د.دڵشاد محەمەد سەعید، یەكێك لە میوزیكژەن و ئاوەزدانەرە بەناوبانگەكانی كوردە لەسەر ئاستی هەرێمی كوردستان و جیهان و، ماوەی زیاتر لە 47 ساڵە بە هونەری میوزیك خزمەتی هونەر و ناسنامەی هونەری كوردی دەكات و لە ساڵی 1979 لە تیپی موسیقای دهۆك كاری كردووە، لە بواری داهێنانیش لەبواری میوزیك لە ڕێگەی تێكەڵكردنی میوزیكی نەریتی كوردی لەگەڵ شێوازی ڕۆژئاوایی داهێنانی كردووە و، چەندین كاری تایبەتیشی بە ئاستی داهێنان لەناو هونەری كوردیدا تۆمار كردوون، لەوانە ئەلبوومی ئاوازی كوردی، ئەلبوومی ئەڤینا سترانان، هەروەها ئۆركسترای پێشمەرگە لە ساڵی 2015. لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (هونەر و ناسنامە كورد چی بكات باشە؟)، بەمجۆرە دیدوبۆچوون و پێشنیار و ڕاسپاردەكانی خۆی خستەڕوو.

 

سوپاس بۆ ڕێكخستنی ئەم گفتوگۆیە «هونەر و ناسنامە» كە بەڕاستی زۆر گرنگە، هەروەها دەمەوێت ئاماژە بەوەش بكەم، كاتێك داوام لە ڕێكخەرانی ئەم گفتوگۆیە كرد، كە من بخەنە دوایین كەس بۆ ئەوەی قسە بكەم، لەبەر ئەوە بوو یەكەم جارم بوو بەشداری لە گفتوگۆیەكی كراوەی ئاوا بكەم و نەمدەزانی ئاراستەی گفتوگۆكە چۆن دەڕوات، بۆیە داوامكرد من دوایین كەس بم، قسە بكەم، بۆ ئەوەی گوێ لە ئامادەبووانی گفتوگۆكە بگرم.

بەڕاستی لەم گفتوگۆیە زۆر شتی بەسوود خرایە ڕوو، بۆیە هەوڵ دەدەم ئەوەی ئەوان باسیان كرد، من دووبارەی نەكەمەوە. سەبارەت بە ئێمە وەك نەتەوەی كورد، تیشك خرایە سەر گرنگیی زمانی كوردی وەك هۆكارێكی سەرەكی بۆ مانەوەی نەتەوەیی ئێمە، بەڵام كاتێك ئێمە ئەم ڕابردووەی خۆمان زۆر گەورە دەكەین و، جەخت لەسەر ئەوە دەكەینەوە ئەو ئاواز و ڕیتمانەی ناو هونەری میوزیكی كوردی موڵكی خۆمانە، ئەوا دەبێت هەوڵەكانمان بخەینەگەڕ بۆ ئەوەی بە شێوەی توێژینەوەی زانستی بۆ هەموو لایەكی بسەلمێنین، ئەوانە موڵكی كوردن، بۆیە وەك برادەران باسی هەندێك لەو مۆركە ڕەسەنانەیان كرد كە ڕێكخراوی یونسكۆ وەك موڵكی هونەری كوردی تۆماری كردوون، ئەوە زۆر باشە، هەروەها د.ئامانج غازی باسی كۆمەڵێك ڕیتمی زۆر گرنگی كرد، كە هەموویان ڕیتمی كوردین و لە وڵاتانی دیكەش تەنانەت یۆنانیش ئەو ڕیتمانە ئاوازی پێ بەرهەم دەهێنن، ئەمە كارێكی زۆر گرنگە كە ئێمە هەوڵەكانمان بخەینە گەڕ بۆ ئەوەی بەشێوەیەكی زانستی بیسەلمێن كە ئەو ڕیتمانە موڵكی هونەری كوردین.

