د.ئیسماعیل سەید عەلی، مامۆستایە لە بەشی پەروەردە و دەروونناسی لە زانكۆی زاخۆ و، یەكێكە لەو ئەكادیمسیتانەی بە فرەپسپۆڕی وەك «كۆمپویتەری مەعریفی لقێكی زیرەكیی دەستكرد، پەروەردەی تەكنەلۆژی، سایكۆلۆژیی ئەزموونی» ناسراوە و باكگراوەندێكی دەوڵەمەندی لە زانستی زیرەكیی دەستكرددا هەیە. بڕوانامەی دكتۆرای لە زانكۆی «كێنت سەتەیت» لە وڵاتی ئەمریكا وەرگرتووە، ئێستا سەرۆكی سەنتەری توێژینەوەی جەزیرییە لە زانكۆی زاخۆ. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگو»دا (دەرهاویشتەكانی تەكنەلۆژیای زانیاری لەسەر كۆمەڵگە)، بەم جۆرە دید و تێڕوانین و پێشنیارەكانی خستە ڕوو.

 

دەستخۆشی لە بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەم كە لەسەر ئەم بابەتە گرنگە، ئەم گفتوگۆ ئاست بەرزەی ڕێك خستووە و، هەروەها ئامادەبوونی بەڕێز وەزیری گواستنەوە و گەیاندنی حكومەتی هەرێمی كوردستانیش لەم گفتوگۆیەدا زیاتر گفتوگۆكەی گرنگتر كردووە.

لە جیهانی هاوچەرخدا، ئێمە لە سەردەمێكدا دەژین كە سنوورەكانی نێوان مرۆڤ و تەكنەلۆژیا خەریكە نامێنن. زانستی كارلێكی مرۆڤ و كۆمپیوتەر «Human Computer Interaction « تەنیا بابەتێكی تەكنیكیی پەتی نییە، بەڵكو خاڵی بەیەك گەیشتنی فیزیا و دیجیتاڵە لەگەڵ جەستە و دەروونی مرۆڤدا، ئەم زانستە لێكۆڵینەوە لەوە دەكات كە چۆن مرۆڤەكان سوود لە تەكنەلۆژیا وەردەگرن و چۆن ئەم تەكنەلۆژیایە بە باش و خراپەوە كار دەكاتە سەر هەڵسوكەوت، بیركردنەوە و بونیادی كۆمەڵایەتیمان.

ئەو ئالنگارییانەی كە پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا دەیهێنێتە پێشەوە، پرسێكی جیهانین و هیچ سنوورێكی جوگرافی نایانوەستێنێت، بەڵام ئەركی هەر نەتەوە و كۆمەڵگەیەكە كە بە ڕەنگێكی تایبەت و بەپێی تایبەتمەندییە كولتوورییەكانی خۆی، بەرپرسیارێتیی پاراستنی تاكەكانی لەئەستۆ بگرێت. كاتێك باس لە گۆڕانكارییەكانی سەر خێزان و كۆمەڵگە دەكەین، پێویستە لە هۆكارە تەكنیكییەكانەوە دەست پێبكەین، تا بگەینە ئەو دەرهاویشتە دەروونی و كۆمەڵایەتییانەی كە بوونەتە هەڕەشە بۆ سەر پێكەوەژیان و تەندروستیی گشتی.

یەكەم: شیكردنەوەی میكانیزمی ئالوودەبوون و ڕەهەندە تەكنیكییەكانی

ئالوودەبوون (Addiction) بە تەكنەلۆژیا یەكێكە لەو دیاردە ترسناكانەی كە بە شێوەیەكی سیستماتیك كار لەسەر مێشكی مرۆڤ دەكات، ئەم بابەتە لە سێ ڕەهەندی سەرەكییەوە دەكرێت لێی بكۆڵدرێتەوە:

1-  ڕەهەندی دەروونی و نائاگایی:

