پڕۆفیسۆر ماریانا چارۆنتاكی بۆ گوڵان: كاتی ئەوە هاتووە هەرێمی كوردستان تەركیز لەسەر دۆخی ناوخۆیی بكات و بڕیاری سیاسی یەكگرتووی هەبێت
ماریانا چارۆنتاكی، وانەبێژی باڵایە لە بواری سیاسەتی نێودەوڵەتی لە زانكۆی لینكۆڵن (سكووڵی زانستە كۆمەڵایەتی و سیاسییەكان). وەك بەڕێوەبەری یەكەی دیراساتی نێودەوڵەتیی كوردستان (٢٠١٦-٢٠١٩) لە زانكۆی لێستەر كاری كردووە. ئەندامی ئەنجومەنی ئەمیندارانی سكووڵی لەندەن بۆ ئابووری و زانستە سیاسییەكان و كۆمەڵەی دیراساتی نێودەوڵەتی بەریتانییە و بەشدارە لە ڕێكخستنی كۆمەڵەی كاری سیاسەتی نێودەوڵەتی سەر بە كۆمەڵەی دیراساتی نێودەوڵەتیی بەریتانی. هەروەها هاوەڵی توێژینەوەیە لە زانكۆی سۆران (هەولێر - عێراق). وەك ڕاوێژكاریش لە باڵیۆزخانەی عێراق لە ئەسینا (یۆنان 2011-2012) كاری كردووە.
ماریانا توێژینەوەی لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئەنجام داوە، لە بواری پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا، هەروەها توێژینەوەی چڕی كاری مەیدانی ئەنجام داوە (لە 2007ـەوە تاوەكو ئێستا). توێژینەوەكانی پەیوەستن بە تیۆرەكانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان و شرۆڤەكاریی سیاسەتی دەرەوە و توێژینەوەی ناوچەكە بە چڕكردنەوەی سەرنجەكانی لەسەر كارلێكی نێوان دەوڵەت و قەوارە نادەوڵەتییەكان، هەروەها تێگەیشتنی تیۆری لەبارەی قەوارە نادەوڵەتییەكان و پێگەی سیاسەتی نێودەوڵەتییەوە. نووسەری چەندین كتێبیشە لە نێویاندا «كورد و سیاسەتی دەرەكیی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا: پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ساڵی 1945ـەوە (ڕوتلێدج، 2011)» و «ئێران و توركیا: بەشداریی نێودەوڵەتی و هەرێمایەتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست (ئای ب توریس، 2018)» و هاونووسەری كتێبی «نەخشەسازیی كاراكتەرە نادەوڵەتییەكان لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا (سپرینگەر، 2022)» بووە، توێژینەوەكانیشی لە چەند گۆڤار بڵاو كردووتەوە، لە نێویاندا (هارڤارد ئەنتەرناشناڵ ڕیڤیو، كامبریدج ڕیڤیو ئوف ئنتەرناشناڵ ئەفێرز، ئنتەرناشناڵ پۆلەتیكس جۆرناڵ، سێرد وێڵد كوارتەرلی، بریتیش جورناڵ ئۆف میدڵ ئیسترێن ستەدیس و چەند گۆڤاری دیكە). لە كتێبی (Non-State Actors and Foreign Policy Agency: Insights from Area Studies) ماریانا چاروانتاكی بە چاپتەرێك بەشدارە كە مشتومڕی ئەوە دەكات كە پەیوەندییەكانی نێوان یەكێتیی ئەوروپا و هەرێمی كوردستانی عێراق بەرەوپێش چووە لە قۆناغی پەرچەكردارییەوە بۆ سیاسەتێكی دەرەكی بە دامەزراوەییكراوی كارلێككارەوە كە تێیدا كاراكتەرە نادەوڵەتییەكان بوونە لایەنێكی ڕاستەقینە. خاڵەكانی وەرچەرخان بریتی بوون لە سەرهەڵدانی داعش لە ساڵی 2014 و ئەنجامدانی ڕاپرسی لە كوردستان لە ساڵی 2017، كە بووە هۆی ئەوەی هەردوولا بە پرسی دیپلۆماسی و ڕۆڵە فەرمییەكانیاندا بچنەوە. لە نێو ئەم چاپتەرەدا دۆكیۆمێنتی ئەوە دەكات، كە چۆن هەرێمی كوردستانی عێراق پێگەی بەدەست هێناوە لە گفتوگۆكانی نێوان یەكێتیی ئەوروپا و عێراق. چاروانتاكی باس لەوە دەكات كە چۆن ئەم بەرەوپێشچوونانە ئالنگاری دروست دەكات بۆ چوارچێوەی تەقلیدییەكانی شرۆڤەكردنی سیاسەتی دەرەكی، كە تای تەرازووەكە پتر بەلای دەوڵەتاندا دەشكێنێتەوە، ئەوەش دەخاتەڕوو كە قەوارە نادەوڵەتییەكانیش دەتوانێت كاریگەری هەبێت لەسەر داڕشتنەوەی سیاسەتی دەرەوە، هەم لە ڕووی ناوەڕۆك و هەم لە ڕووی فۆرمی دامەزراوەییەوە. ئەم پرسانە بوونە تەوەری دیدارێكی گوڵان لەگەڵیدا.