من نامەی دكتۆراكەم لە سالسبۆرگ لە زانكۆی مۆزارت پێشكەش كردووە، سەرەتا كە دەستم پێكرد، هەوڵمدا توێژینەوە لەسەر هونەری میوزیكی هەر چوار پارچەی كوردستان بكەم، بەڵام سەیرم كرد هونەری میوزیكی كوردی زۆر دەوڵەمەندە و ناتوانرێت ئەو كارە بكرێت، بۆیە هاتمە سەر ئەوەی كە تەنیا توێژینەوە لەسەر هونەری میوزیكی هەرێمی كوردستان «سۆرانی و كرمانجی» بكەم، ئەوەش زۆر قورس بوو، بۆیە ناچار بووم، تەنیا لەسەر هونەری كرمانجی «باشوور و باكوور» دەستم پێكرد. بۆیە ئەوەی من كردوومە تەنیا لەسەر بەشێكی هونەری میوزیكی كوردی بووە. لەو توێژینەوەیە هەوڵمدا كار لەسەر ڕیتمی «10 لەسەر 16» بكەم، ئەم ڕیتمە لە بەغدا هەتا وڵاتی مەغریبی عەرەبی وەك ڕیتمێكی عەرەبی ناسراوە، بەڵام لەو توێژینەوە سەلماندم ئەم ڕیتمە لانیكەم لە ماوەی 70- 80 ساڵی ڕابردوو ڕیتمێكی هونەری كوردی كرمانجی بووە و لەناو هونەری كوردیدا ئەو ڕیتمە بوونی هەبووە و ئاوازی پێدانراوە، بۆیە ئەوەم سەلماند كە كوردییە، بەڵام تا ئێستا نامەی دكتۆراكەم بڵاونەكردووەتەوە و هەندێك پێداچوونەوەی هەیە، بۆیە بەنیازم ئەمە چاپ بكەم و بۆ هەموو لایەنە پەیوەندارەكانی بنێرم، بۆ ئەوەی ئەو ڕیتمە وەك ڕیتمێكی ڕەسەنی هونەری كوردی بەناوی كوردەوە تۆمار بكرێت.

سەبارەت بە «هونەر و ناسنامە، كورد چی بكات باشە؟» گرنگە ئێمە جەخت لەوە نەكەینەوە كە ئێمە لە ڕابردوو چۆن بووین، بەڵكو دەبێت بپرسین چی بكەین بۆ داهاتوو بۆ ئەوەی ناسنامەی هونەری كوردی زیاتر پەرە پێبدەین؟ لە دامەزراوەیەكی بادینان داوایان لێكردم كە نووسینێك بنووسم بۆ ئەوەی لەسەر تابلۆیەكی دابنێنن، من نووسینەكەم بە زمانی ئینگلیزی نووسی دوایی وەریانگێڕایە سەر زمانی كوردی و عەرەبیش، لەسەر ئەو تابلۆیە نووسیوومە «تاچەند هونەر ناسنامەی كوردی بە جیهان ئاشنا دەكات؟»، ئەوجا ئەگەر لێرەوە بێینەوە سەر پرسی «ناسنامەی كورد»، پرسیار ئەوەیە ئێمە لەسەر ئاستی جیهان بەچی دەناسرێینەوە كە ئێمە كوردین؟ بێگومان بە «زمان و كەلتوور»، لە كەلتووریشدا هەموو بوارە جیاوازەكانیەتی وەك «میوزیك، جلوبەرگ، شوێنەواری شارستانی ئێمە و...هتد»، بۆیە ئەگەر ئەمەمان گرنگی پێنەدا، ئەوا ئێمە شایستەی ئەوە نین بڵێن كوردین، هەروەها شایستەی ئەوەش نین شۆڕشیش بكەین.

هەندێك لە برادەرانی كوردی باكوور، كار و جووڵەی زۆر باشیان هەیە، بەڵام بە توركی قسە دەكەن، جارێك بۆ بۆنەیەك لە هۆڵەندا بانگهێشت كرام، سەیرم كرد كۆمەڵێك كوردی باكوور لەناو خۆیاندا بە توركی قسەدەكەن.چووم پێمگوتن كوردی نازانن؟، بینیم هەموویان بە كوردی لەگەڵ من قسە دەكەن، منیش پێمگوتن بۆچی لەگەڵ یەكتری بە توركی قسە دەكەن؟ یەكێك لەوان - من ناڵێم ئەو ڕۆشنبیرە - سەیر بكەن چی پێ گوتم، گوتی: «كەی كێشەی ئێمە زمانی كوردییە»، منیش پێمگوت كە كێشەی تۆ زمانی كوردی نییە، كەواتە ناكرێت من لەگەڵ تۆ گفتوگۆ لەسەر ئەو بابەتە بكەم.

