پ.د.زیدان برادۆستی، سەرۆكی ڕێكخراوی قەڵایە بۆ پاراستنی شوێنەوار و پێشتریش ئەندامی پەرلەمانی كوردستان بووە و یەكێكە لە شوێنەوارناسەكانی كوردستان و، بە پراكتیكی و زانستییانە كاری لەسەر ناساندن و پاراستنی شوێنەوارەكانی كوردستان كردووە و، زیاتر لە 40 توێژینەوەی زانستی و 10 كتێبی لە بواری شوێنەوارەكانی كوردستان نووسیوە. لە ئێستادا سەرقاڵی نووسین و ئامادەكردنی «ئینسكلۆپیدیای بیناسازیی كوردستانە» كە ئەمە دەبێتە سەرچاوەیەكی باش بۆ ناساندنی شوێنەوار و كەلەپووری كوردستان. لە گفتوگۆی ئەمجارەی « بازنەی گفتوگۆ»دا (شوێنەوار. كۆدەكانی ناساندنی نەتەوە)، بە شێوەیەكی زانستییانە باسی لە گرنگیی پاراستنی شوێنەوارەكانی كوردستان كرد و بەمجۆرە دید و تێڕوانین و پێشنیارەكانی خستەڕوو.

 

زۆر سوپاسی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەم، بۆ ڕەخساندنی ئەم دەرفەتە زێڕینە، كە ئەمڕۆ لەسەر بابەتێكی گرنگ و هەستیار وەك شوێنەوار و كەلەپوور گفتوگۆ بكەین. هەروەها خۆشحاڵم كە ئامادەبووانی ئەم گفتوگۆیە هەر یەكەمان لە بوارێكی جیاواز و ناوەندێكی جیاوازی كارگێڕی و زانستی جیاواز پێكەوە كۆبووینەوە و ڕاشكاوانە لەسەر ئەم پرسە هەستیار و چارەنووسسازە گفتوگۆ دەكەین.

بێگومان ماوەی دە خولەك بۆ قسەكردن زۆر كورتە، بۆیە هەوڵ دەدەم تیشك بخەمە سەر دوو تەوەرەی سەرەكی: تەوەرەیەكی گشتی و تەوەرەیەكی تایبەت بە كاركردنی كەسیی خۆم لە بواری شوێنەوار، ئەمەش بەو مانایەی هەر كەسەو لە شوێنی خۆیدا چی بكات، بۆ ئەوەی گرنگیی زیاتر بە شوێنەوار بدرێت.

سەبارەت بە تەوەرەی گشتی، پێویست ناكات دووبارەی ئەو مێژووەی شوێنەوار و ئەو هەنگاوانە بكەمەوە كە لە ڕووی ئیداری، یان زانستییەوە لە هەرێمی كوردستان نراون، ڕەنگە ئەگەر دۆخی ئابووری دوای ساڵی ٢٠١٤ بەو ئاراستە نەرێنییەدا نەڕۆیشتبایە، دڵنیام ئێستا شوێنەواریش وەك سێكتەرەكانی دیكە لە قۆناغێكی پێشكەوتووتردا دەبوو لە هەرێمی كوردستان. لەبەر ئەوەی لە ساڵی ٢٠١٣وە سەرۆكی بەشی شوێنەوار بووم لە كۆلێژی ئاداب، هەروەها لە ساڵی ٢٠١٧شدا كە بوومە ڕاگری كۆلێژی ئاداب، ئامانجی سەرەكیمان خزمەتكردن و هەماهەنگی بوو لەگەڵ بەڕێوەبەرایەتییە پەیوەندیدارەكانی پاراستنی شوێنەوار. لەو ماوەیەدا، چوار كۆنفڕانسی زانستیی گەورەمان ئەنجام دا. لە یەكێك لەو كۆنفرانسانە، ٥٢ زانكۆ و پەیمانگای نێودەوڵەتی جیهانی بەشدار بوون، كە زۆربەیان لە وڵاتانی جیاوازەوە هاتبوون. یەكێك لە بڕگەكانم بەبیر دێتەوە، كە ئیمەیلمان بۆیان دەكرد و، ئاگادارمان دەكردنەوە كە لە ڕۆژی چوارەمی كۆنفڕانسەكە سەردانی گشتی بۆ ئەشكەوتی شانەدەر لە وەرزی بەهاردا دەكەین، زۆربەی وەڵامەكانیان ئەوە بوو كە «ئێمە لە خۆشیی ئەو ڕۆژەدا بەشداریی كۆنفڕانسەكە دەكەین.»