* دوای ئەوەی بیرتان لە پڕۆژەی كتێبی «لایەنە كارا ناحكوومییەكان و ئاژانسی سیاسەتی دەرەوە: تێڕوانینێك لە توێژینەوەكانی ناوچەكە» كردەوە، ئایا پاڵنەری سەرەكی پشت كۆكردنەوەی ئەم توێژینەوانە چی بوو؟ ئایا دەیەوێت چ كەلێنێكی نێو ئەدەبیاتی بەردەست پڕ بكاتەوە؟
- مشتومڕی من بەوەی لایەنە كارا ناحكوومییەكان ڕۆڵێكی هۆشیارتر و كاراتر دەگێڕن لە گەڵاڵەكردنی سیاسەتی دەرەوەدا، بەرهەم و زادەی زیاتر لە دەیەیەك كاركردن بووە لەسەر كەیسی كوردستان. ئەم كارە سەرنجەكانی چڕ كردووەتەوە لەسەر ڕوونكردنەوەی ئەوەی چۆن قەوارەیەكی ناحكوومی دەتوانێت ڕۆڵی خۆی ببینێت لە سیاسەتی دەرەوەدا. دوای پۆلێنكاریمان بۆ لایەنە كارا ناحكوومییەكان و مشتومڕكردنمان بەوەی هەموویان – بە هەموو چەشنەكانیانەوە- و بە چاوپۆشین لە پەیكەربەندی و ئاستی دامەزراوەییان، توانای ئەوەیان هەیە، وەك لایەنێكی كارا لە بواری سیاسەتی دەرەوەدا كار بكەن، ئەوا ئامانجی ئەم هەوڵە سەلماندنی ئەو مشتومڕەیە لە ڕێی ئاماژەكردن بە چەند حاڵەتێكی بەرجەستە و كردارییەوە.
هەلومەرجی ئەمڕۆ- وەك ئەو بارودۆخەی لە سوریادا هەیە- ئەم حاڵەتە ڕوون دەكاتەوە، كە چۆن لە توندترین حاڵەتەكاندا، كاراكتەرێك، كە پێشتر بە گرووپێكی ڕادیكاڵی ناوزەد كرابێت، دەتوانێت بەرەوپێش بچێت و ببێتە كاراكتەرێكی فەرمی و گەمەكارێكی بنەڕەتی لە بواری گەڵاڵەكردنی سیاسەتی دەرەوەدا. ئەمە تەنیا پشتڕاستكردنەوە نییە بۆ ئەو چوارچێوە چەمككارییەی پێشنیاری دەكەم، بەڵكو لە ئەرزی واقیعیشدا دەیچسپێنێت. پێم وایە ئەمە یەكەم كتێبە كە بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ تاوتوێی ئەم بابەتە بكات. لە هەمان كاتدا، چەمكێكی نوێ لە خودی بواری سیاسەتی دەرەوەدا پەرە پێدەدەم، بەتایبەتی ئەوەی پەیوەست بێت بە جەوهەری ئەم سیاسەتەوە. من بەو دەرئەنجامە گەیشتووم كە ئەم تێگەیشتنە هاندان لەخۆ دەگرێت، پێویستیی بەرفراوانكردنی شرۆڤەكاری پەیوەست بە سیاسەتی دەرەوەش لەخۆ دەگرێت، كە بە شێوەیەكی تەقلیدی هەر سێ ئاستەكەی دەوڵەت لەخۆ دەگرێت، بۆ ئەوەی ئاستی نادەوڵەتیش لەخۆ بگرێت.
لە كۆتاییدا، پێویستی هێنانەئارای دەستەواژەی نوێ لە بواری سیاسەتی دەرەوەدا یەك دەگرێتەوە لەگەڵ ئەو بنچینە چەمكسازییەی پێشنیارم كرد لە كتێبەكەمدا لە ساڵی 2010، بە ناوی «سیاسەتی دەرەوەی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و كورد»، كە تێیدا، پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكانم وەك كۆمەڵێك «لە پەیوەندی بەیەكداچوو و فرەڕهەند» خستەڕوو، ئەویش لەسەر بنەمای دەرككردنم بەوەی سیاسەت و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان و سیاسەتی دەرەوە چەند بوارێكی پێكەوەگرێدراون. ئەم پەیوەندییە بەیەكداچووانەش كورت نابنەوە لە لایەنە كارا حكوومییەكاندا- كە بە هۆی پەیكەربەندییە ناوخۆیی و دەرەكییەكان، (ماددی بن، یان تیۆری) دادەڕێژرێن-، بەڵكو لە هەمان كاتدا، لایەنە كارا حكوومی و ناحكوومییەكانیش دەگرنەوە. تا ئێستا ئەم تێڕوانینە بەرفراوانتر و وردتر بووە لە سەرمەشقی كارەكانم.
