لەدوای ڕاپەڕینە شكۆدارەكەی بەهاری 1991، سەرۆك بارزانی شێوازێكی تازەی پیادەكردنی سیاسەتی لەناو بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كوردستان هێنایە كایەوە، ئەویش ئەوەیە كە ئیرادەی خەڵكی كوردستان لە سەرووی ئیرادەی هەموو حزبە سیاسییەكانی ناو بەرەی كوردستانییە، ئەمەشی بە كردەیی پیادە كرد بەمجۆرە:

• لەناو گەرمەی ئاهەنگەكانی سەركەوتنی ڕاپەڕین، سەرۆك بارزانی لە شاری كۆیەوە بە جیهانی ڕاگەیاند، دەبێت لە كوردستان هەڵبژاردن ئەنجام بدرێت و بە هەڵبژاردن و لەبەر ڕۆشنایی ئیرادەی گەلی كوردستان دەبێت دەوڵەتی یاسا لە كوردستان دابمەزرێت.

• لە چوارچێوەی جێبەجێكردنی بڕیاری 688ی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی، دانوستاندنەكانی نێوان بەرەی كوردستانی و حكومەتی بەعس و سەدام دەستی پێكردەوە، سەرۆك بارزانی دوای ئەوەی وەك سەرۆكی بەرەی كوردستانی سەرۆكایەتیی شاندی بەرەی بۆ خولێكی دانوستاندنەكان لەگەڵ بەغدا كرد، پاش گەڕانەوەی لە بەغدا لە شاری سلێمانیەوە ڕایگەیاند «هێشتا بە تەواوەتی بەرەی كوردستانی لەگەڵ بەغدا نەگەیشتووەتە ڕێككەوتن، بەڵام ئەگەر گەیشتینە ڕێككەوتنیش، ئەوا ڕێككەوتنەكە دەخەینە بەردەستی گەلی كوردستان، ئەگەر گەلی كوردستان ڕێككەوتنەكەی پەسەند نەكرد، ئەوا بەرەی كوردستانییش ڕەتی دەكاتەوە و پەسندی ناكات.

• دوای ئەوەی هەر لەساڵی 1991 دانوستاندنەكانی نێوان بەرەی كوردستانی و حكومەتی عێراق گەیشتنە بەربەست، سەرۆك بارزانی جارێكی دیكە پێشنیاری ئەنجامدانی هەڵبژاردنی لە كوردستان خستە بەردەمی كۆبوونەوەكانی بەرەی كوردستانی و پەسند كرا، دوای پەسندكردنی ئەم پێشنیارە، كە بوو بەو بڕیارەی لە19ی ئایاری 1992 یەكەمین هەڵبژاردنی ئازاد لە كوردستان ئەنجام بدرێت، سەرۆك بارزانی بە ڕۆژنامەنووسانی ڕاگەیاند «ئەمڕۆ مەزنترین ڕۆژە لە ژیانی مندا».

ئاماژەكردنمان بەم چەند ڕووداوەی سەرەتای ڕاپەڕینی ساڵی 1991 بۆ ئەوەیە بڵێین: گەڕانەوە بۆ بڕیار و ئیرادەی گەلی كوردستان، یەكێكە لەو پرانسیپە نەگۆڕانەی سەرۆك بارزانی وەك كاریزما و ڕابەر، كە بڕوای پێیەتی و لەژێر هیچ گوشار و هەڕەشەیەكدا سازشی لەسەر ناكات و، لەم پێناوەدا و بۆ پاراستنی بڕیار و ئیرادەی گەلی كوردستان ئامادەیە هەموو موجازەفەیەك بكات و قوربانیی گەورەش بدات.

