پ.د. عەبدوڵڵا خورشید قادر، یەكێكە لە زانا دیارەكانی بواری پاراستنی شوێنەوار و كەلەپوور لەسەر ئاستی هەرێمی كوردستان و عێراق و بەشداری چەندین خولی شوێنەوارناسی لەسەر ئاستی جیهان كردووە و لەساڵی 2012 و 2017 بەشداری دوو خولی تایبەتمەندێتی لەسەر شوێنەوارناسی لە ئەمریكا كردووە و لەساڵی 2006 لە وڵاتی چیك بەشداری لە خولی كنە و پشكنین و پاراستنی شوێنەوارەكان كردووە و خاوەنی چەندین توێژینەوەی زانستییە لەبوارە جیاوازەكانی شوێنەوارناسی، هەروەها نەقیبی سەندیكای شوێنەوارناسانی كوردستانیشە، لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (شوێنەوار. كۆدەكانی ناساندنی نەتەوە)، بە پێشكەشكردنی پاوەر پۆینتێك كە 50 سلایدی لەخۆی گرتبوو، بەمجۆرە بیروبۆچوونەكانی خۆی خستەڕوو و چەندین پێشنیار و ڕاسپاردەشی پێشكەش كردین.

 

 

* سوپاس بۆ بازنەی گفتوگۆی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان، كە لەسەر ئەم پرسە گرنگە «پاراستنی شوێنەوار و كەلەپور»، ئەم دەستەبژێرە مێژووناس و شوێنەوارناسەی لە سەرانسەری كوردستان پێكەوە كۆكردووەتەوەو پێكەوە گفتوگۆ لەسەر ئەم پرسە گرنگە دەكەین.

قسەكردن لەسەر بایەخ و گرنگیی شوێنەوارەكانمان بەو دە خولەكە تەواو نابێت كە ئێستا ئێوە بۆ منتان داناوە و ناتوانین مافی خۆی پێبدەین، بۆ ئەم گفتوگۆیە هەوڵمدا پاوەر پۆینتێك ئامادە بكەم بۆ ئەوەی بتوانم بە ڕێگەی پیشاندانی سلایدەكان بۆچوونەكانم دەڕببرم، بەڵام چەند هەوڵمدا نەمتوانی لە 50 سلایدی شوێنەوارەكان كەمتر دابنێم.

كوردستان بەشێكی گرنگە لە بونیادنانی شارستانیەتی مرۆڤایەتیدا و هەر شوێنێكی كوردستان پاشماوەی شوێنەوارێكی دێرینی تێدا دەدۆزرێتەوە، تەنیا لەم ساڵانەی دواییدا 6500 ناوچەی شوێنەواری تازە تۆمار كراون، ئەمە بێجگە لەوانەی پێشتر تۆمار كراون. دەچیتە هەر شوێنێكی ئەم كوردستانە پڕە لە شوێنەواری كۆن وەك «قەڵا، قشڵە، مزگەوت و منارە و...هتد». هەروەها شوێنەواری زۆر گرنگمان هەیە وەك شوێنەوارەكانی «خەنس، ئامێدی، لالش، ڕواندز كە شوێنی دروستكردنی تۆپەكەی وەستا ڕەجەب بووە».

- ڕۆڵی شوێنەوارەكان لە بەهێزكردنی ناسنامەی نەتەوەیی لە سێ خاڵدا ئاماژە پێدەكەم:

یەكەم: جێگیركردنی بابەتی شوێنەوار لە پڕۆگرامەكانی خوێندندا، لە ئێستادا بابەتی شوێنەوار لە پڕۆگرامی 4-7ی قۆناغی بنەڕەتی هەیە، بەڵام كەموكورتی زۆری هەیە و پێویستی بەوەیە كە لێژنەیەك لەلایەن وەزارەتی پەروەردەی حكومەتی هەرێمی كوردستانەوە، پێداچوونەوە بە بابەتی شوێنەوار بكاتەوە.

دووەم: بایەخپێدانی میدیا بە كەلتووری نەتەوەییمان، میدیا بە شێوەیەكی گشتی زۆر كەم بایەخ بە كەلتووری نەتەوەییمان دەدات، كاتێك فیستیڤاڵێكی كەلتووریی و میللی نەتەوەیی دەكرێت، میدیاكان وەك پێویست ئەم چالاكییانە ناگوێزنەوە بۆ ئەوەی جیهان بیبینێت.