* ئێوە بە چاپتەرێك بەشداریتان كردووە بە ناونیشانی «بە دامەزراوەییكردنی داڕشتنی سیاسەتی دەرەوە لە نێوان كاراكتەرە نادەوڵەتییەكان: لە پەیوەندییەكی پەرچەكردارەوە بۆ پەیوەندییەكی چالاك لە نێوان هەرێمی كوردستانی عێراق و یەكێتیی ئەوروپا»، كە تاوتوێی یەكێتیی ئەوروپا و هەرێمی كوردستانی عێراق دەكەن. پرسیارەكە ئەوەیە ئایا چی بووەتە هۆی ئەوەی ئەم پەیوەندییە تایبەتییە ببێتە كەیسێكی بەهێزی توێژینەوە بۆ تێگەیشتن تاوەكو كاراكتەرە نادەوڵەتییەكانیش لە سیاسەتی دەرەوە بەشدار بن؟
- سەرەتا دەمەوێت جەخت بكەمەوە لەسەر ئەوەی ژمارەیەكی زیاتری كاراكتەرەكان بەشدارن لە بواری سیاسەتی دەرەوەدا، هەروەها ئەم سیاسەتە بە شێوەی جیاواز پیادە دەكرێت بە گوێرەی ئەو كاراكتەرەی كە لێكۆڵینەوەی لەبارەوە دەكرێت. لەم حاڵەتەدا، ئێمە ئاماژە بە دوو قەوارەی دەستەجەمعی دەكەین- كە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان، لە نێویاندا یاسای نێودەوڵەتی و پسپۆڕییە پەیوەندیدارەكان، بە زۆر پێوەری دەستەجەمعییان پشتگوێ و فەرامۆش دەكەن، وەك یەكێتیی ئەوروپا وەك دامەزراوەیەك و هەرێمی كوردستانی عێراق كە خواستی ئەوەی هەیە بەرەو دەوڵەتبوون هەنگاو هەڵبگرێت. ئەم هەرێمەش پتر وەك گوزارشتێكی زەقی پەیوەست بە گرووپە ئیتنییەكان لێی دەڕوانرێت. ئەگەرچی ئەم كاراكتەرانە سەربەخۆیی فەرمییان بەدەست نەهێناوە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا خەونی ئەوەیان هەیە پێگەیەك بەدەست بهێنن كە قابیلی بەراوردكردن بێت بە قەواری دەوڵەتە ددانپێدانراوەكان لە نێو سیستمە نێودەوڵەتییەكەدا. بە دیاریكراوتر، ئەم كارە پێناسەیەكی لەخۆ گرتووە بۆ ئەو قەوارانەی دەیانەوێت ببنە دەوڵەت و بەوەی بریتین لەو قەوارانەی خەسڵەتی دەوڵەتیان تێدایە و توانای ئەوەیان هەیە دۆخی هەنووكەیی هەموار بكەنەوە و بیگۆڕن- واتە سەركردایەتی پرۆسەی پەرەپێدان، یان ئەم پرۆسەیە دابڕێژن وەك هەوڵێك بۆ پاراستنی، یان چەسپاندنی بنكەی هێز و خودحوكمڕانییان. ئەمەش ئەوە لەخۆ دەگرێت كە ڕەنگە ئەو پێگەیەی هەیانە بەرەوپێش بچێت، بە ئاراستەی سەربەخۆیی تەواو، یان برەو بستێنێت بەرەو دۆخی پێكەوەژیان. لەم حاڵەتەدا، پیادەكردنی سیاسەتی دەرەوە دەبێتە مەرجێكی پێشوەختە بۆ مانەوە و بەردەوامبوون و گەشەكردنی تەواویان. ئەگەرچی ڕاددەی بە دامەزراوەییكردن لەم ئەم كاراكتەرانەدا جیاوازە بە گوێرەی ئەو هەلومەرجەی تێیدان و ئەو خەسڵەتە ناوازانەی هەیانە، ئەوا بەرفراوانكردنی تێگەیشتنمان بۆ شرۆڤەكردنی پەیوەست بە هەبوونی كاراكتەرێك لە بواری سیاسەتی دەرەوەدا، بوارمان پێدەدات، بۆ ئەوەی خوێندنەوەیەكی وردتر بكەین لەبارەی ئەوەی چۆن كاراكتەرە نادەوڵەتییەكان مومارەسەی دەستڕۆیشتوویی خۆیان دەكەن، هەم لەسەر خودی پرۆسەكە و هەم لەسەر دەرئەنجامەكانی سیاسەتی دەرەوە. لە پەیوەندی بەم كەیسەوە، دوو چەمكی سەرەكی و چەند دەرئەنجامێكی كرداری دێنەئاراوە. لە ڕووی چەمكگەراییەوە، توێژینەوەكە پەیوەستە بە پرسی بە دامەزراوەییكردن و تاوتوێكردنی بەرەوپێشچوونی قۆناغبەندییەوە لە میانەی گەڵاڵەكردنی سیاسەتی دەرەوەدا، هەروەك ئەوەی لە