كێشەی سەرەكی لە ئالوودەبوونی دیجیتاڵیدا ئەوەیە كە كەسی تووشبوو زۆر جار دەرك بەوە ناكات كە ئالوودەیە، ئەمە كاتێك مەترسیدارتر دەبێت كە دایك و باوكان دەیانەوێت منداڵەكانیان بپارێزن، لە كاتێكدا خۆیان بە هەمان شێوە ئالوودەی ئامێرەكانن. لێرەدا ڕێسای «ئەوەی شتێكی نییە ناتوانێت بیبەخشێت» (فاقد الشیء لا یعطیه) جێبەجێ دەبێت. بۆ ئەوەی چارەسەرێك بدۆزرێتەوە، پێویستە پەنا بۆ میتۆدی زانستی (Scientific Method) ببرێت كە یەكەم هەنگاوی بریتییە لە تێبینیكردن (Observation) تا ئێمە وەك كۆمەڵگە هەست بەوە نەكەین كە كێشەیەك هەیە، ناتوانین هەنگاو بەرەو چارەسەركردنی بنێین، زۆربەی دایك و باوكان هاوشێوەی منداڵەكانیان بەدەست ئەم ئالوودەبوونەوە دەناڵێنن و ئەمەش پەروەردەی خێزانیی تووشی ئیفلیجی كردووە.

2- سەرنجڕاكێشان وەك هۆكارێكی ئابووری : (Attention Economy)

ئەو ئەپڵیكەیشن و پلاتفۆرمانەی كە ڕۆژانە بەكاریان دەهێنین، لەلایەن كۆمپانیا زەبەلاحەكانەوە بەرهەم هێنراون، كە خاوەنی بەشی توێژینەوەی گەورەن، لەوێدا سوپایەك لە شارەزایان (Experts) و دەروونناسان (Psychologists) كار دەكەن بۆ ئەوەی ئەپەكان زیاتر سەرنجڕاكێش (More Attention Grabbing) بكەن. لە جیهانی ئەمڕۆدا، ئابووری لەسەر بنەمای سەرنج (Attention Economy) كار دەكات. ململانێی نێوان كۆمپانیاكانی وەك تیكتۆك و ئینستاگرام لەسەر ئەوەیە كە كێ دەتوانێت بۆ چەند چركە، یان خولەكی زیاتر بەكارهێنەر لە ناو پلاتفۆرمەكەیدا بهێڵێتەوە، ئەمە جەنگێكی زانستییە كە تێیدا ڕەنگەكان، جۆری ناوەڕۆك و شێوازی دەركەوتنی زانیارییەكان بە وردی دیزاین كراون، بۆ ئەوەی مێشكی مرۆڤ كۆنتڕۆڵ بكەن.

3- سیستمی پاداشت (Reward System) و كیمیای مێشك:

ئالوودەبوون بە تەكنەلۆژیا هەڕەمەكی نییە، بەڵكو لە ڕووی تەكنیكییەوە كار لەسەر سیستمی پاداشت (Reward System) لە مێشكدا دەكرێت، لە ڕووی بایۆلۆجی و كیمیاییەوە (Chemically)هیچ جیاوازییەك لە نێوان ئالوودەبوون بە ماددەی هۆشبەر و ئالوودەبوون بە تەكنەلۆژیادا نییە، هەردووكیان كار لەسەر دەردانی ماددەی كیمیایی لە مێشكدا دەكەن، كە وا لە مرۆڤ دەكات، بەردەوام بگەڕێتەوە بۆ بەكارهێنانی ئامێرەكە، ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی مرۆڤ ئازادیی دارایی و ئازادیی كاتی خۆی لەدەست بدات و ببێتە ئامرازێك بۆ بەكاربردن و بینینی ڕیكلامەكان.