سێیەم: پەرەپێدانی كەرتی گەشتیاری لەناو ناوچەی شوێنەوارەكانمان، ئەمەیان زۆر گرنگە، لەبەر ئەوەی جۆرێك لە ئاڵوگۆڕی كەلتووری لەگەڵ نەتەوەكانی جیهان دروست دەبێت، ئەو گەشتیارانەی دێنە كوردستان و سەردانی شوێنەوارەكانمان دەكەن، بە كەلتوور و شارستانیەتی ئێمە باشتر ئاشنا دەبن.

- ئەو ئالنگارییانەی ڕووبەڕووی شوێنەوارەكانمان دەبنەوە و مەترسییان لەسەر دروست دەكات بریتین لە:

• جەنگ و ململانێ.

• كارەساتی سرووشتی.

• فراوانبوونی شارەكان و پشتگوێ خستنی شوێنەوارەكان.

• كەمیی هۆشیاریی خەڵك سەبارەت بە بایەخی شوێنەوارەكان.

سەبارەت بە جەنگ و ململانێ، بینیمان لەكاتی شەڕی دژی تیرۆریستانی داعش، داعش منارەی حەدبای لە مووسڵ تەقاندەوە، بەڵام دوای ئەم شەڕە دەوڵەتانی عەرەبی كۆمەكیان كۆكردەوە و منارەكەیان دووبارە وەك خۆی دروست كردەوە، بەڵام ئێمە منارەی «چۆلی»مان هەیە، هەتا ئێستا نەمانتوانیوە وەك خۆی دروستی بكەینەوە.

هۆكارە سرووشتیەكانیش وەك «باران، لافاو، بوومەلەرزە»، هەموو ئەمانە دەبنە هۆكاری ئەوەی ناوچە شوێنەوارییەكان تێك بدەن، لەپاڵ ئەمەشدا بێگومان هۆكاری مرۆییشمان هەیە، وەك دزینی پارچەی شوێنەوارەكان، یان كەمتەرخەمیی كۆمپانیاكان لە نۆژەنكردنەوەی شوێنەوارەكان، هەر بۆ نموونە چەندین جار كۆمپانیا «قشڵەی» كۆیەی نۆژەن كردووەتەوە، بەڵام دووبارە ئەو شوێنەوارە گرنگە تێك چووەتەوە.

ئەگەر لەسەر فراوانبوونی شارەكان تەنیا فراوانبوونی شاری هەولێر وەك نموونە وەربگرین، دەبینین چەندین شاری وەك «ئیمپایەر، فەرەنسی، ئیسپانی و...هتد» دروست كراون و بایەخیان پێدەدرێت، بەڵام گەڕەكە كۆنەكانی وەك «تەعجیل، مستەوفی، خانەقا»ی دەوروبەری قەڵای هەولێر پشتگوێ خراون.

- ڕێگاكانی پاراستنی شوێنەوار و كەلەپوور

شوێنەوارەكانمان بەردی بێدەنگ نین، بەڵكو شایەدحاڵی شوناس و مێژووی دێرینی نەتەوەیەكن، بۆیە پێویستە بۆ پاراستنی شوێنەوارەكان بەردەوام جەخت لەسەر ئەم خاڵانە بكەینەوە:

• نۆژەنكردنەوەی بەردەوام: پێویستە نۆژەنكردنەوە بە شێوەیەكی بەردەوام ئەنجام بدرێت.

• هۆشیاركردنەوەی كۆمەڵگە: سەبارەت بە گرنگیی شوێنەوار، چ لە ڕێگەی سەندیكا، گۆڤار، یان كەناڵەكانی ڕاگەیاندنەوە.

• ڕۆڵی دامودەزگا و زانكۆكان: دەبێت دامودەزگا حكوومی و زانكۆكان ڕۆڵی سەرەكی ببینن لە توێژینەوە و پاراستنی شوێنەواردا. وەك نموونە، پەیمانگای عێراق بۆ پاراستنی شوێنەوار و كەلەپوور توانیویەتی لە ماوەی ١٥ ساڵدا زیاتر لە ٨٠٠ شوێنەوارناس خولیان بۆ بكاتەوە و توانیویانە وەك شوێنەوارناس لە بواری شوێنەوارناسیدا ڕۆڵی خۆیان بگێڕن.

• ڕێكخستنی كۆنفڕانس و وۆركشۆپ: وەك ئەو وۆركشۆپەی بۆ پێكهاتە جیاوازەكانی كوردستان ڕێكخرا و توانرا لە ماوەی سێ ڕۆژدا پێكهاتەكانی ئێزیدی و مەسیحی و موسڵمان و هەموو پێكهاتەكانی كوردستان باسی شوێنەوارەكانیان و چۆنیەتی پاراستنیان بكەن.