نێو و لە نێوان دوو جۆری جیاوازی كاراكتەری نادەوڵەتیدا دەردەكەوێت. ئەو ڕاستییە دەخاتەڕوو كە كاراكتەرە نادەوڵەتییەكان نەك تەنیا لەسەر ئاستی سیاسەتی دەرەوە كارلێك دەكەن، بەڵكو خۆی لە خۆیدا وەك لایەنێكی سیاسەتی دەرەوەش هەڵدەسووڕێن. لە ڕووی كردارییەوە، ئێمە سەرنجی ئاڵوگۆڕێك دەدەین لە سیاسەتی پێشووی یەكێتیی ئەوروپا كە سیاسەتێكی تەمومژاوی بوو بە ئاراستەی ڕێچكەیەك كە كارلێككاری و هاوكاری لەخۆ دەگرێت، بەتایبەتی لە میانەی پەیوەندییەكانیدا لەگەڵ هەرێمی كوردستانی عێراقدا. ئەمەش لە چەند چەشن و شێوەیەكی بەشداریكردندا ڕەنگی داوەتەوە، ئەمەش واتە ئاڵوگۆڕێكی جێی سەرنج هەیە لە پەیوەندییەكانی نێوان یەكێتیی ئەوروپا و هەرێمی كوردستانی عێراقدا. ئەوەی شایستەی ئاماژەپێكردنە ئەوەیە كە هەرێمی كوردستانی عێراق وەك لایەنێكی كارئاسانكاری ستراتیژی هاتەئاراوە لە پەیوەندی بە جێبەجێكردنی ڕێككەوتنی هاوبەش و هاوكاریی نێوان عێراق و یەكێتیی ئەوروپادا، كە لە 11ی ئایاری 2012 واژۆ كرا. ئەم ڕێككەوتنە بووە هۆی بە دامەزراوەییكردنی ڕۆڵی حكومەتی هەرێمی كوردستانی وەك گفتوگۆكارێكی سەرەكی لە نێو لێژنە پەیوەندیدارەكانی دیالۆگی یەكێتیی ئەوروپا-عێراق/ یەكێتیی ئەوروپا و هەرێمی كوردستاندا. لە ساڵی 2015ـەوە، بوونی نوێنەری حكومەتی هەرێمی كوردستان لە یەكێتیی ئەوروپا و بوونی كورسیی تایبەت بە خۆی لەم كۆڕبەندانەدا، ئەوە دەخاتەڕوو كە هەرێمی كوردستانی عێراق ئامادەییەكی فەرمی لە بونیادەكانی سیاسەتی دەرەوەی یەكێتیی ئەوروپادا هەیە. لەم قۆناغەدا، ئەوەی شایستەی ئاماژەپێكردنە ئەوەیە كە ڕۆڵی تایبەتمەندیی فەڕەنسا لە سیاسەتی كوردیدایە و لە كاتێكدا بۆی هەیە ببێتە پێشینەیەك و دەرفەت بكاتەوە بە ڕووی سیاسەتێكی دەرەكی جێگیرتر و یەكلاكەرەوەی یەكێتیی ئەوروپا لە بەرانبەر هەرێمی كوردستانی عێراقدا، ئەوا دەكرێت پەرەپێدانی بە «سیاسەتێكی دەرەكی ئەوروپیی كورد» بەرفراوانتر، بدرێتە پاڵی پێشهات و پەرەسەندنە جیۆپۆلەتیكییەكان، ئەمەش بەند نییە بە كارنامە پێوەرئاساكانەوە، هێندە گرێدراوی پێداویستییەكی پراگماتییە بۆ هاوسەنگڕاگرتنی دەستڕۆیشتوویی هەڵكشاوی چین و ئێران لە عێراقدا، ڕەنگە لەوەی گرنگتر، بوونی ڕووسیا لە هەرێمی كوردستانی عێراقدایە. ئەمەش ئاماژەیە بە نەبوونی پراگماتیزمێكی ناوازە، یان تاكە خوێندنەوەیەكی جێگیری بۆ شێوازی ئەداكردنی سیاسەتی پراگماتی دەرەوەی یەكێتیی ئەوروپا. لە ڕاستیدا، ئەوەی بە زۆری وەك ئەدایەكی واقیعبینانە، یان ستراتیژی وەسف كراوە، بەهۆی ئاراستە كارلێككارییەكان و كۆت و بەندە دامەزراوەییەكانەوە هاتووەتەئاراوە. بە ڕاددەیەكی زۆر ڕێكارە فەرمییەكان هۆكاری پەرچەكردارە سیاسییە خاوەكانی بوون، مەبەستم ئەوەیە كە دەبێت 27 دەوڵەتی ئەندام ڕێككەوتنێكی دەستەجەمعی بكەن لەم ڕووەوە. هەرچۆنێك بێت، ئەم مۆدێلە نوێیەی پەیوەندییەكانی نێوان یەكێتیی ئەوروپا و هەرێمی كوردستانی عێراق، هاوتەریب بە سیاسەتی دەرەكی بەرفراوانی یەكێتیی ئەوروپا لە ئاست عێراقدا، وەك پەرەسەندنێكی بەرچاو دەردەكەوێت، لەسەر ئاستی شرۆڤەكاری بەرەوپێشچوونی چەمك و پراكتیزی سیاسەتی دەرەوە.