دووەم: دەرهاویشتە مەترسیدارەكان لەسەر توانستە مرۆییەكان

تەكنەلۆژیا كاریگەرییەكی قووڵی لەسەر توانا دەروونییەكانی مرۆڤ دروست كردووە. یەكێك لە دیارترین زیانەكان، كەمبوونەوەی توانای تەركیز (Concentration) و كورتبوونەوەی ماوەی سەرنجدانە (Attention Span). ئەگەر لە ساڵانی دوو هەزارەكاندا مرۆڤ دەیتوانی بۆ چەند خولەكێك تەركیز لەسەر بابەتێكی دیاریكراو بكات، ئێستا ئەم ماوەیە بۆ چەند چركەیەك كەم بووەتەوە، ئەمەش بووەتە هۆی پەیدابوونی جۆرێك لە شڵەژانی دەروونی و دڵەڕاوكێ، جگە لەوەش سۆشیال میدیا بووەتە مەیدانێك بۆ بڵاوبوونەوەی گوتاری ڕق و كینە. مرۆڤ لەم سەردەمەدا كات و ژیانی خۆی بەدەست خۆی نەماوە و هەموو شتێك لەلایەن ئەلگۆریتمەكانەوە ئاراستە دەكرێن. ئەم دۆخە نەك تەنیا كاریگەری لەسەر تاك هەیە، بەڵكو پڕۆسەی پەروەردەی منداڵانیشی تووشی ئاستەنگ كردووە، چونكە گەشەی عاتیفی، كۆمەڵایەتی و جەستەیی منداڵ پێویستی بە ژینگەیەكی تەندروست و كاتی پێویست بۆ خەو و پشوودان هەیە، كە ئێستا تەكنەلۆژیا ئەو كاتەی لێ دزیون.

سێیەم: نەخشەڕێگای چارەسەر؛ هاوسەنگیی نێوان بەرگری و سنوورداركردن

بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ ئەم تەحەددییاتە، پێویستە سیاسەتداڕێژەران (Policy Makers) ستراتیژییەتێكی دوو قۆڵی پەیڕەو بكەن كە بە شێوەیەكی تەریب (Parallel) بەڕێوە بچێت:

• پەرەپێدانی بەرگری (Immunity):

ئەمە لایەنە هۆشیارییەكەیە. پێویستە كۆمەڵگە هۆشیار بكرێتەوە كە تەكنەلۆژیا چۆن دەبێتە هۆی كێشەی دەروونی و كۆمەڵایەتی، دەبێت تاكەكان فێر بكرێن چۆن خۆیان لە ئاستە نەرێنییەكانی تەكنەلۆژیا بپارێزن. ئەمە پێویستی بە بەرنامەی درێژخایەنی پەروەردەیی و میدیایی هەیە كە تێیدا مەترسییەكانی ئالوودەبوون بە وردی باس بكرێن.

• جێبەجێكردنی سنوورداركردن و قەدەغەكردن:

لە هەندێك حاڵەتدا تەنیا هۆشیاری بەس نییە، بەڵكو پێویستە یاسا و ڕێسا هەبن. بۆ نموونە، وڵاتێكی وەك ئوسترالیا بڕیارێكی دەركردووە كە بەكارهێنانی سۆشیال میدیا بۆ منداڵانی خوار ١٦ ساڵ قەدەغە بكات. هەرچەندە ڕەنگە نەتوانین ڕێكاری زۆر ڕادیكاڵ بگرینە بەر، بەڵام دەتوانین هەنگاو بە هەنگاو (Step by Step) سنوور دابنێین. یەكێك لە پێشنیارەكان ئەوەیە كە دوای كاتژمێر ١٢ی شەو، بەكارهێنانی سۆشیال میدیا بۆ گەنجان و لاوان سنووردار بكرێت، تاوەكو هۆرمۆنەكانی گەشەیان بە دروستی كار بكات و گەشەیەكی جەستەیی و عاتیفیی تەندروستیان هەبێت، ئەمە ڕاستەوخۆ كار دەكاتە سەر سەركەوتنی پڕۆسەی پەروەردە و خەوی منداڵان.

