د.هێمن ئەكرەم محەمەد، دەرچووی زانكۆی كوردستان – هەولێرە و بڕوانامەی دكتۆرای لە زانكۆی (تۆماس باتە) لە وڵاتی (چیك) بەدەستهێناوە لە بواری پاراستنی زانیاریی كەسی لە حكومەتی ئەلیكترۆنی. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (دەرهاویشتەكانی تەكنەلۆژیای زانیاری لەسەر كۆمەڵگە)، زۆر بە چڕی قسەی لەسەر گرنگیی پاراستنی داتا كەسییەكان كرد و بەم جۆرە دید و تێڕوانین و بۆچوون و پێشنیارەكانی خۆی خستەڕوو.

 

تەكنەلۆژیا، وەك هەر داهێنانێكی گەورەی مرۆیی، خاوەنی دوو دیوە، لە كاتێكدا ئاسانكارییەكی بێوێنەی بۆ ژیانی ڕۆژانە و كارگێڕی دروست كردووە، هاوكات دەرگای بۆ كۆمەڵێك مەترسی و هەڕەشەی نوێ كردووەتەوە، كە پێشتر لە مێژووی مرۆڤایەتیدا بوونیان نەبووە. ئەگەر سەیری مێژووی پێش دروستبوونی تۆڕی جیهانیی (ئینتەرنێت) و تۆڕەكانی گەیاندن و سیستمە دیجیتاڵییەكانی بەڕێوەبردن بكەین، دەبینین دۆخی پاراستنی زانیارییەكان، بەتایبەتی زانیارییە هەستیار و كەسییەكان، لە ئاستێكی زۆر باڵای پارێزراویدا بوون. لەو سەردەمەدا، زانیارییەكان لە ناو فۆڵدەر و فایلە كاغەزییەكاندا لە ناو دامەزراوەكاندا دەپارێزران و تەنیا ژمارەیەكی زۆر كەم و سنووردار لە فەرمانبەرانی ڕێپێدراو دەستیان پێیان دەگەیشت. ئەم شێوازە كلاسیكییە، هەرچەندە خاو بوو، بەڵام زانیارییەكانی لە دزەكردنی بەكۆمەڵ و هێرشی دەرەكی دەپاراست. بەڵام لەگەڵ پەرەسەندنی تەكنەلۆژیا و بەیەكەوەبەستنی دامودەزگاكان و دەوڵەتان لە ڕێگەی تۆڕە جیهانییەكانەوە، داتا و زانیارییەكان بوونە ئامانجی سەرەكیی هەڕەشەكان. زانیارییە كەسییەكان كە ناوكی سەرەكیی ناسنامەی مرۆڤن لە جیهانی دیجیتاڵیدا، كەوتوونەتە ژێر فشارێكی گەورە. ئەمڕۆ پاراستنی داتا تەنیا پرسێكی تەكنیكی نییە، بەڵكو پرسێكی گرنگی ئاسایشی نەتەوەیی و پاراستنی كەرامەت و تایبەتمەندییەكانی مرۆڤە.

یەكێك لە گەورەترین وەرچەرخانەكانی سەردەم، سەرهەڵدانی ژیریی دەستكردە. لە ڕابردوودا، ئەگەر مرۆڤ خۆی زانیارییەكی بڵاو نەكردایەتەوە، یان فاكتەرێك نەبوایە لە پیشاندانی داتاكانی، تا ڕادەیەك پارێزراو بوو. بەڵام لە ئێستادا، ژیریی دەستكرد شێوازی هەڕەشەكانی گۆڕیوە. ئەم تەكنەلۆژیا پێشكەوتووە تەنیا گوێمان لێ ناگرێت، یان چاوەڕێی نووسینەكانمان ناكات، بەڵكو ژیریی دەستكرد هەستمان پێ دەكات.

ژیریی دەستكرد، پێویستی بەوە نییە ئێمە بە دەست، یان بە دەنگ زانیاریی بدەینێ، بەڵكو تەنیا لە ڕێگەی جووڵەكانمان، شێوازی ڕەفتارمان و تەنانەت ئەو ئاماژە بچووكانەی لە جیهانی فیزیكی و دیجیتاڵیدا دەیكەین، دەتوانێت دەرخستەی ورد و زانستی لەسەر كەسایەتی، نێت و داهاتووی ئێمە بخاتە ڕوو. ئەوەی جێگەی مەترسییە ئەوەیە كە پەرەپێدانی ژیریی دەستكرد زیاتر لەوەی لە خزمەت مرۆڤایەتیدا بێت، لەژێر كاریگەریی كێبڕكێیە بازرگانییە گەورەكاندایە. كۆمپانیا زەبەلاحەكان وڵاتان هان دەدەن بۆ ئەوەی زۆرترین داتا كۆبكەنەوە، تاوەكو سیستەمەكانیان كاراتر بكەن.

ئەم ململانێیە لە ئاستی كۆمەڵگەكانەوە پەڕیوەتەوە بۆ ئاستی دەوڵەتان. دەوڵەتە پێشكەوتووەكان زانیارییە كەسییەكان وەك چەكێك دەبینن و لە ململانێ سیاسی و حوكمڕانییەكاندا بەكاری دەهێنن. دەستگەیشتن بە زانیارییە كەسییەكانی هاووڵاتیانی وڵاتێكی دی، بەواتای دەستگەیشتنە بە قووڵایی ئاسایشی نەتەوەیی ئەو وڵاتە. لە جەنگە نوێیەكانی ئەم دواییەدا، بینیمان كە چۆن ژیریی دەستكرد و داتا گەورەكان ڕۆڵی سەرەكییان هەبووە لە دیاریكردنی چارەنووسی شەڕەكان و تێكشكاندنی لایەنی بەرانبەر.

