نەدراوەی نەتەوەی كورد لە خۆ دەگرێت مەحاڵ بێت.

لە ساڵانی ڕابردوودا زۆرێك لە شوێنەوارەكانی كوردستان، لە مۆزەخانەكانی لەندەن، پاریس، بەرلین و واشنتۆن و...هتد بینراون، هەرچەندە ئێستا یاساكانی یونسكۆ و پەیماننامە نێودەوڵەتییەكان ڕێگری لە هەڵكۆڵینی نایاسایی و گواستنەوەی شوێنەوارەكان بەبێ مۆڵەت دەكەن، بەڵام تاڵانچیەكان بە شێوازی مۆدێرنتر و زیرەكانەتر هاتوونەتە ناو بازاڕەوە. ئەوان بەبێ بەزاندنی سنوورە جوگرافییەكان، بە بڵاوكردنەوەی زانیاری دوور لە ڕاستی لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان و سوودوەرگرتن لە هاووڵاتیانی ناوخۆیی، ئامانجە ترسناكەكانیان دەپێكن. ئەو گرتە ڤیدیۆییانەی لە تیك تۆك و یوتیوب و فەیسبووك بڵاو دەكرێنەوە، گرووپەكان بە ڕاداری پێشكەوتوو و ئامێری دۆزەرەوەی كانزاكانەوە سەردانی شوێنە شوێنەوارییەكان دەكەن و هەڵكۆڵینی نایاسایی ئەنجام دەدەن و دواتر كەرەستەكان دەردەهێنن، كە دەبێتە هۆی تاڵانكردنی شوێنەوارەكانمان و دروستكردنی شك و گومان لە مێژوو، جگە لە لەدەستدانی میراتی كلتووری، ئەم دیاردەیە دەبێتە هۆی نائارامی و بێمتمانەیی لە كۆمەڵگەدا، چونكە دەستگیركردنی هەندێك تاك و بڵاوبوونەوەی بەربڵاوی ڤیدیۆكان كەشێكی دڵەڕاوكێی دەروونی لەنێو خەڵكدا دروست دەكات. جگە لە ڕووبەڕووبوونەوە لە بەرامبەر هەڵكۆڵینی نایاسایی و قاچاخ، حكومەت و بەرپرسان و دەزگا ئەمنییەكان پێویستە چاودێری بخەنە سەر ئەم تۆڕە كۆمەڵایەتییانە و ڕێگری لە بڵاودەكەنەوەی ئەم ناوەڕۆكانە بكەن و تاوانبارانی ناوخۆ دادگایی بكەن و ڕێگری لە بڵاوكردنەوەی ئەو ڤیدیۆیانە و پەرەپێدانی بیرۆكەی مەترسیدار بكەن لە ڕێگەی سیاسەتی ئەلیكترۆنی و یاساییەوە.

بابەتێكیتر كە پێویستە ئاماژەی پێ بدرێت، نەبونی مۆزەخانەیەكی نیشتیمانییە كە لە ئاستی گرنگی شوێنەوارەكانی كوردستان و لە ئاستی ویست و ئاواتی ئێمەی شوێنەوارناس بێت، هەمومان دەزانین كاتێك بەرپرسانی باڵا و كاربەدەستانی ئێمە سەردانی وڵاتان دەكەن، یەكێك لە خاڵە هەرە گرنگەكانی خشتەی كارەكانیان سەردانیكردنی مۆزەخانە و شوێنە شوێنەوارییەكانە، چونكە دەیانەوێت لایەنی مێژوویی و كەلتووریی ئەو نەتەوانە ببین، بەڵام ئایا بۆ بیر لەوە ناكرێتەوە مۆزەخانەیەكی نیشتمانی پێشكەوتوو لە پایتەختی هەرێمی كوردستان و لە سەرجەم پارێزگاكان دروست بكرێت؟

پێشنیار:

1-پێویستە پێداچوونەوە بكرێت بە هەیكەلی كارگێڕیی شوێنەوار و كەلەپوور لە حكومەتی هەرێمی كوردستان، بۆ ئەوەی ببێتە دەزگا یان دەستەیەك سەر بە ئەنجومەنی وەزیران.

2. دامەزراندنی مۆزەخانەی نیشتمانیی كوردستان وەك ڕەمزی شوناس و ناوەندێك بێت، بۆ خستنەڕووی مێژووی نەتەوەی كورد بە جیهان.

3. بەهێزكردنی هاوكاریی زانستی نێودەوڵەتی لەگەڵ زانكۆ و دامەزراوە بەناوبانگەكانی توێژینەوە لە سەرانسەری جیهاندا.

4. ئاسایشی ئەلیكترۆنی هەبێت بۆ شوێنەوار و كەلەپوور، بۆ ڕێگریكردن لە ساختەكاری و شێواندن لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان.

5. بەشداریی زانایانی ئایینی شان بە شانی شوێنەوارناسان بۆ دروستكردنی كۆدەنگی لەسەر دیدگای ئایینی، بۆ شوێنەوار و كەلەپوور و كۆتاییهێنان بە خراپ بەكارهێنان.

6. هۆشیاركردنەوەی گشتی و پەروەردەكردنی نەوەی گەنج لەسەر بەهای شوێنەوار و كەلەپوور، بۆ ئەوەی خەڵك لەبری هەڕەشە ببنە بەرگریكاری شوێنەوارە مێژووییەكان.

7. ڕاكێشانی پاڵپشتیی یونسكۆ و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بۆ پاراستنی شوێنە شوێنەوارییەكانی كوردستان.

وتەی كۆتایی:

ئەمڕۆ لەبەردەم هەڵبژاردنێكی مێژووییداین، یان ئێمە شوێنەوارەكانمان بە شێوازێكی دروست و زانستی دەپارێزین، هەروەك چۆن باوباپیرانمان بە خوێن پاراستوویانە، یان لەبەرانبەر پشتگوێخستن و لەناوچوون و لەبیرچونەوەیدا بێدەنگ دەبین. شوێنەواری كوردستان تەنیا ناسنامەی ئەمڕۆمان نییە، بەڵكو ناسنامەی نەوەكانی ئایندەیە، ئەگەر بە جددی وەری نەگرین، مێژوو لەبیرمان دەكات، بە ڵام ئەگەر بە هەڵوێستێكی نەتەوەیی و زانستی بیپارێزین، نەك تەنیا نەتەوەی كورد، بە ڵكوو هەموو جیهان قەرزاری ئێمە دەبێت، چونكە زنجیرە چیاكانی زاگرۆس وەك دایكێكی میهرەبان لە چاخەكانی بەردین مرۆڤی لە باوەشی خۆی گرت و لە قڕبوون ڕزگاری كرد.