* لە چاپتەرەكەتدا، مشتومڕ دەكەیت لەبارەی وەرچەرخانی یەكێتیی ئەوروپا لە «پیادەكردنێكی تەمومژاوی سیاسەتی دەرەوە» بۆ گرتنەبەری «ڕێچكەیەكی پتر كارلێككار و هاوكاریئامێز»، ئایا چ پێشهاتێك، یان فاكتەرێكی دیاریكراو هەبوون كە زۆرترین كاریگەرییان هەبووە لە هێنانەئارای ئەم وەچەرخانە، بەتایبەتی لە ساڵی 2014ـەوە؟
- هەڵوێستی یەكێتیی ئەوروپا لە ئاست هەرێمی كوردستانی عێراق، بووەتە هەڵوێستی ددانپێدانان. ئەگەرچی یەكێتیی ئەوروپا وەك كاراكتەرێكی سیاسەتی دەرەوە، خۆی لە خۆیدا ڕوو نەچووەتە نێو پرسی كوردەوە. ئەوەی شایستەی ئاماژەپێكردنە ئەوەیە كە یەكێتیی ئەوروپا سیاسەتێكی كوردی فەرمی نییە، بەڵام ئەمە دژبەری لەخۆ دەگرێت لەگەڵ دەركەوتن و هاتنەئارای سیاسەتێكی تایبەتمەندی یەكێتیی ئەوروپا لە ئاست هەرێمی كوردستانی عێراقدا لە ماوەی هەشت ساڵی ڕابردوودا، بەتایبەتی لە دوای ڕاپرسییەكەی ساڵی 2017وە، كە بووە خاڵێكی وەرچەرخان لەم ڕەوت و ڕێڕەوەدا. لە كاتێكدا سەرهەڵدانی داعش بووە هۆی ئەوەی یەكێتیس ئەوروپا پەلە بكات لە بەهێزكردنی ئامادەیی خۆی لە هەرێمی كوردستانی عێراقدا، كە لە دەرئەنجامدا نووسینگەی یەكێتیی ئەوروپا لە مانگی ئابی ساڵی 2015 لە هەولێر كرایەوە، بەڵام ڕاپرسییەكەی كوردستان لە ساڵی 2017 و دەرئەنجامەكانی بوو كە بوونە هۆی ئەوەی یەكێتیی ئەوروپا بە چەشنێكی دیاریكراوتر و ئامانجدارتر مامەڵە لەگەڵ هەرێمی كوردستانی عێراقدا بكات. لەم مامەڵەكردن و كارلێكارییەشدا هەلومەرجە جیۆپۆلەتیكییە دیاریكراوەكانی نێو هەرێمی كوردستانی عێراق لەبەرچاو گیراوە، بەشێك نییە لە سیاسەتێكی بەرفراوانتر، یان سیستماتیكی یەكێتیی ئەوروپا لە ئاست كورددا.
* ئێوە پۆلێنكارییەكتان كردووە بۆ كاراكتەرە نادەوڵەتییەكان، كە لە كتێبەكەشدا ئاماژەی پێكراوە و خراونەتە پاڵ پۆلێنكارییەكانی وەك دامەزراوەكان، سوپا نانیزامییەكان و گرووپە ڕادیكاڵەكان و گرووپە ئیتنییەكان و ئەو قەوارانەی خواستی بوون بە دەوڵەتیان هەیە. دەكرێت ئەوە ڕوون بكەنەوە كە چۆن ئەم پۆلێنكارییە دەبێتە هۆی باشتركردنی تێگەیشتنمان بۆ شرۆڤەكاریی پەیوەست بە سیاسەتی دەرەوە؟
- لە ڕاستیدا ئەمە دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی كە شرۆڤەكارییەكان بۆ كاراكتەرە جیاوازە نادەوڵەتییەكان بە چەشنێك بوون، كە ئەمانە خۆیان لە خۆیاندا كاراكتەرێكی جیا و تایبەتن. لەگەڵ ئەوەشدا، هەروەك تا ئێستا لە نێو ئەدەبیاتی پەیوەندیداردا ئاماژەی پێكراوە، ئەوا نە پێناسەیەكی یەكگرتوو هەیە، بۆ ئەوەی كە كاراكتەری نادەوڵەتی چییە، نە ڕێچكەیەك هەیە كە هاوڕایی هەبێت لەبارەی پێناسەكردن یان پۆلێنكردنیان (Heffes et al. 2019). لەبەر ڕۆشنایی ئەم كەلێنەی پەیوەست بە چەمكگەراییەوە، ئەوا گەڵاڵەكردنی پۆلێنێكی بەرفراوان و گشتگیر بووەتە هەنگاوێكی پێویست، بەتایبەتی وەك ئامرازێك بۆ تێپەڕاندنی ئەو پشتبەستنەی ئێستا بۆ پۆلێنكارییەكانی تەوەربەند لەسەر نموونەكان. تاوەكو ئێستا، هەوڵە ئەكادیمییەكان بۆ لێكدانەوەی سەرهەڵدانی ڕۆڵی كاراكتەرە نادەوڵەتییەكان بە ڕاددەیەكی گەورە پشتبەستوو بووە بە چەند نموونەیەكی دیاریكراوەوە، و بە زۆری گرێیان داونەتەوە لەگەڵ چەند پۆلێنكارییەكی دیاریكراوی وەك ڕێكخراوە حكوومییە نێودەوڵەتییەكان، ڕێكخراوە ناحكوومییە نێودەوڵەتییەكان، كۆمپانیا فرەڕەگەزەكان، دامەزراوە و گرووپە چەكدارەكان و ئەوانی دیكە. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەم ڕێچكەیەی كە لەسەر نموونەكان تەوەربەندە پانتاییەكی بەرفراوانتری شرۆڤەكاری پەردەپۆش دەكات. لەبەر ئەوەی بە چەشنێكی بێكۆتا جۆراوجۆرن و بەردەوام لە بەرەوپێشچووندان، ئەوا بە زۆری لە ڕوانگەی دابەشكاری تایبەتمەند، یان ڕوونكارییەوە لە كاراكتەرە نادەوڵەتییەكان دەڕوانرێت. ئەمە نەك تەنیا دەبێتە هۆی سنوورداركردنی گەڵاڵەكردنی تیۆرەكان، بەڵكو مەترسی لەخۆ دەگرێت لە پەیوەندی بە فەرامۆشكردنی ئەو چەشنانەی لە ئارادان، یان لەبەرچاونەگرتنی ئەوانەی لە قۆناغی هاتنەئارادان. دەقاودەق لەبەر ئەم هۆكارەیە كە پێداچوونەوە بە چەمكەكاندا كارێكی پێویستە، كە پەرەپێدانی جۆرێكی گشتگیر بەندە بە پاساوێكی چوار-ڕەهەندییەوە، كە ئامانج لێی دووبارە چەسپاندنەوەی گرنگیی چەمكی كاراكتەرە نادەوڵەتییەكانە لە چوارچێوەی تیۆری پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا. پێداویستییە كردارییەكانی دیكە وامان لێدەكەن كە ڕێچكەیەكی سادەتری پەیوەست بە كاراكتەرە نادەوڵەتییەكان لەخۆ دەگرن، بەتایبەتی ئەگەر سرووشتی ئاڵۆز و فرەڕەهەندی ڕۆڵی ئەم كاراكتەرانە لەبەرچاو بگرین. خاڵێكی دیكە ئەوەیە كە كاریگەرییان لەسەر ڕەفتاری قەوارە دەوڵەتییەكان بە چەند ڕێگایەكی جیاواز لە ڕووی چۆنیەتییەوە تیشك دەخەنە سەر پێویستیی ئەوەی چەمكەكان ڕوونتر بن لە پەیوەندی بە سرووشت و بە بەشدارییان لە كارلێككاری پەیوەست بە دەوڵەت و نادەوڵەتەكانەوە. خاڵێكی دیكە ئەوەیە كە تێگەیشتنەكان بۆ كاراكتەرە نادەوڵەتییەكان، یان لە گۆشەنیگای بەرژەوەندیی دەوڵەتەوە بووە، یان ئاوێتەكراون لەگەڵ كاراكتەرە دامەزراوەییەكاندا، بەتایبەتی ئەوانەی بە شێوەیەكی سەرەكی ئاراستەیەكی ئابوورییان هەیە. لەگەڵ ئەوەشدا، هەر جۆرێك لە پشت بەیەك بەستنی نێو سیستمە نێودەوڵەتییەكە لە ئێستادا كەوتووەتە ژێر كاریگەری كارلێكی نێوان دەوڵەت و قەوارە نادەوڵەتییەكانەوە. بەم شێوەیە، بەكارهێنانی پێوەرێكی پەیوەست بۆ پۆلێنكاری كاراكتەرە نادەوڵەتییەكان دەركەوتووە كە مەترسی لەخۆ دەگرێت لە هەلومەرجی سیستمی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا كە جیهانگەرایی باڵادەستە بەسەریدا. لە كۆتایید، كاراكتەرە نادەوڵەتییەكان پێكهاتەیەكی ئاوێتەی لە بەرەوپێشچوونی خودی سیستمە نێودەوڵەتییەكە هەیە و بەم شێوەیە بەردەوامن لە دەوڵەمەندكردن و داڕشتنی سرووشتی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان وەك پسپۆڕی و تایبەتمەندییەك. كەواتە، لە كاتێكدا ئەمانە قەوارەی نوێ نین، بەڵام ڕۆڵی هەڵكشاوی داینامیكییان لە بواری سیاسەتی نێودەوڵەتیدا هەیە و پێداچوونەوە بە ڕۆڵی بەرەوپێشچوویان دەكاتە كارێكی پێویست. تەركیزكردنی بواری ئەكادیمی لەسەر كاراكتەرە نادەوڵەتییە توندوتیژەكان لە نێو ئەدەبیاتدا زەق و بەرچاوە، كە كاراكتەرە نادەوڵەتییەكان لەسەر بنەما و پێوەری توندوتیژی، دابەش دەكات، كۆتوبەندی گەورە دروست دەكات، هەروەها نادڵنیاییش لەخۆ دەگرێت. ئەویش لەبەر ئەوەی دەستەواژەی توندوتیژی كۆمەڵێك گوزارشت و كاراكتەرە لەخۆ دەگرێت، لە نێویاندا «دەوڵەت و تاكەكەسەكان»، كە دەكرێت ببنە ئەنجامدەری توندوتیژی. لە دەرئەنجامدا، ئەمە پرسیارێكی گرنگ دەورووژێنێت: بۆچی توندوتیژی پێوەرێكی تایبەتمەندە بۆ پۆلێنكردنی كاراكتەرە نادەوڵەتییەكان؟ لە كۆتاییدا، بوونی پێشگرەكانی وەك سەروو (دەوڵەت) یان تێپەڕاندنی (دەوڵەت) مایەی گرفتە، لەبەر ئەوەی ئاماژەن بەو چالاكی و كردارانەی سنوورە جوگرافییەكان دەبڕن، لە كاتێكدا قەواری خوار دەوڵەت ئاماژەیە بەو كاراكتەرانەی لە بواری ناوخۆدا كار دەكەن. لەوەش زیاتر، چەمكی خوار دەوڵەت ئاماژەیە بە ملكەچبوون بۆ دەوڵەت، ئەمەش دەبێتە هۆی لاوازكردنی بیرۆكەكانی پەیوەست بە ئۆتۆنۆمی، یان مافی دیاریكردنی چارەنووس لە نێو كاراكتەرە نادەوڵەتییەكاندا. بەكارهێنانی باوی ئەم پێشگرانە مایەی ناڕوونییەكی زیاترن لەبەر ڕۆشنایی فۆرمە هاوچەرخەكانی حوكمڕانی و بەرەوپێشچوونی پێناسەكانی پەیوەست بە «دەوڵەت» و «سەربەخۆیی». لەبری ئەوە، ئەو ئاستانەی كاراكتەرە نادەوڵەتییەكانی تێدا هەڵدەسووڕێن و مەودای چالاكییەكانی بە گوێرەی شوێنەكانیان گۆڕانكاری بەسەردا دێت، ئەویش لەبەر ئەوەی دەكرێت قەوارە نادەوڵەتییەكان لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، یان دوورتر لە سنووری دەوڵەتی نەتەوەیی ئەدا بنوێنن، و بە پێچەوانەوە. لە دەرئەنجامدا، تێگەیشتنی چەمكگەرایی بۆ كاراكتەرە نادەوڵەتییەكان كە بە شێوەیەكی توند گرێ دراون بە سنوورەكانی دەوڵەتانەوە، مایەی ئالنگارییە و مەترسی ئەوە لەخۆ دەگرێت، كە درێژە بە لێكدانەوە سنووردار و دیاریكراوەكانی ڕۆڵیان بدات. ئەوەی ڕوونە ئەوەیە كە هەر پۆلێنكارییەك كۆمەڵێك پۆلێنكاری لاوەكی لەخۆ دەگرێت، ئەمەش ڕەنگدانەوەی ئەو ڕاستییەیە كە نموونەكان زۆرن لەم ڕووەوە. كەواتە ئەو پۆلێنكارییە پێشنیار كراوە ئامانج لێی چارەسەركردنی سنووربەندییەكانی ئەو ڕێچكەیەیە كە تەنیا لە ڕێی نموونە ڕوونكارییەكانەوە لە كاراكتەرە نادەوڵەتییەكان دەڕوانێت. بە لەبەرچاوگرتنی هەموو ئەوانەی وتران، ئەوا من پێم وایە دامەزراوەكان قەوارەگەلێكی بونیادین كە دەكرێت ئاراستەی جیاوازییان هەبێت، بە چاوپۆشین لەوەی چۆن میكانیزم و نیزامی ناوخۆییان بونیاد دەكەن، یان دەیپارێزن. بۆ نموونە، سوپا نانیزامییەكان و گرووپە میلیشیاكان، هێزە شەڕكارەكان و گرووپە چەكدارەكان لەخۆ دەگرن- لە نێویاندا ئەو كۆمپانیا ئەمنییانەی پشتیوانییان دەكەن-، ئەویش لە شێوەیەكی تێكەڵ، كە بە ئاستی جیاواز بەشداری دەوڵەت و نادەوڵەت لەخۆ دەگرن. سرووشتی بنەڕەتیی ئەم لایەنانەش ئاراستەیەكی ئەمنی لەخۆ دەگرێت. ڕەنگە كاری گرووپە ڕادیكاڵەكان جیاواز بن، بەڵام بە شێوەیەكی گشتی سرووشتێكی توندڕەوی ڕادیكاڵیان هەیە هەم لە گوتارەكانیاندا و هەم لە كارەكانیاندا. بە زۆری گرووپە ئیتنییەكان كارنامەی ناسیۆنالیستییان هەیە و هەوڵی بەدیهێنانی ئامانجە سیاسییەكان دەدەن، وەك بزووتنەوە ڕزگاریخوازە نەتەوەییەكان، كە زاڵن بەسەر ئەم پۆلێنكارییەدا. لە كۆتاییدا، ئەوانەی دەیانەوێت ببنە دەوڵەت، بە زۆری فۆرمێكی پتەوی گرووپە ئیتنییەكانن كە ئەوانیش پۆلێنی پێنجەم پێكدەهێنن. مەرجیش نییە ئەو پێگەیەی هەیانە سەربەخۆبوونی تەواوی لێبكەوێتەوە. بەڵام خەونی ئەوەیان هەیە ڕۆڵێكیان هەبێت هاوشان بێت بە قەوارە ددانپێدانراوەكانی دەوڵەت لە بواری نێودەوڵەتیدا. بەم شێوەیە، دوای دەوڵەتەكان، ئەم لایەنانە گرنگترین جۆری كاراكتەرە نادەوڵەتییەكانن لە بواری پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا.
