د.بەیار دۆسكی، مامۆستای مێژووە لە زانكۆی كوردستان لە هەولێر و پسپۆڕ و تایبەتمەندە لە «دیالۆگی مێژوو، یادەوەریی دەستەجەمعی، نەتەوە سازی»، لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (شوێنەوار. كۆدەكانی ناساندنی نەتەوە)، لە ڕوانگەی فەلسەفەی مێژوو و تێگەیشتن لە مێژوو، بەم جۆرە دید و تێڕوانین و پێشنیارەكانی خۆی خستە ڕوو.

زۆر سوپاس، شانازییەكی گەورەیە كە لێرە ئامادەم. سوپاس بۆ بانگهێشتەكەتان، بەڕاستی خۆشحاڵم بە بینینی هاوڕێ كۆنەكانم و هەروەها ناسینی ئەو كەسانەی كە تا ئێستا یەكترمان نەناسیبوو.

بەڕاستی من تا ڕاددەیەك لە مێژوو وەك بابەتێكی گرنگ دوور كەوتبوومەوە. بەڵام لە ساڵی ٢٠١٨دا، لە ماوەی ساڵێك خوێندنم لە زانكۆی كۆلۆمبیا لە ئەمریكا، لەسەر چەمكەكانی«یادەوەری دەستەجەمعیCollective Memory»، «دیالۆگی مێژوویی Historical Dialogue» و «بنیادنانی نەتەوە- «Nation Building» خوێندم و ئەمە بۆ من بووە دەروازەیەكی نوێ بۆ تێگەیشتن لە مێژوو و پێكەوەگرێدانەوەی بە سیاسەت، پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان و یاسا نێودەوڵەتییەكانەوە. بۆم دەركەوت كە لە هەموو ئەمانە گرنگتر، دەبێت پەرەپێدان لە كوردستانەوە لەم بوارەوە دەست پێ بكات كە ئێمە لەم بوارەدا زۆر كەمدەست نین.

بەڕێزان، زۆر باسی بابەتی تەكنیكی، نەخشەی شوێنەوار و پرسی دیكەیان كرد، كە بەڕاستی من شارەزاییم لەو بوارانەدا كەمترە، بەڵام هەوڵ دەدەم بەدواداچوونیان بۆ بكەم، تەنیا چەند تێبینییەك دەدەم لەسەر ئەم بابەتە.

یەكێك لە تێبینییە سەرەكییەكانم لەسەر چەمكی «كەلتوور»ـە، بەڕاستی بەكارهێنانی وشەی كەلتوور تا ڕاددەیەك گرنگیی ئەم بابەتە كەم دەكاتەوە، لە كاتێكدا چەمكی «میرات» (Heritage) زۆر گرنگتر و فراوانترە. كەلتوور، وەك چەمكێك، ئێمە دەتوانین دابەشی بكەین و بە بەردەوامی لە گۆڕاندایە، بەڵام میرات وەك بنەمایەكی هاوبەش، ڕەسەنترە و هەم ئەو كەسانەش دەگرێتەوە كە بەشدارییان لە پێشكەوتنی مرۆڤایەتی و شارستانیەتدا كردووە، لەبەر ئەوە، بەڕاستی دەبێت بابەتی میرات وەك چەمكێكی سەرەكی لە هەموو شوێن و چوارچێوەیەكدا جێگەی كەلتوور بگرێتەوە.

تێبینیەكی دیكەم لەسەر ناسنامەی هەولێر و تەلارسازیی كوردییە، لێرەدا پرسیارێك لە دەكەم: كوا ناسنامەی هەولێر؟ مەبەستم ناسنامەی تەلارسازیی هەولێرە، ئەو هەولێرەی كە لە ساڵی ٢٠٠٣وە، یان ڕاستتر كەمێك پێش ئەو ساڵە چەندین جار گۆڕدراوە. من دەمەوێت بڵێم لە پایتەختێكی وەك هەولێر، كە دەبێت هیچ كەسێك قسەی لەسەر نەكات و نەیگۆڕێت، كەچی ناسنامەی ئەو جێگەیە لە ناو دەبرێت. ئێستا بەڕاستی ناسنامەی هەولێر زۆر دیار نییە و تەلارسازییەكەی تێك دراوە و شێوێندراوە. هەرچەندە تەلارسازی پسپۆڕیی من نییە، بەڵام ڕەخنە لەو تەلارسازانە دەگرم، كە بایەخیان بە تەلارسازیی كوردی نەداوە، لە كاتێكدا یەكەم گوند لە جیهاندا لێرە لە كوردستان دروست بووە.