چوارەم: پێویستی بە دامەزراندنی دەزگایەكی نیشتمانی بۆ پاراستنی داتا

یەكێك لە گرنگترین پێشنیارەكان بۆ ئێستای هەرێم دامەزراندنی دەزگایەكی نیشتمانیی تایبەتمەندە، ئێستا فەرمانگەی تەكنەلۆژیای زانیاری هەیە، بەڵام ئەركی ئەو فەرمانگەیە زیاتر لە چوارچێوەی بەدیجیتاڵكردن (Digitalization) و گواستنەوەی حكومەتە بەرەو حكومەتی ئەلیكترۆنی (E-government). ئەوەی ئێمە پێویستمانە دەزگایەكی دیكەیە كە دەكرێت ناوی «كۆمیسیۆنی تایبەتمەندیی داتا» (Data Privacy Commission) یان هەر ناوێكی دیكەی نیشتمانی بێت.

ئەم دەزگایە دەبێت خاوەندارێتی لەم بابەتە بكات و چەند ئەركێكی سەرەكیی هەبێت:

• بڵاوكردنەوەی هۆشیاریی تەكنەلۆژی: دروستكردنی ناوەڕۆكی كورت و كاریگەر بۆ هۆشیاركردنەوەی خەڵك لەسەر بەكارهێنانی دروستی تەكنەلۆژیا.

• پشكنینی ڕاستی و دروستی ڕاستییەكان (Fact Checking): ڕووبەڕووبوونەوەی هەواڵە چەواشەكارەكان (Fake News) و دەنگۆكان. ئەم دەزگایە دەبێت بە شێوەیەكی فەرمی ڕاستییەكان بۆ خەڵك ڕوون بكاتەوە، تاوەكو ڕێگە لە شڵەژانی كۆمەڵایەتی بگرێت.

• دابینكردنی ناوەڕۆكی بەدیل: لە جیاتی ئەوەی منداڵانی ئێمە تەنیا ناوەڕۆكی بیانیی وەك «كۆكۆمێلۆن» و هاوشێوەكانی ببینن، دەبێت ئەم دەزگایە پاڵپشتیی دروستكردنی ناوەڕۆكێك بكات كە بەستراوە بێت بە كولتوور و دابونەریتی كوردییەوە.

• چاودێری و تۆماركردن: پێویستە ئەم دەزگایە بەردەوام ڕاپۆرتی سپی (White Paper) لەسەر ڕەوشی تەندروستیی دەروونیی كۆمەڵگە و كاریگەریی تەكنەلۆژیا ئامادە بكات.

پێنجەم: سوودوەرگرتن لە تەكنەلۆژیا بۆ خزمەتی گشتی (ژیریی دەستكرد و بایۆتەكنەلۆژیا)

تەكنەلۆژیا تەنیا زیان نییە، بەڵكو ئەگەر بە دروستی بەكار بهێنرێت، دەبێتە هۆی پێشكەوتنی گەورە. یەكێك لەو بوارانە حوكمڕانیی ژیریی دەستكردە (AI Governance). بۆ نموونە، لە كاتی پەتا جیهانییەكاندا (Pandemic)، دەكرێت ژیریی دەستكرد (AI) و فێربوونی ئامێر (Machine Learning) بەكار بهێنرێت بۆ پێشبینیكردنی (Predict) شەپۆلەكانی نەخۆشی. لە ڕێگەی شیكردنەوەی داتاكان بە شێوەی زنجیرەی كاتی (Time Series Prediction)، دەتوانرێت بزانرێت كەی و لە كوێ پێویستیمان بە سەرچاوەی زیاتر (وەك ئۆكسجین، یان كیتی پشكنین) هەیە و بەو پێیە بەڕێوەبردنی سەرچاوەكان (Resource Management) ئەنجام بدرێت.

هەروەها لە بواری بایۆتەكنەلۆژی (Biotechnology) و پزیشكیدا، پێویستیمان بە دروستكردنی بانكی جینۆم (Genome Bank) هەیە لەسەر ئاستی نیشتمانی. ئەمە ڕێگە خۆش دەكات بۆ گەیشتن بە پزیشكیی ورد (Precision Medicine)، واتە لە ڕێگەی داتاكانەوە بزانرێت چ جۆرە دەرمانێك بۆ كێشە تەندروستییەكانی ئەم كۆمەڵگەیە گونجاوترە و چۆن بەرگریی گشتی بەهێز بكرێت.