• تیمی كاردانەوەی خێرا لە كاتی قەیرانەكان: پێویستە تیمێك لەسەر ئاستی كوردستان هەبێت كە لە كاتی قەیران و كارەساتەكاندا دەستبەجێ بگاتە شوێنەوارییەكان. وەك لە كاتی داگیركردنی مووسڵ لەلایەن داعشەوە، كتێبێكیان بڵاوكردەوە كە شوێنەوارەكانی مووسڵ و ڕەققەی بە GPS دیاری كردبوو، بۆ ئەوەی هێزەكانی هاوپەیمانان و پێشمەرگە و عێراق بۆردومانی نەكەن. هەروەها دەبێت لە كاتی قەیرانەكاندا، بێجگە لە سوپا، كەس نەتوانێت سەردانی شوێنی قەیرانەكە بكات، بۆیە گرنگە لەناو سوپا و هێزەكانی زێرەڤانی یەكەیەكی شوێنەوارناس هەبێت و ڕاهێنرابن لەسەر پاراستنی شوێنەوارەكان و ڕێگە نەدەن لەكاتی قەیرانەكاندا شوێنەوارەكان لەناو بچن.

• گرنگیی ڕۆڵی سەركردەكان بە شوێنەوارەكان، هەر بۆ نموونە كاتێك قەڵای هەولێر لەساڵی 2014 لەلایەن ڕێكخراوی یونسكۆ وەك شوێنەوارێكی جیهان تۆمار كرا و سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان خۆی هاتە سەر قەڵای هەولێر، ئەوە خۆی لە خۆیدا هاندانێكی گەورەیە، هەروەها لە كابینەی نۆیەمیشدا سەرۆكی حكومەت بایەخی بە شوێنەوارەكان داوە، وەك قەڵای هەولێر و قەڵای دوین و بەشداریكردنی لە سیمبۆزیمی سریانی، بەڵام من ڕەخنەیەكم لەسەر ئەو وێنەی سەرۆكی حكومەت هەیە كە لە پشتییەوە نووسراوە «سیمبزیوم السریاني الاول فی الوطن»، ئەمە مانای ئەوەیە ئاشوورییەكان نایەنەوێت بڵێن كوردستان، بۆیە لەم لایەنەوە پێویستە لەسەر ئاستی سەرۆكایەتی «هەرێم، حكومەت، وەزارەتەكان» ڕاوێژكاری شوێنەوارناس هەبن.

• ڕۆڵی سەرمایەداران: دەبێت سەرمایەداران هان بدرێن، بۆ ئەوەی بەشداری لە نۆژەنكردنەوە و پاراستنی شوێنەوارەكاندا بكەن، سەرمایەدارێكی وەك شێخ باز كە بەشداری لە نۆژەنكردنەوەی قەڵای هەولێردا كرد. پێشتر سەرمایەداران تەنیا مزگەوتیان دەكرد، بۆ ئەوەی لێبوردن لە باجەكانیان بكرێت، بۆیە دەبێت هاندانێك هەبێت بۆ ئەوەی سەرمایەداران شوێنەوارەكانیش نۆژەن بكەنەوە.

• دروستكردنی پۆلیسی شوێنەوار: لە عێراق پۆلیسی پاراستنی شوێنەوارەكان هەیە، لە هەرێمی كوردستان نیمانە، بۆیە پێویستە وەزارەتی ناوخۆ پۆلیسی شوێنەواری تایبەت بە خۆی هەبێت، هاوشێوەی پۆلیسی ژینگە و، لە ئێستا هەوڵێك هەیە بۆ ئەوەی پۆلیسی پاراستنی شوێنە گەشتیارییەكان دروست بكەن.

• گێڕانەوەی شوێنەوارە دزراوەكان: تۆپەكەی وەستا ڕەجەب كە لە ڕواندز دروستی كردبوو، ئێمە لە كەربەلا دۆزیمانەوە، حكومەتی هەرێم نووسراوێكی كرد بۆ ئەوەی ئەو تۆپە بگەڕێتەوە بۆ ڕواندز، كە لە بنەڕەتدا دەبوو حكومەتی عێراق ئەو نووسراوەی بكردایە، بەڵام وەزیرێكی عێراقی بەوجۆرە وەڵامی نووسراوەكەی دایەوە و گوتبووی «ئەمە شوێنەوارێكی عێراقییە و كەس بۆی نییە بڵێ هی منە».