لەسەر بنەمای ئەو پرانسیپەی سەرۆك بارزانی لە دوای ساڵی 1991ـەوە كردوویەتە نەخشە ڕێگە بۆ بڕیاردان لەسەر چارەنووسی ئەم نەتەوە و نیشتمانە، هەوڵ دەدەین خوێندنەوەیەك بۆ ڕیفراندۆمی گەلی كوردستان لە ساڵی 2017 بكەین:

ڕێككەوتنی هەولێر و

پێكهێنانی كابینەی دووەمی نووری مالیكی

لە تەمووزی 2010 و دوای ئەوەی چەندین مانگ بەسەر هەڵبژاردنەكانی پەرلەمانی عێراق تێپەڕیبوو، لە میانەی دیمانەیەكی گۆڤاری گوڵاندا لە «سەرۆك بارزانی»مان پرسی: چەندین مانگە هەڵبژاردن لە عێراقدا كراوە، ئایا كاتی ئەوە نەهاتووە بەڕێزتان دەستپێشخەرییەك بكەن، بۆ ئەوەی لایەنە سیاسییە عێراقییەكان كۆبكەیتەوە؟ لە وەڵامی ئەم پرسیارەدا سەرۆك بارزانی پێی گوتین: «ئەوان نایانەوێت لەناو خۆیاندا ڕێك بكەون، هەر كاتێك ئەوەیان پیشاندا كە دەخوازن ڕێك بكەون، ئەوا ئێمە هەموو ئامادەباشییەكمان تێدایە هاوكارییان بكەین».

چەند مانگێكی دیكەش دوای دیمانەكەی گوڵان لەگەڵ سەرۆك بارزانی، لایەنە عێراقییەكان لەناو خۆیاندا ناكۆك بوون و نەگەیشتنە هیچ ڕێككەوتنێك، هەتا لە كانوونی یەكەمی 2010 جارێكی دیكە هەموو لایەنە سیاسییەكان هاتنە هەولێر و بە سەرپەرشتیی سەرۆك بارزانی ڕێككەوتنی هەولێر لە نیوان كۆی لایەنە سیاسییەكانی عێراق واژۆ كرا و لە ڕۆژی 22ی كانوونی یەكەمی 2010 كابینەی دووەمی نووری مالیكی لە پەرلەمانی عێراق ڕاگەیەندرا.

ڕێككەوتنی هەولێر كە 19 خاڵی لەخۆی گرتبوو، تەنیا پەیوەست نەبوو بە ڕێكخستنەوەی پەیوەندییەكانی نێوان هەولێر و بەغدا، بەڵكو پەیوەست بوو بە دووبارە بونیادنانەوەی هەیكەلییەتی دەوڵەتی عێراق وەك دەوڵەتێكی فیدڕاڵی لەبەر ڕۆشنایی جێبەجێكردنی دەستووری ساڵی 2005 هەمووی پێكەوە وەك یەك سەفقە. بەڵام جێگەی داخە هەر لەگەڵ دەستبەكاربوونی كابینەی دووەمی نووری مالیكی لە سەرەتای ساڵی 2011 دەستی كرد بە پێشێلكردنی ڕێككەوتنی هەولێر و هیچ كام لە خاڵەكانی جێبەجێ نەكرد، هەر لەم ساڵەدا كە ئیدارەی سەرۆك ئۆباما سەرقاڵی كشانەوەی هێزەكانی ئەمریكا بوو لە عێراق لە چوارچێوەی ڕێككەوتنی «سۆفا» لە نێوان حكومەتی عێراق و ئەمریكا، بۆیە حكومەتی عێراق ژینگەیەكی لەباری بۆ هاتە ئاراوە كە بێباكی لە هەموو پابەندبوونێكی بە دەستوور و ڕێككەوتنەكانەوە پیشان بدات، هەر بۆیە لە نەورۆزی 2012 كە هیچ ئومێدێك بۆ چارەسەركردنی كێشەكان و هەنگاوهەڵگرتن بۆ دووبارە دروستكردنەوەی هەیكەلەی دەوڵەتی عێراق وەك دەوڵەتێكی فیدڕاڵی نەما، سەرۆك بارزانی بە هەموو جیهانی ڕاگەیاند: «ئێمە نابینە بەشێك لە دیكتاتۆریەت و بۆ دوایین بڕیار دەگەڕێینەوە بۆ ئیرادەی گەلی كوردستان و چ بڕیارێكی دا، ئەو بڕیارە جێبەجێ دەكەین».