كەواتە، شوێنەوارەكانمان زۆر بەهادارن و بایەخێكی زۆریان پێدەدرێت. سەرەڕای ئەوەی حكومەت لە بەرنامەی كاری خۆیدا گرنگی بە پاراستنی شوێنەوارەكان دابوو و بوودجەی تایبەت بۆ بەڕێوەبەرایەتییەكان دابین كرابوو، بەڵام دۆخی نەخوازراوی ئابووری ڕێگرییەكی گەورەی لە بەردەم كارەكانمان دروست كرد. بەڵام وێڕای ئەو ئاستەنگانەش لە ئێستا بە شێوەیەكی گشتی، لەسەر ئاستی تاك و تەنانەت كۆمپانیا ناوخۆییەكانی هەرێمی كوردستان، گرنگی بەم كەرتە دەدەن و پشتیوانی هەندێك شوێن دەكەن بۆ نۆژەنكردنەوە و پاراستنی شوێنەوارەكانمان و بەڕاستی ئەم هەوڵانە جێی بایەخن، بەڵام ئەوەی ئەم گفتوگۆیەی زۆر گرنگ كردووە، ئەوەیە كە ناوەندێكی حزبی گرنگی بە بابەتی «پاراستنی شوێنەوار و كەلەپوور» دەدات، ئەمە هەنگاوێكی زۆر گرنگە و، دەروازەیەك دروست دەكات بۆ ئەوەی ئاستی ڕۆشنبیریی «پاراستنی شوێنەوارەكان» زیاتر بڵاو ببێتەوە و بگاتە ئۆرگانەكانی دیكەش، چونكە پاراستنی شوێنەوار ئەركی هەموو تاكێكە، ئەركی هەموو ڕێكخراوێكی كۆمەڵگەی مەدەنییە، ئەركی هەموو حزبێكە، پاشان دەگەڕێتەوە سەر ئۆرگانەكانی ناو حكومەت و تەنانەت پۆلیسیش. هەموومان پێكەوە دەبێت هاوكار و هەماهەنگ بین لە پاراستنی شوێنەوار.

شتێكی دیكەی زۆر گرنگ كە دەمەوێت ئاماژەی پێبكەم، ئەوەیە كە لە دوای دەستبەكاربوونم لە خولی پێنجی پەرلەمانی كوردستان، هەموو ئاراستەمان لەسەر ئەوە بوو كە یاسایەكی تایبەت بە شوێنەوار هەبێت. بۆ یەكەمجار، ئێمە بە هەماهەنگی لەگەڵ بەڕێوەبەری گشتیی شوێنەوار، سەرجەم بەڕێوەبەرایەتییەكان و مامۆستایانی زانكۆ، بیرۆكەی یاسای شوێنەوارمان پێشكەشی پەرلەمانی كوردستان كرد. خۆشحاڵانە، ئەم یاسایە بە ژمارە ٥ی ساڵی ٢٠٢١ پەسند كرا. ئەم یاسایەش بووە دەستكەوتێكی گەورە، هەم بۆ حكومەتی هەرێمی كوردستان و هەمیش بۆ پەرلەمان، كە بتوانێت بەم یاسایە شوێنەوارەكان بپارێزێت. لە كاتی دەركردنیشیدا، یەك دوو پەیام لە حكومەتی عێراقەوە هاتن بۆ پەرلەمانی كوردستان، كە نابێت هەرێم یاسای شوێنەواری تایبەت بە خۆی هەبێت، چونكە بە پێی مادەی ١١٣ی دەستوور، پاراستنی شوێنەوار لە چوارچێوەی دەسەڵاتە سنوورداركراوەكانی فیدڕاڵی و لە چوارچێوەی سەروەرییەكاندایە. بەڵام ئێمە لەگەڵ سەرۆكایەتیی پەرلەمان و لێژنەی ئاسایشی ئەو كاتە، ناوی یاساكەمان گۆڕی و كردمانە «یاسای پاراستن و بەڕێوەبردن و پاراستنی شوێنەوار»، بۆ ئەوەی بە تەواوی هاوتا نەبێت لەگەڵ یاساكەی عێراقدا.