* وەك كەسێكی ئەكادیمی و تایبەتمەندی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و كێشەكانی كورد، چۆن تێڕوانینەكانی نێو كتێبەكەت هاوكاری توێژینەوە بەرفراوانەكان دەكات لەبارەی ئەم پرسانەوە، بەتایبەتی ئەوەی پەیوەست بێت بە ڕۆڵی داهاتووی هەرێمی كوردستانی عێراق لە كاروبارە هەرێمایەتی و نێودەوڵەتییەكاندا؟
- لە ڕووی چەمكگەراییەوە، مەبەستم لەو قەوارەیەی دەیەوێت ببێتە دەوڵەت، ئەو قەوارانەیە كە توانای ئەوەیان هەیە بارودۆخی هەنووكەیی بگۆڕن، واتە سەركردایەتی و داڕێژەری پرۆسەكانی پەرەپێدان بن لە هەوڵیاندا بۆ پاراستن یان چەسپاندنی بنكەی هێز و دەسەڵاتییان، یان خودحوكمڕانییان. مومارەسەكردنی ئەم هێز و دەسەڵات بووەتە خەسڵەتی ئەو ڕۆڵەی كە هەرێمی كوردستانی عێراق هەیەتی، ئەویش لەبەر ئەوەی بەشدارییەكی ڕوونی هەیە لە سیاسەتی هەرێمایەتی و نێودەوڵەتی وەك هاوبەشێكی یەكسان لە پەیوەندی بە هەوڵە دەستەجەمعییەكانەوە بە ئاڕاستەی ئاشتی و سەقامگیری، ئیدی لە هەر شوێنێك و لە هەر كاتێكدا ئەم هەوڵانە بدرێن. توانای هەرێمی كوردستانی عێراق بۆ دیاریكردنی سیاسەتی دەرەكی ئاماژەیە بەوەی ئاڵوگۆڕێكی قووڵ لە پێگەی ئەم هەرێمەدا هاتووەتەئاراوە، ئەمەش ڕەنگدانەوەی ئەو خەونەیەتی كە دەیەوێت ڕۆڵێكی تایبەتی هەبێت لە بواری نێودەوڵەتی و نوێنەرایەتی ئەو حاڵەتە بكات كە من بە سەركەوتنی كاراكتەری نادەوڵەتی ناوزەدی دەكەم. ئەم توانایە بۆ كارلێككردن لەگەڵ بوارەكانی پەیوەست بە جیۆپۆلەتیكییە نێودەوڵەتی و هەرێمایەتییەكانەوە ئەوە دەخوازێت، كە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان ددانپێدانانێكی یەكسانی هەبێت بۆ دەوڵەت و كاراكتەرە نادەوڵەتییەكان، و جەختكردنەوەی لە ڕاددەبەدەر لەسەر پۆلێنكارییەكانی كاراكتەرە نادەوڵەتییەكان تێپەڕێنێت. بۆ نموونە، سەردانی پاپا فرانسێس لە 7ی ئازاری 2021 بۆ هەرێمی كوردستان دەستكەوتێكی مێژوویی بوو لەم ڕووەوە. و هەرچەندە هەرێمی كوردستان كارایی و توانای گفتوگۆكردنی هەیە لەسەر ئاستی هەرێمایەتی و نێودەوڵەتی، بەڵام سنووربەندە بەو سیستمە نێودەوڵەتییەی تەوەربەندە لەسەر دەوڵەتان، و ئەو ژینگە جیۆپۆلەتیكییەی بەهۆی هێزە جیهانییەكانەوە هاتووەتەئاراوە، وەك ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و ڕووسیا، كە بەشداریكردنیان لە كاروبارە جیهانییەكاندا سرووشتێكی ڕاستەوخۆی هەیە و لە ڕووی سیاسییەوە پێداگری لەخۆ دەگرێت. جێبەجێنەكردنی ڕێككەوتنەكەی ساڵی 2016 كە پێش ئۆپەراسیۆنەكەی مووسڵ ڕەزامەندی لەسەر درابوو، نموونەیەكە بۆ ئەم سنووربەند و كۆت و بەندانە. ئایندەی هەرێمی كوردستان لە نێو عێراقدا، بە ڕاددەیەكی زۆر بەندە بە بەرەوپێشچوون و پەرەسەندنە سیاسییە ناوخۆییەكانەوە. لەم ڕووەوە، تەنیا هەلومەرجە ناوخۆییە كاریگەرەكان ئاسۆكانی مۆدێلێكی حوكمڕانی سەقامگیر و بەردەوام وتەوەربەند لەسەر پێكەوەژیان دیاری دەكەن. لەم مۆدێلەدا، بە نامەركەزیكردن بووەتە خەسڵەتێكی جیاكەرەوەی پێگەی هەر پێكهاتەیەك، كە ئەمەش هاوشانە بەو ڕۆڵ و بەرپرسیارێتییە ڕوون و دیاریكراوەكان، هەموو ئەمانە گەڕاندنەوەی سیستمێكی دەستوری كارا لە نێو عێراقدا دەخوازن. دەكرێت ئەم چوارچێوەیە هەم گەڕاندنەوەی بونیادە یاساییەكان و هەم ئەو كۆدەنگییە سیاسییە لەخۆ بگرێت، كە پشتیوانكارە بۆ ئەم بونیادە. بۆ ئەوەی ئەمە ڕووبدات، ئەوا پێدەچێت كارێكی پێویست بێت كە سەركردایەتیی كورد دیدگایەكی ستراتیژی دوورمەودا بخەنەڕوو كە ڕەنگدانەوەی پێگەی داهاتووی عێراق بێت لە چوارچێوەیەكی «هاوكاریئامێز»، نەك «ململانێئامێز»، كە تێیدا سەرجەم پێكهاتەكان زیانێكی زیاتر دەكەن لە ڕووبەڕووبوونەوە بە بەراورد بەو دەستكەوتانەی بەدەستی دەهێنن.
هەرچەندە دەكرێت كاراكتەرە دەرەكییەكان كاریگەرییان هەبێت لەسەر دەرئەنجامەكان، بەڵام ئەوە دەستپێشخەرییە ناوخۆییەكانن كە دەتوانن ئەوە ڕزگار بكەن كە لە عێراقی دابەشبوو ماوەتەوە، كە هاووڵاتییانی ئەم وڵاتەش تەنیا خەونی بەدەستهێنانی ئاسایش و گەشەكردنیان هەیە، پاش ڕۆژگارێكی دوور و درێژی شەڕ. كاتی ئەوە هاتووە هەرێمی كوردستان تەركیز لەسەر دۆخی ناوخۆیی بكات- كە هەم بڕیاری سیاسی یەكگرتووی هەبێت، وەك قەوارەیەكی یەكڕیز و هەم هەڵسەنگاندن بۆ پێگەی خۆی بكات لە هەلومەرجی بەرفراوانی عێراقدا.