لێرەوە دەسەڵاتی كوردی دەبێت ڕاشكاوانە وەڵامی ئەو پرسیارە بداتەوە بەوەی ئایا دوایین ئامانجی نەتەوەیی ئێمە چییە؟ بێگومان وەڵامەكە ئەوەیە كە ببینە خاوەن دەوڵەتێكی سەربەخۆ وەك هەموو نەتەوەكانی جیهان، ئەمەش پرۆسەیەكە لەوانەیە پێنج تا پازدە ساڵی دیكە بێتە دی، باشە ئەگەر ئێمە زمان و كەلتووری خۆمان نەپاراست و زۆر پاشكەوتین، بەتایبەتی كە ئێستا لەسەر ئاستی جیهان پرسی ناسیۆنالیزم لە پاشەكشەدایە، ئەوا كەس بۆ ئەو ئامانجە پیرۆزە خەبات ناكات، بەڵام ئەمڕۆ ئێمە پێویستمان بەوەیە زمان و كەلتووری خۆمان بایەخ پێبدەین و بیپارێزین هەتا ئەوكاتەی دەبینە خاوەن دەوڵەت، هەر كاتێك ئێمە بووینە خاوەن دەوڵەت و ناوی دەوڵەتی كوردستان لە جیهان تۆمار كرا، ئەوكاتە بایەخی پێ مەدەن و هەتا كوردایەتیش مەكەن، بەڵام زۆر ڕاستە لە ئێستا حكومەت و حزبە سیاسییەكان زۆر كەم پشتگیری هونەر و كەلتوور» دەكەن، ئەوجا ئەمە بە قەستی بێت، یان بە قەستی نەبێت، ئەوا دەبێت باش بزانن ئەگەر حكومەت و حزبەكان ئامانجیان ئەوەیە بگەنە ئەوەی دەوڵەتی سەربەخۆ ڕابگەیەنن، ئەوا بەبێ بایەخدان بە كەلتوور و هونەر باشترە ئەو ئامانجە لەبیر خۆیان ببنەوە.

لێرەوە جارێكی دیكە دەگەڕێمەوە بۆ میوزیك، كاتێك خەریكی توێژینەوەی نامەی دكتۆراكەم بووم، هەموو كوردستانی باكوور گەڕام. من وام هەست كرد، كە زۆر باش میوزیكی كرمانجی دەزانم، بەڵام لەو گەشتەم بۆم دەركەوت كە من زۆر كەم لە میوزیكی كرمانجی دەزانم. لەو گەشتەم شتێكی زۆر جوانم بینی كە پێی دەڵێن «سریلیك» كە جۆرێكە لە «حەیرانۆك»، بەس ئەوەی جیایە تەنیا «پێنج تۆنیكە». لەسەر ئەم «سیرلیكە» لە ئەوروپا سیمینارێكم كرد، ئەوانەی ئامادەی بوون، هەمووی لە دەوڵەتانی ئەوروپا هاتبوون، وتەكانی ئەو سیمینارە بۆتانی دەنێرم. بێگومان ئەو سیرلیكە ستایلێكی موزیكژەنانەی «پێنج تۆنیكە» كە ئێمە خۆمان تا ئێستا بەكاری ناهێنین، یان زۆر زۆر بە دەگمەن بەكاری دەهێنین، بەڵام ئەم ستایلی «پێنج تۆنیكە» لە میوزیكی چینی، ئەفریقی، سكۆتلەندی بەكار دەهێنرێت، ئەمە چۆن هاتووەتە ناو هونەری كوردی بەڕاستی نازانم، دوای ئەو میوزیكەم ژەنی و كوردێكی كریستیانیشم لەگەڵ بوو، ئەوەندە دەنگی خۆش بوو، هەموو ئامادەبووانی سەرسام كرد، دوای سیمینارەكە هەموو داوای ئەدرێسیان لێكردین و مەبەستیان بوو بێنە كوردستان و تویژێنەوەی لەسەر بكەن.

سەبارەت بەوەی میوزیكی كوردی لە چ ئاستێكدایە، بەو سیفەتەی من میوزیكژەنم، هەست دەكەم لە ئێستادا لەسەر ئاستی تاك میوزیكژەنی زۆر باشی «كەمان، عود، یان ئامێرەكانی دیكەی میوزیك»مان هەیە كە لەوانەیە زۆر باشتر بێت لەو سەردەمەی ئێمە لە تیپەكانی میوزیكی سلێمانی و هەولێر و دهۆك كارمان دەكرد. ڕاستە ئەو كات لەڕووی ئاستی جۆری نزم بوو، بەڵام لەبەر ئەوەی كارەكە دەستەجەمعی بوو، باشتر هونەری كوردی دەناسرا، بێگومان ئەو كات كە سەردەمی شۆڕش بوو، گیانی كوردبوون و كوردایەتی بەرزتر بوو.