سەرەنجام بەرەوڕووبوونەوەی تەحەددییاتە تەكنەلۆژییەكان تەنیا ئەركی تاك، یان خێزان نییە، بەڵكو پڕۆژەیەكی نیشتمانیی ستراتیژییە. پێویستە حكومەت و دامەزراوە ئەكادیمییەكان پێكەوە كار بكەن بۆ دروستكردنی ژینگەیەكی دیجیتاڵیی تەندروست.

 ئێمە لە نێوان دوو بەرپرسیارێتیداین: یەكەمیان پاراستنی كۆمەڵگە لە زیانە تەكنیكی و دەروونییەكان، دووەمیشیان دەستهێنانی قازانجە زانستییەكان لە بواری ژیریی دەستكرد و پزیشكیدا بۆ باشتركردنی ژیانی هاووڵاتیان. ئێمە تەنیا لە ڕێگەی دەزگایەكی نیشتمانیی بەهێز و هۆشیارییەكی گشتییەوە دەتوانین لەم قۆناغە هەستیارەدا سەركەوتوو بین.

لە چوار چێوەیەدا ئەم ئەم پێشنیارانە دەخەمە ڕوو:

* دامەزراندنی كۆمیسیۆنی نیشتمانیی پاراستنی داتا و تایبەتمەندی: ئەم دەزگایە دەبێت سەربەخۆ بێت و ئەركی چاودێریكردنی كاریگەرییە نەرێنییەكانی تەكنەلۆژیا و پاراستنی تایبەتیی بەكارهێنەران بێت.

* داڕشتنی یاسای پاراستنی مێرمنداڵان لە فەزای دیجیتاڵیدا: پەیڕەوكردنی سیستمێكی هەنگاو بە هەنگاو بۆ سنوورداركردنی تەمەنی بەكارهێنەرانی سۆشیال میدیا و دیاریكردنی كاتژمێری بەكارهێنان لە شەواندا.

* دروستكردنی ناوەندی «پشكنینی ڕاستی - Fact-Checking Center « بۆ بەرەنگاربوونەوەی هەواڵی چەواشەكار و پاراستنی ئاسایشی دەروونیی كۆمەڵگە لە دەنگۆ زیانبەخشەكان.

* پاڵپشتی دارایی بۆ بەرهەمهێنانی ناوەڕۆكی كوردیی پەروەردەیی: هاندانی كۆمپانیاكان و گەنجانی داهێنەر بۆ دروستكردنی ئەپڵیكەیشن و یارییەك كە لەگەڵ كولتووری ناوخۆییدا بگونجێت.

* پەرەپێدانی بانكی جینۆمی نیشتمانی: بۆ سوودوەرگرتن لە داتا پزیشكییەكان و گەیشتن بە پزیشكیی ورد، كە ئەمەش ئاسایشی تەندروستیی هەرێم بەهێز دەكات.

* بەكارهێنانی ژیریی دەستكرد (AI) بۆ بەڕێوەبردنی قەیرانەكان: پەرەپێدانی مۆدێلەكانی پێشبینیكردن بۆ ئامادەباشی لە بەرانبەر هەر پەتا، یان كارەساتێكی سرووشتی لە داهاتوودا.

* ئەنجامدانی توێژینەوەی خولی و بڵاوكردنەوەی «ڕاپۆرتی سپی». پێویستە ساڵانە توێژینەوەی مەیدانی لەسەر ئاستی ئالوودەبوون و كاریگەرییە دەروونییەكانی تەكنەلۆژیا بكرێت و ئەنجامەكان بۆ ڕای گشتی بڵاو بكرێنەوە.

* هەماهەنگیی نێوان وەزارەتەكانی (پەروەردە، تەندروستی، و فەرمانگەی تەكنەلۆژیا) بۆ دروستكردنی بەرنامەیەكی نیشتمانیی یەكگرتوو كە هەم بەرگری دروست بكات و هەم قەدەغەكردن جێبەجێ بكات.