دۆن برانچاتی پڕۆفیسۆری كاروبارە گشتی و نێودەوڵەتییەكان لە زانكۆی براون بۆ گوڵان: هەندێ جار ڕێككەوتنی دابەشكردنی دەسەڵات لاوازبوونی ئاشتی لێدەكەوێتەوە
دۆن برانچاتی، پرۆفیسۆری كاروبارە گشتی و نێودەوڵەتییەكانە لە زانكۆی براون. لە توێژینەوەكانیدا بایەخ دەدات بە پرسەكانی پەیوەست بە بنیادنانی ئاشتی و بە شێوەیەكی سەرەكی بە ئامرازە دیموكراتییەكان بۆ ڕێگریكردن و چارەسەركردنی ناكۆكییە توندوتیژەكان لە نێو دەوڵەتدا. هەروەها گرنگی دەدات بە بواری پەیوەندیدار بە نامەركەزیكردن و هەڵبژاردنەكان و پرسی ئەوەی ئایا دەكرێت ببنە هۆی خاوكردنەوەی توندوتیژی، هەروەها ئەو فاكتەرانەی سەردەكێشن بۆ ئەوەی خەڵكی ڕووبەڕووی ڕژێمە خۆسەپێنەكان ببنەوە و داوای سەربەخۆیی بكەن و هەوڵی چاكسازی دیموكراسی بدەن و پشتیوانی لە دیموكراسی بكەن. گوڵان بۆ تیشكخستنەسەر ئەم پرسانە دیمانەیەكی لەگەڵدا ئەنجام دا.
* ئێوە لە كارەكانتاندا جەخت لەسەر چەند پرسێكی گرنگ دەكەنەوە، بۆ نموونە زۆر بایەخ دەدەن بە ڕۆڵی بەنامەركەزیكردن و ئەنجامدانی هەڵبژاردنەكان وەك ئامراز و شێوازێك بۆ ڕێگریكردن لە سەرهەڵدانی ناكۆكیی توندوتیژ، یان بە پێچەوانەوە كاریگەرییان لەسەر قووڵكردنەوەی ئەم ناكۆكییانە. دوای دوو دەیە لەو توێژینەوانەی ئەنجامتان داوە، ئایا چ دەرئەنجامێكتان پتر واقیعەكەی پێكاوە و كامیان كەمتر؟
- لە ڕاستیدا ئەوەی لەم ڕووەوە دەمەوێت بیڵێم ئەوەیە كە ئەو دەرئەنجامە گرنگ و پتەوەی لە توێژینەوەكانمدا و لە پەیوەندی بە پرسی بەنامەركەزیكردنەوە بەدەستم هێناوە، ئەوەیە كە دامەزراوەكان، بۆ نموونە پارتە سیاسییەكان كە پاڵنەری ئەوەیان هەیە، گرووپە جیاوازەكان لەخۆ بگرن و ئاوێتەی بكەن، پتر میانڕەو دەبن و كەمتر توندوتیژ دەبن بە بەراورد بەو دامەزراوانەی كە نوێنەرایەتیی تێكڕای ئەم گرووپانە ناكەن.
* ئێوە لە توێژینەوەكانتاندا تیشك دەخەنەسەر ئەوەی چۆن ئەنجامدانی هەڵبژاردنەكان هەم دەبنە هۆی خاوكردنەوەی توندوتیژی و هەم ئەگەری ئەوەش هەیە ببنە هۆی هەڵگیرساندنی توندوتیژی. كەواتە چ بژارەیەك لەبەردەستدایە لە پەیوەندی بە سیستمەكانی هەڵبژاردنەكانەوە كە كاریگەریی بەهێزیان هەبێت لەسەر ئەوەی هەڵبژاردنەكان لە كۆمەڵگەكانی دوای شەڕ و ناكۆكیدا ببنە هۆی سەقامگیركردن، یان ناسەقامگیركردنیان؟
- بە تێڕوانینی من تا ئەو ڕاددەیەی كە هەڵبژاردنەكان دیموكراسی بن، ئەوا بوار و پانتاییەك دەخولقێنن بۆ شەڕكەرانی پێشوو بۆ ئەوەی ئەوانیش بەشداری لە هەڵبژاردنەكاندا بكەن، ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی ئەم شەڕكەرانە بیر لەوە نەكەنەوە ڕێكار و ڕێڕەوی دیكە بگرنەبەر، ئەگەر هاتوو لە دەرئەنجامی هەڵبژاردنەكان ناڕازی بوون. هەروەها ئەمە بەندە بەوەی تا چەند هەڵبژاردنەكان بە چەشنێكن كە ببنەهۆی هاندانی پارتە سیاسییەكان بۆ ئەوەی هەوڵ و كۆشش بكەن بۆ ئەوەی نوێنەرایەتیی تێكڕای گرووپ و پێكهاتەكان بكەن و دابەشبوونەكانی تێپەڕێنن.