 سەبارەت بە هێرشی سیستەماتیك و ونكردنی ناسنامە، ئێمە لە كوردستان بەتایبەتی باشوور، لەژێر هێرشێكی سیستەماتیكیداین، من لەگەڵ ڕای دكتۆر عەبدوڵڵادا نیم كە ئێمە لە عێراق پێشكەوتووترین لەم بوارەدا، چونكە عێراق لەسەر «بنیادنانی نەتەوە» زۆر كاری كردووە، تا ئەم ساتەش دوو پڕۆژەی زۆر گەورەیان هەیە و لەسەر DNA كاریان كردووە. هەروەها لە زانكۆی ئەمریكی لە سلێمانییش زۆر كاری لەسەر كراوە، وەك لێكۆڵینەوە لەسەر جینۆساید و نەخشەی تۆڕ، بەڵام كێشە ئەوەیە كە زۆر كەس لە كوردستان دەستی پێڕا ناگات، یان ناتوانێت قسە لەسەر جێگەكان بكات، تەنانەت لە پەیمانگەی توێژینەوەی ئەكادیمی لە عێراقAcademic Research and Institute -in Iraq، تەنانەت لەسەر ئەو كارانەی من لە بەریتانیاش كردوومە، ناتوانن باسی كوردستانی تێدا بكەن.

لە پڕۆژەی كامبریجیشدا، من زۆر هەوڵمدا كۆنتڕۆڵی بكەم و بە زۆر ناوی كوردستانم خستە ناویەوە، بەڵام ئەوەی كە دواتر هاتە دەرەوە، تەنیا لەسەر گۆرانیی كوردی و مەسیحی بوو، هەمووی دزراو بوو. چەند جارێك بەداخەوە باسی كوردیش لەو پڕۆژەیەدا كرا، بەڵام هیچ دەنگ و ڕەنگێكی نەبوو. بەڕاستی من پێشنیار دەكەم كە ئەو كتێبەی كامبریج نووسیویەتی، لێرە گەنگەشەی لەسەر بكەین، چونكە شێواندنە، شێواندنێكی سیستماتیكی نەتەوەبوونی كوردە.

گرنگە سوود لە گێڕانەوەی مێژوو و ئەزموونە جیهانییەكان وەربگرێن، ئێمە پێویستمان بە گێڕانەوەیەكی تایبەت بە مێژووەكەمان هەیە، چەندین نموونەمان لە دەورووبەرماندا هەیە كە چۆن توخمی سەرەكی بۆ بنیادنانی نەتەوە، میراتە.

بۆ نموونە توركیا، من نامەوێت وەك ئەوان بین، پێویست ناكات لە سفرەوە دەستی پێ بكەینەوە. لە توركیای مۆدێرن هەر لە قۆناغی باخچەی ساوایانەوە بە منداڵەكانیان دەڵێن كە زمانی توركی زمانێكی كۆنە و شارستانییەتی توركیش دایكی هەموو شارستانییەتە كۆنەكانە، هەرچەندە ئەوە ڕەگەزپەرستییە و بێگومان ڕەت كراوەیە.

ئەوەی ئەڵمانیای دوای هیتلەر هەیەتی، بەتایبەتی لە بواری تەكنیكی، بنیادنانی ئاشتی (Peacebuilding)، دیالۆگ و ئاشتبوونەوە، مۆدێلێكی زۆر باشە بۆ كوردستان.

هەروەها ڕێنێسانسی ئیتاڵیا، كە دواتر چوو بۆ ئەوروپا و جیهانی هۆشیار كردەوە. كاتێك ئیتاڵییەكان دەچوونە دەرەوەی وڵاتەكەی خۆیان «هەرچەندە ئیتاڵیا خۆی مۆزەخانەیەكی گەورەیە، بەڵام لە سەدەكانی ١١، ١٢، ١٣دا دۆخیان زۆر خراپ بوو»، خەڵك دەیانگوت: «ئەوانە كێن كە ئەوانەیان دروست كردووە و ئێمە ئەوەندە دواكەوتووین؟» ئێمە دەبێت بتوانین شتێكی باشتر لەوە دروست بكەین.

دۆخی ئیسرائیلیش بۆ من زۆر گرنگە، من ناڵێم ئەویش مۆدێلێكی تەواوە، بەڵام دەتوانین سوودی لێ وەرگرین. وەك ئەكادیمیاكارێك، من دەچمە هەموو شوێنێك، لەوێ دوو سێ شتی زۆر سەرنجڕاكێش دەبینم: یەكەم، بابەتی مێژوو. مێژوو لە هەموو شتێكدا هەیە، هەموو ژیانیان لە دەوروبەری مێژوودا دەخولێتەوە. بەڕاستی بەهێزترینی جیهانن لەم بوارەدا. كتێبێكیان هەیە كە «لیۆرا لۆكەیتس» بە ناوی «عێراق و گەڕان بەدوای ناسنامەی نیشتمانیدا» Iraq and the Search for National Identity  ، كە بە ئینگلیزی و عەرەبییش چاپ كراوە، ئەم كتێبە یارمەتیدەرە بۆ تێگەیشتن لەوەی مێژوو چییە، واتە چۆن دەكرێت مێژوو بە شێوەیەكی دەستكرد دروست بكرێت.