• ڕێكخستنی ئەندازەی مزگەوت و منارەكانی كوردستان: لە ئێستا ژمارەی مزگەوتەكانی كوردستان زۆر زۆر بوون، بەڵام ئەو ئەندازەی مزگەوت و منارەكانیان لەسەر دروست دەكرێت، زۆر جیاواز و تێكەڵاون، هەیانە ئەندازەی «توركی، تونسی، مەغریبی، دەوڵەتانی كەنداو و...هتد»ین، ئەم تێكەڵاوییە وای كردووە كە نازانرێت ئەو مزگەوتە، یان منارەیە لە كوردستان. بۆیە زۆر گرنگە وەك ئەندازەی كوردەواری خۆمان ئەندازەیەك بۆ دروستكردنی مزگەوت و منارەكان ڕێك بخرێت.

• كاریگەریی دەستی دەرەكی، بۆ نموونە بەنداوی ئەتاتورك كە توركیا لەسەر ڕووباری دیجلە دروستی كردووە، كە چەندین شوێنی دێرینی وەك حەسەن كێفی لەناو برد .

• نەبوونی دامەزراوەیەك بۆ دیكۆمێنتكردنی بەڵگەنامەكان، ئێمە لە كوردستان بە هەزاران بەڵگەنامە و دیكۆمێنت و دەستنووسی مێژووی دێرینمان هەیە، بەڵام دامەزراوەیەكمان نییە، ئەمانە دیكۆمێنت بكات و بیپارێزێت.

- پێشنیار بۆ ئایندەی پاراستنی شوێنەوارەكان لە هەرێمی كوردستاندا:

بۆ پاراستنی شوێنەوارەكان ئەم پێشنیارانە دەخەمەڕوو:

• شوێنەوار وەك دەزگایەك سەر بە ئەنجومەنی وەزیران بێت ‌و بۆ هەموو بڕیارەكان ڕاستەوخۆ ئەنجومەنی وەزیران بڕیاربەدەست بێت.

• دامەزراندنی شوێنەوارناسان لە بواری خویاندا، بۆ بەڕێوەبردنی دامودەزگاكانی شوێنەوار لە كوردستان پێویستە بە دانانی كەسانێك كە خاوەن ئەزموون وپسپوڕ بن لەم بوارە.

• كردنەوەی مۆزەخانەیەكی گەورە لە سەنتەری هەولێری پایتەخت بە ناوی مۆزەخانەی نیشتمانیی هەرێمی كوردستان، چونكە كوردستان بە دایكی ژیانی ڕابردوو دادەنرێت، بۆ ئەوەی ببێتە دەروازەیەكی شارستانی گەشتوگوزاری و ناساندنی شارستانیەت و مێژووی كۆنی كوردستان بە گشت جیهان.

• ساڵانە بوودجەیەكی تایبەت بۆ «استملاك»كردنی خانووە كەلەپوورییەكان ‌و كڕینەوەی ئاسەوار دابین بكرێت، هەروەك لە بەڕێوەبەرێتی گشتیی شوێنەوار لەبەغدا پەیڕەو دەكرێت ‌و لەلایەن ئەنجومەنی وەزیرانی عێراقەوە ساڵانە بوودجە بۆ كڕینەوەی ئاسەوار دابین كراوە و مۆزەخانەكانی دیكەی جیهانیش هەمان سیستەم پەیڕەو دەكەن، كاركردن بەپێی بەرنامەیەكی خێرا بۆ ئەم مەسەلەیە لە شار و شارۆچكەكانی كوردستان( هەولێر، كەركووك، سلێمانی، دهوك، ئامێدی، كۆیە، خانەقین و زاخۆ).

• گرنگییەكی تایبەت بدرێت بە پاراستنی ناوچە شوێنەوارییەكان ‌و ڕێگە لە دەستدرێژی كردنە سەر ناوچە شوێنەوارییەكان بگیرێت، لە ڕێگای دامەزراندنی پۆلیسی شوێنەواری وەك ئەوەی لە بەغدا پەیڕەو دەكرێت و دانانی پاسەوان و چاودێری تایبەت بە شوێنەوارەكان لە هەموو ئەو جێگەیانە كە پێویستیان پێیەتی، بەتایبەتی لە بازگەكانی سەر سنوور و فڕۆكەخانەكان و ناوچە شوێنەوارییەكان و ئەفسەری ئەو پولیسانە شوێنەوارناس بن و پولیسەكان خولی تایبەت بەو بوارە ببینن. هەروەها كردنەوەی زیاتری بەڕێوەبەرایەتییەكان لە سەنتەری قەزاكان پێویستە بۆ زیاتر گرنگیدان بە شوێنەوارەكانی كوردستان.