* لەو كۆمەڵگەیانەی كە دۆخی شەڕ و ناكۆكییان تێپەڕاندووە، چۆن دەكرێت هاوسەنگیی نێوان بارگرژییەكانی پەیوەست دابەشكردنی دەستبەجێی دەسەڵات (لە پێناو كۆتاییهێنان بە توندوتیژی) و بنیادنانی دامەزراوەكان لە مەودای دووردا ( بنیادنان و درێژەپێدان بە دیموكراسی) بپارێزرێت؟
- ئەوەی لەم ڕووەوە ڕوونە ئەوەیە كە دابەشكردنی دەسەڵات ڕێگاچارەیەكی كارایە بۆ ئەوەی لایەنەكانی شەڕ و ناكۆكی بە ئاراستەی گەیشتن بە ڕێككەوتن و ئاشتی كار بكەن، چونكە دابەشكردنی دەسەڵات دەستڕۆیشتووییان بۆ دەستەبەر دەكات لە نێو سیستمە نوێیەكەدا. لە هەمان كاتدا، دەبێت ئەوەش لەبەرچاو بگرین كە بۆی هەیە ئاشتی لاواز بكات، لەبەر ئەوەی نابێتە هۆی هاندانی پارتەكان بۆ ئەوەی هاوكاری لەگەڵ یەكتردا بكەن. لەم ڕووەوە كۆڵۆمبیا- لە میانەی پرۆسەی ئاشتی لەو وڵاتەدا- چارەسەرێكی جێی بایەخی بۆ ئەم كێشەیە بەدیهێنا، ئەویش لە ڕێی هێنانەئارای دابەشكردنێكی سنوورداری دەسەڵاتەوە لە میانەی یەكەم دوو خولی هەڵبژاردنی ئەو وڵاتەدا، وەك بەشێك لە پرۆسەی ئاشتیی كۆڵۆمبیا لە ساڵی 2016، ئەوە بوو لانی كەمی تەمەنی خانەنشینی بۆ هێزە چەكدارییە شۆڕشگێڕییەكان (FARC) دەستەبەر كرا، بەڵام ئەمە تەنیا بۆ یەكەم دوو خولی هەڵبژاردنەكان بوو. دامەزراوەی لەم چەشنە پارتەكان هان دەدات، بۆ ئەوەی ڕێككەوتنی ئاشتی قبووڵ بكەن و ئەوەیان لێ دەخوازێت كە لە هەڵبژاردنەكانی داهاتوودا هاوكاری لەگەڵ پارتەكانی دیكەدا بكەن.
* بە لەبەرچاوگرتنی شارەزایی و تایبەتمەندیتان لە بواری سایبەر و دیموكراسی، چۆن لە كاریگەرییەكانی پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا دەڕوانن؟ بە دیاریكراوی ئایا پێتان وایە چ ڕەنگدانەوەیەكیان لەسەر ناكۆكیی نێوان دەوڵەتان و هەوڵەكانی بنیادنانی ئاشتی لە داهاتوودا دەبێت؟
- ڕێگەی بێشومار هەیە بۆ ئەوەی لە ڕێیانەوە تەكنەلۆژیا كاریگەر بێت لەسەر هەوڵەكانی بنیادنانی ئاشتی. من خۆم وانەبێژی ئەم بوارە و ئەم تایبەتمەندییەم. كە لە پۆلدا ئێمە لە زیرەكیی دەستكرد و بایۆمەتریكس، و بلۆك چەین، واقیعی گریمانەكراو و پرس و بابەتەكانی دیكە دەڕوانین. هەر تەكنەلۆژیایەك بۆی هەیە كاریگەری ئەرێنی و نەرێنی هەبێت. بۆ نموونە، ئێوە لە فڕۆكەی بیفڕۆكەوان بڕوانن، كە دەكرێت هاوكاری بگەیەنێتە ئەو ناوچانەی كە زۆر مەترسیدارن و ڕەنگە مرۆڤ نەتوانێت بچێتە ئەو شوێنانە، بەڵام لە هەمان كاتدا دەتوانرێت ئەم فڕۆكانە بۆ هەڵدانی بۆمبەكانیش بەكار بهێنرێن. دەكرێت واقیعی گریمانەكراو بەكار بهێنرێت بۆ كەمكردنەوەی كاریگەرییەكانی زەبری دەروونی، لە هەمان كاتدا دەكرێت بەكار بهێنرێت بۆ ئامادەكردنی سەربازان بۆ بەرەكانی شەڕ. كەواتە تەكنەلۆژیا خۆی لە خۆیدا ئاراستەیەكی دیاریكراو وەرناگرێت، واتە هەمیشە یەك ئاراستە وەرناگرێت و ناكرێت بڵێین هەموو كات برەو بە ئاشتی دەدات، یان لە بنەڕەدا ئاشتی لاواز دەكات، بەڵكو كاریگەرییەكەی پەیوەستە بە نیاز و نییەتی ئەو كەسانەی بەكاری دەهێنن.