دۆخی ئیسرائیل لە دوو ڕووەوە بۆ من گرنگە، بۆ نموونە، سەیری ململانێی ئێستای ئیسرائیل و توركیا بكەن، پێش چەند ساڵێك ئەردۆغان و ناتانیاهۆ لەسەر پارچەیەكی شوێنەوار شەڕیان دەكرد، سەیری میدیای ئیسرائیلیش بكەن كە ئێستاش جۆلانی «ئەحمەد شەرع»، سەرەڕای هەموو دەستبەرداربوونەكان بۆ ئیسرائیل، ئیسرائیل چی پێدەڵێت؟ دەستبەرداری دەبێت، چونكە گێڕانەوەی پڕۆگرامی مێژووی عەرەبی سوننە چی دەڵێت؟ دەڵێن پێغەمبەر لە كاتی خۆیدا هەمان شتی لەگەڵ جوولەكانی مەدینە كرد، ئەوانەش هەمان شت دەكەن. بەڕاستی مێژوو گرنگە، ئێمەش ئەگەر پڕۆگرامی مێژوو بەباشی بخوێنینەوە كە جوو بۆ خۆی دروستی كردووە، بەڕاستی بۆ دۆست و دوژمن زۆر سەرنجڕاكێشە، سەرنج بدەن بزانین بۆ نموونە ئیسرائیلییەكان چییان كردووە، كە بۆ كوردستان زۆر گرنگە. من زۆر شەڕم كرد كە كەس گوێی نەگرت. بابەتی مۆنۆمێنت و مۆزەخانە و یادەوەرییە تاڵەكانمان، بەڕاستی مۆنۆمێنت و مۆزەخانەی تایبەت بە نەهەمامەتییەكانمان دەبێت بە دڵی بەغدا، یان نەجەف نەبێت، ئێمە دەزانین چیمان بەسەر هاتووە، بەڵام ئەوان نازانن. مۆزەخانەی داعش دەبێت دروست بكرێت، بەڵام لەسەر سنووری مووسڵ بێت، وەك كەمپی حەسەن شام، تا مووسڵاوییەكان بێن و لە هەولێر بیبینن.

لەناو جەرگەی بەرلیندا، لە باشترین جێگەی ئەو شارە، گۆڕستانێكی جوویان دروست كردووە، لە هەموو شارەكانی ئەڵمانیادا، لە هەر دەرگایەك كە جوولەكەیەك لێی ڕۆیشتبێت، بە ئاسن ناوەكانیان لەسەر نووسیوە. منیش لەگەڵ ئەوەدام كە گۆڕستانی داعش دەبێت بكرێت و لە ناو كوردستان بێت، وەك چۆن هەموو دەوڵەتەكان، گۆڕستانیان هەیە. گۆڕستان بۆ هەموو شەهیدانی شەڕی دژی تیرۆریستانی داعش، تەنانەت وەك ڕەمزییەتێكیش بێت. مۆزەخانەی تیرۆریستانی داعشیش سەد لە سەد لەگەڵتاندام، بەڵام دەبێت لەسەر سنووری ئێمە و عێراق بێت.

پڕۆژەیەكی دیكە كە لە كوردستان كاری لەسەر كراوە، زیندانی «محەتەی پشت زانكۆی كوردستان» بوو، بەڕاستی كە هاتمە ئەوێ، كردمە ئامانجم. وتم: هەولێر شارێكە هەموو شتێكی تێدایە، بەڵام ژیانی هونەری كەمە، بۆیە پێشنیارم كرد، كە ئەوە بكرێتە شوێنێكی هونەری، پڕۆژەكە سێ بەشی سەرەكیی لەخۆ گرتبوو: یەكەم، پانۆرامایەكی هەولێر كە مێژووی شارەكە لە كوێوە هاتووە. دووەم، پانۆرامایەكی بزووتنەوەی كوردی. سێیەمیش، شوێنێك كە هونەرمەندانی هەولێر، نەوە كۆنەكان و نەوەكانی ئێستا، هەموو هەفتەیەك چالاكییەكی تێدا بكەن، بەمەش دیالۆگی نێوان نەوەكان دروست ببێت. بەداخەوە، دواتر نازانم چۆن ئەم پڕۆژەیە لەدەستمان چوو. ڕۆژێك كەسێكی بەڕێز هات و گوتی: دەیكەینە مۆزەخانەی تیرۆریستانی داعش، گوتم برا، هەولێر پێویستی بە ژیانە، پێویستی بە مردن نییە، ئێمە نازانین مۆزەخانە، یان پاشماوەكانمان وەربگرین، زیندانی محەتە بەشێك بوو لە یادەوەریی هەولێر، ئەوە هێڵی ئاسنی بەغدا-بەرلین بوو، واتە دەتوانرا هەولێر وەك میرات نیشان بدرێت.

لە كۆتاییدا دەڵێم، میرات هێزێكی نەرمی ستراتیژییە و دەبێتە بنەمای یەكێتیی بیروڕا و یەكخستنی نەتەوەیی، بۆیە پێویستە ناوەندەكانی بڕیار لە هەرێمی كوردستان گرنگیی زیاتر بە میرات بدەن و دەسەڵاتی زیاتری پێ ببەخشن.