• پێویستە كادیرە شوێنەوارناسەكان ڕۆڵێكی كاریگەریان پێ بدرێت بۆ نۆژەنكردنەوە و كنە وپشكنین لە هەرێمی كوردستان.

• هەماهەنگی كردن لە نێوان دامودەزگا شوێنەوارییەكان و دامودەزگاكانی حكومەت بۆ ئەوەی پێش هەر كارێك ئەنجام بدرێت، چ سەربازی بێت، یان بیناسازی، دەبێت مۆڵەت لە دەزگای شوێنەواری وەربگرن، ئینجا دەست بەكارەكانیان بكەن، كە ئەمەیان ئێستا لە هەندێك شوێن بە پێچەوانەوەیە، ئەمەش دەبێتە هۆی لەدەستدانی شوێنەوارەكانمان كە مێژووی میللەتێك لەخوی دەگرێت.

• پتەوكردنی پەیوەندی لەگەڵ ڕێكخراوەكانی وەك یونسكۆ ‌و مۆزەخانەكانی دەرەوەی وڵات بۆ پێشخستنی بواری مۆزەخانە و پاراستنی شوێنەوارەكان ‌و سوودوەرگرتن لە ئەزموون‌ و شارەزایی ‌و پسپۆڕییان.

• خەرجكردنی دەرماڵەی ترسناكی بۆ سەرجەم ئەو شوێنەوارناسانەی كە دامەزراون لە دامودەزگاكانی سەر بە وەزارەتەكان.

• یاسای شوێنەواری لە عێراقی فێدڕاڵ ژمارە « 55» ساڵی 2002 و یاسای ژمارە 5 ساڵی 2021 حكومەتی هەرێمی كوردستان پێویستە لێژنەیەك چاوخشاندنەوەیەك بەو یاسایانەدا بكات و لەسەرجەم دادگاكاندا پەیڕەو بكرێت، بە مەبەستی ڕێكخستنی شێوازێكی نوێ لە پارێزگاریكردن لە شوێنەوارەكان لە چوارچێوەی ئەو یاسایانە.

•  ڕۆڵی دامودەزگاكان و زانكۆكان لە توێژینەوە و پاراستنی شوینەوار و كەلەپوور .

• هۆشیاركردنەوەی كومەڵگە لە گرنگیی شوێنەوار و كەلەپوور.

• لە كاتی دروستكردنی مزگەوتەكان ڕەچاوی سیما و سیمبولی شارەكانی كوردستان بكرێت.

• دانانی ڕاوێژكاری شوینەواری لە دامودەزگاكانی هەرێمی كوردستان بەتایبەتی لە هەر سێ سەرۆكایەتیی (هەرێم و ئەنجومەنی وەزیران و پەرلەمان) و وەزارەتی پەیوەندیدار.

• گەڕاندنەوەی ئەو پارچە شوێنەوارییانەی كە هەندێ جار دەستی بەسەردا دەگیرێت بۆ مۆزەخانەی شارەكان.

• داوا بكرێت لە كۆماری ئیسلامیی ئێران بە گەڕاندنەوەی میلی (كێلە شین) كە لە جەنگی نێوان عێراق و ئێران بردراوە بۆ ئێران ولە ئیستادا لە مۆزەخانەی ورمێ پارێزراوە.

• داوا لە حكومەتی عێراق بكریت بە گەڕاندنەوەی تۆپی وەستا ڕەجب .

• داوا لە حكومەتی عێراق بكرێت بە گەڕاندنەوەی كەلوپەلی شوێنەواری مۆزەخانەی دهۆك كە لە كاتی خوی گەڕاندیانەوە بۆ موزەخانەی بەغدا .

• دانانی لێژنەیەكی پسپۆڕ لە بواری شوێنەوار بە هەماهەنگی لەگەڵ وەزارەتی پەروەردە بۆ بە دواداچوون لە بابەتی كۆمەڵایەتی كە باس لە شوێنەوارەكانی كوردستان دەكات، كە لە ئیستادا كەموكوڕیی زۆری تێدایە.

• پێكهێنانی تیمێك بۆ پاراستنی شوێنەوار و شوینە ئایینییەكان لە كاتی شەڕی چەكداریدا، هەنگاوێكی ستراتیژیی گرنگە بۆ پاراستنی ناسنامەی نەتەوەیی و میراتی كەلتووری لە لەناوچوون، یان تاڵانكردن.

• بە هەمیشەییكردنی گرێبەستی ١٥ شوێنەوارناس كە لە ساڵانی ٢٠١١ و٢٠١٦بە گرێیەست دامەزراون.