هەتا ئێستا هونەرمەندانی گۆرانیبێژی كورد باری داراییان زۆر خراپە، كاتێك بۆ بۆنەكانی نەورۆز یان بۆ ئاهەنگێكی حزبی و حكوومی بانگهێشت دەكرێن، وەك بۆیان باس كردووم، تەنیا پاداشتێكی ڕەمزییان پێ دەدەن، بەڵام كاتێك هونەرمەندانی عەرەب - باسی بیانی ناكەم - بانگهێشت دەكرێن بۆ ئەو بۆنانە پاداشتی زۆر باشیان پێ دەدەن، كە بەراورد بە گۆرانیبێژە كوردەكە هەر بەراورد ناكرێت، لەوانەیە ئەم لایەنە پەیوەندی بە كۆمپانیاكانی كەرتی تایبەتەوە هەبێت، بەڵام دیسان ئەوانیش غەدر دەكەن كە ئەو جیاوازییە لەنێوان هونەرمەندانی كورد و عەرەب دەكەن.

سەبارەت بە پشتگیركردنی هونەرمەندان بۆ سازكردنی كۆنسێرت، گرنگە حكومەت پشتگیریی هونەرمەندان بكات، بۆ ئەوەی ساڵانە لانیكەم «5-10» كۆنسیرت بۆ هونەرمەندان ساز بكات، بۆ ئەوەی خەڵك فێر بێت، بچێت بلیت بكڕێت و لە هۆڵێك دابنیشێت و گوێ لە گۆرانی و میوزیك بگرێت، بەڵام وەك سەرنج دەدرێت، كاری بە كۆمەڵ و دەستەجەمعی زۆر لاواز بووە، ئێستا ئەم دیاردەیە لە دهۆك زۆر لاوازە، لە هەولێر لەوانەیە باشتر بێت، بەڵام سلێمانی لە هەموو پارێزگاكان باشترە بۆ ئەم لایەنە، بۆیە دەبێت حكومەت هاوكاریی هونەرمەندان بكات، هەتا ئەم دیاردەیە ڕاست دەكرێتەوە و لەوانەیە لە داهاتوو هەر هۆڵە تایبەتەكان خۆیان كۆنسێرت بۆ هونەرمەندان سازبكەن و بلیت بفرۆشن و پێویست نەبێت حكومەت هاریكاریان بێت بەس لە ئێستادا ئەو پشتگیرییە زۆر پێویستە.

دێمە سەر پەیمانگای میوزیك، یان پەیمانگای هونەرە جوانەكان، دەبینین نەك ژمارەیان زۆر زیاترە لە پێشتر، بەڵكو كراونەتە كۆلیژی هونەرە جوانەكان و زۆر زیاتریش دەبن. من جارێك چوومە لای سەرۆكی زانكۆی دهۆك لەوێ باس كرا كە كۆلێژی هونەرە جوانەكان بكرێتەوە، من گوتم وەڵاهی من زۆر زۆرم پێخۆشە كۆلیژی هونەرە جوانەكان بكرێتەوە، بەڵام ئێمە مامۆستای پێویستمان لەسەر ئاستی پەیمانگاكان هەیە، هەتا كۆلێژی هونەرە جوانەكان بكەینەوە؟ بۆیە داواكاری من ئەوەیە لێژنەیەك هەبێت بۆ هەڵسەنگاندنی مامۆستایانی هونەرە جوانەكان بۆ ئەوەی بزانرێت، ئایا ئەو مامۆستایانە شایەنی ئەوەن لەو پەیمانگایانە وانە بڵێنەوە؟ پرسێكی دیكەش ئەوەیە كە زۆر گرنگە سنوورێك بۆ خوێندنی باڵا دابنرێت، بەتایبەتی خوێندنی ماستەر و دكتۆرا، بەڕاستی ئەمە شتێكی زۆر هەڵە چونكە بە ڕاددەیەك زۆر بوون كە زانكۆكانی تووشی هەڵاوسانی ئەكادیمی كردووە. من باسی ئەوانە ناكەم كە شایستەن، بەڵكو مەبەستم ئەوانەیە كە تەنیا دەیانەوێت پێان بڵێن خاوەنی بڕوانامەی بەرزن، ئەمە هەڵەیەكی گەورەیە و كێشەی گەورەش دروست دەكات.