بە هۆی ڕەفتارەكانی حكومەتی عێراق و مامەڵەی لەگەڵ عەرەبی سوننە لە چوارچێوەی یاسای تیرۆر، جۆرێك لە گرژی و پاشاگەردانی لە پارێزگاكانی عەرەبی سوننە دروست بوو، لە هەمان كاتدا ژینگەیەكی لەباریش دروست بوو بۆ ئەوەی «ڕێكخراوی تیرۆریستیی ئەلقاعیدە- لقی عێراق» تەواو ببووژێتەوە و لەمەش زیاتر لەناو بەشێك لە هۆزە عەرەبەكانیش وەك كاردانەوەیەك بۆ ڕەفتارەكانی حكومەتی عێراق بەرانبەریان، جۆرێك لە هاوسۆزی بەرانبەر تیرۆریستانی ئەلقاعیدە دروست ببێت، هاوكات لەسەر ئاستی حكومەتی عێراقیش كۆی دامەزراوەكان تووشی ئیفلیجبوون بوون. ئەوكات كەناڵێكی جیهانیی وەك «سی ئێن ئێن» ئەو پرسیارەی ورووژاند: «ئایا عێراق بەرەو لەبەریەكهەڵوەشان دەچێت؟- Is Iraq unraveling»، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی كە پرۆسەی سیاسیی لە عێراقدا تووشی سڕبوونێكی سەخت بووەوە و نەدەتوانرا بە ڕێگەی دیالۆگ و دانوستاندن كێشەكان قسەیان لەسەر بكرێت، یان چارەسەریان بۆ بدۆزرێتەوە.

لە سەرەتای 2014، ڕێكخراوی تیرۆریستیی ئەلقاعیدە ناوی خۆی گۆڕی بۆ «خەلافەتی ئیسلامی لە عێراق و شام» و كورتكراوەی ناوی «داعش»ی بۆ خۆی هەڵبژارد و، شێوازی كارە تیرۆریستییەكانیش لە كاری خۆكوژی و تەقاندنەوە، گۆڕی بۆ ئەنجامدانی هێرشی سەربازی وەك گرتنی مۆڵ و بەندیخانەكان، بەڵام حكومەتی عێراق لەبری ئەوەی بێتەوە هۆش خۆی و پرۆسەی سیاسیی عێراق ڕاست بكاتەوە، لە شوباتی 2014 بوودجە و مووچەی هەرێمی كوردستانی بڕی. لە حوزەیرانی 2014 ڕێكخراوی تیرۆریستیی داعش دوای ئەوەی مووسڵ و چەند پارێزگایەكی دیكەی عێراقی گرت، لە مووسڵەوە خەلافەتی ئیسلامیان لە بەشێكی عێراق و سووریا ڕاگەیاند، بەمەش بارودۆخێكی ئاڵۆزی ئەوتۆ هاتەكایەوە كە جیهان هەر هەمووی سەرقاڵی تیرۆریستانی داعش كرد. لە ئابی 2014 كاتێك تیرۆریستانی داعش هێرشیان كردە سەر هەرێمی كوردستان و هێزی پێشمەرگەی كوردستان تیرۆریستانی داعشی ڕاگرت و هێرشەكانی تێكشكاند، ئیدی ئومێدێك بۆ جیهان دروست بوو، كە هێزی پێشمەرگەی كوردستان ئەو هێزەیە لەسەر زەوی دەتوانێت ئەفسانەی تیرۆریستانی داعش تێكبشكێنێت.

سەركەوتنەكانی هێزی پێشمەرگە و

سەردانی سەرۆك بارزانی بۆ كۆشكی سپی

لە ئایاری 2015 بە داوەتی فەرمیی باراك ئۆباما، سەرۆك بارزانی و شاندێكی باڵای حكومەتی هەرێمی كوردستان سەردانی كۆشكی سپییان كرد و لەگەڵ سەرۆك و جۆزیف بایدن كە ئەو كات جێگری سەرۆك بوو كۆبوونەوە.

لەم كۆبوونەوە فەرمییەدا سەرۆك بارزانی وەك یەكەمین ڕابەر لە مێژووی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كوردستاندا زۆر ڕاشكاوانە باسی لە دامەزراندنی دەوڵەتی كوردستان لەگەڵ باراك ئۆبامای سەرۆكی ویلایەتەكانی یەكگرتووەكانی ئەمریكا كرد، بۆ یەكەمین جاریشە لە مێژوودا سەرۆكی گەورە هێزێكی وەك ئەمریكا وەڵامی نەرێنی بەرانبەر ئەم پڕۆژەیە نەبێت و تەنیا یەك مەرجی هەبێت، كە ئەم پرسە لەگەڵ جۆزیف بایدن بكرێتە پرۆسەیەك و لە دوای كۆتاییهاتنی شەڕ دژی تیرۆریستانی داعش هەنگاوی بۆ هەڵبگرن.