ئامانجی من لە باسكردنی ئەم یاسایە چییە؟ ئێمە لە ئامانجەكانی بیرمان لەوە كردەوە كە چۆن هەوڵ بدرێت شوێنەوار بكرێتە گەشتیاری و گەشتیاران سەردانی ئەو شوێنەوارانەی كوردستان بكەن. ئێمە جگە لەوەی كە شوێنەوارناسین و ئەركمان پاراستنیەتی، بەڵام لایەنە ئیداری و حوكمییەكانیش چۆن بتوانن بە گەشتیاری بكەن و ناساندنی بۆ بكەن لەسەر ئاستی جیهانی و چۆن ڕۆشنبیری لەناو كۆمەڵگەدا بڵاو بكرێتەوە بۆ پاراستنی شوێنەوار؟ بۆ نموونە، پەیكەری داتاشراوی هەریر لە دوای ساڵی١٩٩١ كرابووە شوێنێكی نیشانەشكێنی خەڵك، دەچوون گوللەیان پێوەدەنا بۆ ئەوەی بزانن نیشانەیان ڕاستە، یان نا. بێگومان ڕێگرتن لەم دیاردە ناشارستانییە پێویستی بە ڕۆشنبیرییەكی گشتی هەیە. ئەمەش یەكێك بوو لەو خاڵانەی كە لەناو ئەم یاسایەدا جێمان كردووەتەوە. خاڵێكی دیكەیی گرنگ جگە لە ئەركەكانی بەڕێوەبەرایەتییەكان بۆ پاراستن بە شێوازێكی زانستی، ڕێگریكردنە لە قاچاخبردن و گواستنەوەی شوێنەوار، یان هەر كارێكی ناشیاو، یان دەرچوو لە یاسا، جگە لە دەسەڵاتەكانی. ئەمانە ئامانجی زۆر گرنگ بوون بۆ حكومەت، ئەم یاسایەش ڕۆڵێكی باشی دەبێت. لە هەمان كاتیشدا، شوێنەوارناسانی كوردستان، چ ئەوانەی لە بەشەكانی هەرێمن، یان ئەوانەی لە دەرەوەی هەرێم لە بەشەكانی دیكەی عێراقن و خەڵكی هەرێم بوون و دەرچووی ئەو بەشانەن، هەر یەكەیان بە پێی توانای خۆیان توانیویانە ڕۆڵی خۆیان ببینن. بەڵام ئەوەی كە زۆر گرنگ بوو، ناوەندەكانی ئێمە ئێستا پێویستیان بە پاڵپشتیی زیاترە، چ لە ڕووی مەعنەوی بێت، یان لە ڕووی ماددی، هەم بەڕێوەبەرایەتییەكان و هەمیش زانكۆكان. بۆیە ئەمە خاڵێكی زۆر گرنگە كە لە داواكارییەكانی ئەم بازنەی گفتوگۆیەدا بڵێین: ناوەندە ئیداری و زانستییەكانی هەرێمی كوردستان لە بواری شوێنەوارناسانی پێویستیان بە پاڵپشتیی زیاتر هەیە.

خاڵی دووەم كە دەمەوێت تەركیزی لەسەر بكەم، كارێكی كەسیی خۆمە. ئێمە جگە لەوەی كە لە ڕووی ئیداری، یان زانستی، یان هەر كارێكی دیكە كە كردوومانە، لە ڕابردوودا كارێكی دیكەشمان كردووە، ئەوجا چ بە توێژینەوەی زانستی بێت، لە ئێستادا نزیكەی ٤٠ توێژینەوەی زانستی و١٠ كتێبم هەیە لەسەر شوێنەوار و كەلەپووری كوردستان و. ئەوەی كە زۆر گرنگە و حەزم لێیە ئاماژەی پێبكەم، سەرقاڵی ڕووپێوێكی بیناسازیم، كە هاوتا دەبێت لەگەڵ كارئاسانی بۆ ناساندنی زیاتری شوێنەوار لە كوردستان. باسكردنی ئەم كارەم بۆ خۆدەرخستن نییە، بەڵكوو بۆ گرنگیدانە بە زانستەكە و شوێنەكە. ئەم بیرۆكەیەم لەگەڵ لایەنێك باس كرد، پێیان گوتم «پێش ئەوەی وەك كتێب چاپ بكرێت، ئێمە ئامادەین وەریگێڕینە سەر زمانی و ئینگلیزی و چاپی بكەین، بۆ ئەوەی كاتێك میوانێكی بیانی دێتە كوردستان، بڵێین ئەمە شوێنەوار و ئەمە كەلەپووری كوردستانە.»

ئەو بیرۆكەیەی ئێستا هەمانە، سەرەتا وەك ڕووپێوێك تەنیا لایەنی بیناسازی ئەو شوێنانەی كە لە كوردستاندا وەك شوێنەوار ماون تۆمار دەكرێت، ئەوجا لەبەر ئەوەی پسپۆڕیی خۆم بیناسازی و هونەرە. بۆیە، بیناسازییەكانی كوردستانم هەمووی وەرگرتووە لە هەرێمی كوردستان و بەشێكیش لە ناوچەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم كە ناوچە دابڕاوەكانن و لە چوارچێوەی مادەی ١٤٠ی دەستووردان. ئەمە وەك بەرچاوڕوونییەك بوو بۆ ئێوەی بەڕێز بۆ ئەوەی بزانن ئێمە چیمان هەیە، یان چی بكرێت لە داهاتوودا. هەروەها، زانیاریم لەسەر زیاتر لە ٥٦ قەڵا وەرگرتووە، كە بەشێك لەو قەڵایانە خۆیشم وەك شوێنەوارناسێك كە لە بوارەكەدا كارم دەكرد، تا بە دوایدا نەگەڕام، نەمدەزانی كە هەن. واتە، ئێستا ڕەنگە ئەگەر بە پاوەر پۆینت لێرە پیشانمان بدایە، هاوكارەكانیشمان ڕەنگە نەیانبینیبێت ئەو شوێنانە، چونكە خۆیشم نەمبینیون. بۆیە بە دوایدا گەڕام و هەمووی بە وێنە و بە هێڵكاری و بەشی هەرە زۆریان هێڵكارییان لەگەڵە، كە ئەمە ناساندنێكی زۆر دەبێت و وەك ناسنامەیەك دەبێت. چونكە لە كۆتاییدا ئێمە ناسنامەیەكمان بۆ داناوە: «ئینسكلۆپیدیای هونەر و بیناسازیی هەرێمی كوردستان.» تا ئێستا زیاتر لە ٤٠٠ لاپەڕە نووسینم لەسەر دەستە. پاش قەڵاكان، ١٣ قووڵە و شوێنی بورج كە بۆ مەبەستی سەربازی بەكاردەهاتن وەك پاشماوەی بیناسازی لە هەرێمی كوردستانمان هەبووە. ئەو وردەكارییانە زۆرن، پێویست ناكات بچمە ناو تەواوی بابەتەكان، بەڵام ئامانجی من چییە؟ ئێمە هەر یەكەو لە شوێنی خۆی، وا بكەین كە پاراستنی شوێنەوار ببێتە مۆركێكی جیهانی و مۆركێكی ناوخۆیی. ئەوەیە كە ئێمە بە پێی پێویستی خۆمان، كەتەلۆگێكمان بەردەست بێت بۆ شوێنەوار.

ڕەنگە حەز بكەیت سەردانی مۆزەخانەیەك بكەیت. ئەوەی كە لە مۆزەخانەی هەولێرە كەتەلۆگێكی تایبەت بەخۆی هەیە، بەڵام ئەم كەتەلۆگە بە هۆی كاركردنی تیمەكانەوە بەردەوام پێویستی بە نوێكردنەوە و گۆڕانكاری هەیە. ڕەنگە لە داهاتوویەكی نزیكدا، لە چوارچێوەی بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی شوێنەوار، پارچەیەكی یەكجار گرنگی تێدا بدۆزرێتەوە، كە ڕەنگدانەوەی لەسەر مێژوو دەبێت و كاریگەری لەسەر مێژووەكەدا دادەنێت.

بۆیە ئێمەی شوێنەوارناسان، ئەوەی كە زۆر گرنگە دووبارەی دەكەمەوە، ئەركەكە تەنیا كەسی نییە، بەڵكوو ئەركێكی گشتییە كە حكومەت دەبێت بەردەوام چاودێر بێت. وەك ئەوە نییە تەنیا فەرمانبەرێك بچێتە دەوام و بگەڕێتەوە، نەخێر. ئەركی شوێنەوار لە دوای دەوامیش بەردەوامە، شەو و ڕۆژە، بۆ ئەوەی شەونخوونی بكرێت تا بگەیەنرێتە ئاستێك كە پێویستیمان پێیەتی. چونكە بەشێك لە تێبینییەكان ئەوەیە، ئەگەر بە وردی سەیری بكەین و نموونەی وڵاتانی دەوروبەری خۆمان وەرگرین و زۆر دوور نەچین، سەیری دۆخی شوێنەوار لای وڵاتانی ئەوان بكەن لەگەڵ ئێمە، سەیری بە گەشتیاركردنی شوێنەوارەكانی ئەوان بكەن لەگەڵ ئێمە، دەبینین ئێمە چیمان كەمتر نییە لەوان، بەڵام ناساندنەكەمان لاوازە. ڕەنگە ئەو پەیكەرە بەردینانەی كە لە كوردستان هەن و كاك دكتۆر بێكەس لە تێزی دكتۆراكەی زۆر ئاماژەی پێكردووە، بە تەنیا ناساندنیان بۆ بكەین، بە مانگێك ناتوانین ئەو هەموو گرنگییەی كە ئەوان هەیانە لە كوردستاندا بیگەیەنین. بەڵام بەشێكی هەرە زۆریان ڕێگەیان نییە بۆ ئەوەی پێیان بگەین، یان ناتوانین سەردانی بكەین. واتە، ئێمە ئامانجمان ئەوەیە لێرە هەموومان پێكەوە كاری زیاتر بكەین، هاوكار بین لەگەڵ ناوەندە زانستییەكان و لایەنە ئیدارییەكان بۆ ئەوەی بەرەو باشتر بڕۆین. ئەمەش چ لەسەر ئاستی ڕێكخراوەكان بێت، چ لەسەر ئاستی حزب و تاكیش بێت.