لە مانگی تشرینی یەكەمی 2016 سەرۆك بارزانی لە باشیكەوە كۆتاییهاتنی شەڕی دژی تیرۆریستانی داعشی لە بەرەی كوردستان و هێزی پێشمەرگەوە ڕاگەیاند، هەر بۆیە لە سەرەتای ساڵی 2017 هەنگاوەكان وەك ئامادەكاری بۆ ئەنجامدانی ڕیفراندۆم هەڵگیران.

بۆ سەرپەرشتیكردنی پرۆسەی ڕیفراندۆم، لێژنەیەكی باڵا لە كۆی نەتەوە و ئایینە جیاوازەكانی كوردستان و لایەنە سیاسییەكانی هەرێمی كوردستان دامەزرێنرا. ئەم لێژنە باڵایە لە حوزەیرانی 2017 لە كۆبوونەوەیەكدا بڕیاری دا كە لە ڕۆژی 25ی ئەیلوولی 2017 گەلی كوردستان بچنە سەر سندوقی دەنگدان و بە «بەڵی» یان «نەخێر» وەڵامی پرسی سەربەخۆیی بدەنەوە.

لەم پرۆسەیەدا كە لە سەرووی 70%ی خەڵكی كوردستان بە جیاوازیی ئایینی و نەتەوەیی و بە جیاوازیی بیروبۆچوونی سیاسی چوونە سەر سندوقەكانی دەنگدان، بە ڕێژەی 92.7% دەنگیان بە «بەڵێ بۆ سەربەخۆیی كوردستان» دا.

لە دەستپێكی ئەم پرۆسە نیشتمانییەدا، كاردانەوە نێودەوڵەتی و هەرێمایەتییەكان بەوجۆرە سەیری بڕیاری ڕیفراندۆمیان دەكرد، كە ئەمە تەنیا كارتێكی گوشارە و سەرۆك بارزانی دەیەوێت ئەو كارتە گوشار بەكار بهێنێت، بەڵام كاتێك گەیشتنە ئەو قەناعەتەی كە بڕیاری سەرۆك بارزانی تەنیا بە ئیرادەی گەلی كوردستان گۆڕانكاری بەسەردا دێت، هەوڵەكانیان چڕكردەوە بۆ ئەوەی سەرۆك بارزانی بڕیاری ئەنجامدانی ڕیفراندۆم دوابخات، بەڵام وەك هەموو جیهان بینی و گوێبیستی بوو، سەرۆك بارزانی تەنیا بە یەك ڕستە وەڵامی دانەوە و پێی گوتن: «من ئەو كەسە نیم، خۆم شەرمەزاری نەتەوەی خۆم بكەم». ئەم پەیڤە مەزن و پڕ بەهایە وانەیەكی گرنگە بۆ نەوەكانی ئێستا و داهاتوو و شانازییە بۆ هەموو هاووڵاتیانی كوردستان كە ئێمە ڕابەرێكمان هەیە، كە لەژێر هیچ گوشاریكدا سازش لەسەر دەنگ و ئیرادەی گەل و نەتەوەكەی ناكات. ئەو باوەڕە بەرزەیە كە سەرۆك بارزانی وەك ڕابەرێكی ڕاستگۆ تەنیا ئەوەی پێ ڕاستە كە گەلی كوردستان بڕیاری لەسەر دەدات و، هەر ئەو بڕیارەش جێبەجێ دەكات، كە گەلی كوردستان بڕیاری لەسەر دەدات.

ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی

وەك ڕووداوێكی زیندووی مێژوویی

باڵیۆز پێتەر گالبریس، لە دیمانەیەكی لەگەڵ گۆڤاری گوڵان و سەبارەت بەو پرسیارەی «ئەو هۆكارانە چی بوون كە وای كرد، كتێبی (كۆتایی عێراق) بنووسیت؟» لە وەڵامدا پێی گوتین: عێراق وڵاتێكە وەك دەوڵەت كۆتایی هاتووە و هیچ هێزێك ناتوانێت وەك دەوڵەتێكی سەقامگیر بە یەكگرتوویی بیهێڵێتەوە، بەڵام هەتا ئێستاش بەرپرسانی ئەمریكا لەم ڕاستییە تێنەگەیشتوون و هەوڵەكانیان بۆ ئەوەیە، دەوڵەتێك كە كۆتایی هاتووە، دەیانەوێت بە زۆر بە یەكگرتوویی بیهێڵنەوە، بەڵام ئەوە ماوەی زیاتر لە 20 ساڵە ئەم هەوڵانە دەدرێن، بەڵام تەنیا ڕۆژێك سەقامگیری و پێكەوەژیان لە عێراقدا دروست نەبووە.

سەبارەت بە خواستی كورد بۆ سەربەخۆیی، ڕاشكاوانە پێی گوتین: «هیچ تاكێك لە نەتەوەی كورد خۆی بە عێراقی نازانێت، تەنانەت بەو چوار كوردەشی لە دوای ساڵی 2005ـەوە هەتا ئێستا پۆستی سەرۆك كۆماری عێراقیان وەرگرتووە». ئەم یەقینییەی باڵیۆز پێتەر گالبریس بەرهەمی چوار دەیە كاركردن و ئاگادارییەتی لە دۆزی كورد، لە ساڵی 1987 وەك شاندی كۆنگرێسی ئەمریكا سەردانی عێراقی كردووە و هاتووەتە سلێمانی و لەوێ ئۆردوگای زۆرەملێی «نەسر»ی بینیوە، كە خەڵكی كوردستانی وەك كۆیلە تێدا كۆكراوەتەوە و، هەر خۆی دەڵێت: كاتێك حكومەتی بەعس بە كۆیلەكردنی كورد ناو بنێت سەركەوتن (نەسر)، مانای ئەوەیە حكومەتی عێراقی تەنیا یەك ڕێگە بۆ سەركەوتن بۆ خۆی دەزانێت، كە تیایدا هەموو كوردستان كاول بكات و دانیشتووانەكەی لە ئۆردوگای زۆرەملێدا كۆیلە بكات و ناسنامەی هاووڵاتیبوونی لێ دابماڵێت. پرسیار لێرەدا ئەوەیە كە دەسەڵاتێك بە ئەنقەست مافی هاووڵاتیبوون لە هاووڵاتیانی خۆی دابماڵێت، چۆن ئەو كەسە خۆی بە هاووڵاتیی ئەو دەوڵەتە دەزانێت؟

ئەو سیاسەتەی حكومەتە یەك لە دوا یەكەكانی عێراق هەتا ساڵی 2003 دژی گەلی كوردستان بە ئاگر و ئاسن پیادەیان كرد، لەدوای 2003 بە برسیكردن و پێشێلكردنی دەستوور و دانانی گەمارۆ لەسەر كوردستان دریژەیان پێدا، ئەمەش ئەو ڕاستییەی بۆ ئاشكرا كردین، كە حكومەتی عێراق «قاسم» بێت، یان «عەبدولسەلام»، «بەكر» بێت، یان «سەدام»، «جەعفەری» بێت، یان «مالیكی»، «عەبادی» بێت، یان «كازمی» هیچ جیاوازییەكیان نییە و هەمان سیاسەت پیادە دەكەن و تەنیا دەموچاوەكان گۆڕاون.

لەم چوارچێوەیەدا ڕیفراندۆمی گەلی كوردستان لە 25ی ئەیلوولی 2017 ئەو ڕاستییە مێژووییەی تۆمار كرد، كە ئەقڵییەتی دەسەڵاتدارانی عێراق بە نووسینەوەی دەستووری باش و ڕێككەوتنی هاوبەش گۆڕانكاری بەسەردا نایەت و، تەنیا ڕێگە كە گەلی كوردستان بتوانێت بوونی خۆی و شكۆی نیشتمانەكەی پیشانی جیهان بدات، ئەوەیە بەردەوام وەك ڕۆژی دەنگدانی ڕیفراندۆم بە دەنگی بەرز بڵێت: «بەڵێ بۆ سەربەخۆیی كوردستان».