كاتێك باس لە كۆمەڵگەی خۆمان دەكەین وەك بەشێك لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ڕووبەڕووی ڕاستییەكی تاڵ دەبینەوە، كە ئەویش لاوازیی ئاستی هۆشیاریی تاكەكانە بەرانبەر بە پاراستنی داتا. بەپێی ئامارە جیهانییەكانی دامەزراوەی «Statista»، دۆخی هۆشیاریی دیجیتاڵی لە ناوچەكەدا جێگەی نیگەرانییە:

١. نزیكەی ٦٥٪ی دانیشتووانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست تەنیا یەك وشەی نهێنی (Password) بۆ زۆرترین بەرنامە و خزمەتگوزارییە ئەلیكترۆنییەكانیان بەكار دەهێنن، ئەمەش وا دەكات، تەنیا بە دزینی یەك وشە، هەموو ژیانی دیجیتاڵییان بكەوێتە مەترسییەوە.

٢. زیاتر لە ٧٠٪ی خەڵكی ناوچەكە هەرگیز سەردانی ڕێكخستنەكانی تایبەتمەندی «Privacy Settings» ناكەن لە ناو ئەپلیكەیشنەكاندا بۆ ئەوەی داتاكانیان سنووردار، یان پارێزراو بكەن.

٣. تەنیا ڕێژەیەكی كەم كە لە نێوان ٢٥٪ بۆ ٣٠٪ دایە، سیستەمی «سەلماندنی دوو قۆناغی» یان «سەلماندنی فرە فاكتەری - Multi-factor authentication» بەكار دەهێنن.

ئەم ئامارانە نیشانەی ئەوەن كە خەڵك بەبێ هیچ پارێزبەندییەك لەناو دەریایەكی پڕ لە نەهەنگی دیجیتاڵیدا مەلە دەكەن. ئەگەر ئەمە دۆخی وڵاتانی وەك قەتەر و ئیمارات بێت، كە خاوەنی حكومەتی ئەلیكترۆنیی پێشكەوتوون، ئەوا دۆخی كۆمەڵگەی ناوخۆیی ئێمە كە هێشتا لە سەرەتای ڕێگەكەدایە و خاوەنی ئامارێكی ورد نییە، زۆر هەستیارترە.

لە كۆمەڵگەی ئێمەدا، جۆرێك لە «دزیی داتا بە ڕۆژی ڕووناك» بوونی هەیە، كە تێیدا خودی بەكارهێنەر دەبێتە هاوكار بۆ هاككردنی خۆی. بۆ نموونە، هاككەرێك پەیوەندی بە كەسێكەوە دەكات و بە ناوی خەڵات، یان كێشەیەكی تەكنیكی، داوای ئەو كۆدە «OTP» كۆدی كاتیی لێدەكات كە بۆ مۆبایلەكەی هاتووە، بەكارهێنەریش بەبێ بیركردنەوە كۆدەكەی دەداتێ و بەو شێوەیە هەژماری تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانی هاك دەكرێت و دەدزرێت.

نموونەیەكی دیكەی كۆن كە نیشانەی لاوازیی هۆشیارییە، مەسجە ساختەكانی گواستنەوەی باڵانسی مۆبایل بوون. كەسانێك هەبوون، تەنیا بە نامەیەكی دەستكرد كە تێیدا نووسرابوو «بڕی ئەوەندە هەزارت بۆ هات»، باوەڕیان دەكرد و پارەیان بۆ بەرانبەر دەگواستەوە، بەبێ ئەوەی وردبنەوە لەوەی ئایا بەڕاستی باڵانسەكەیان زیادی كردووە، یان نا. ئەمە دەیسەلمێنێت كە هۆشیاریی تاك بۆ پاراستنی داتای كەسی لە كۆمەڵگەی ئێمەدا لە ئاستێكی زۆر نزمدا دایە.

ئەم بەرپرسیارێتییە تەنیا لە ئەستۆی تاك نییە، بەڵكو دەزگاكانی حكومەتیش تێیدا بەشدارن. لە كاتێكدا حكومەتی هەرێم و فەرمانگەی تەكنەلۆژیای زانیاری هەنگاوی گرنگیان ناوە بەرەو بەئەلیكترۆنیكردنی خزمەتگوزارییەكان، وەك پڕۆژەی (هەژماری من) كە تایبەتە بە مووچە و بانك، بەڵام مەترسیی گەورە لەوەدایە كە خەڵك بە هۆی متمانەی كۆمەڵایەتییەوە، كارتە بانكییەكانیان و وشە نهێنییەكانیان دەدەنە دەست كەسانی دیكە تەنیا بۆ ئەوەی مووچەكەیان بۆ وەربگرن. ئەم جۆرە لە ڕەفتار، ژینگەیەكی زۆر گونجاو بۆ فێڵكاری و دزی دروست دەكات.

یەكێك لە گەورەترین كێشەكانی ئێمە، نەبوونی یاسایەكی تۆكمەیە بۆ پاراستنی زانیارییە كەسییەكان. لە وڵاتانی پێشكەوتوودا، هیچ سیستمێكی ئەلیكترۆنی جێبەجێ ناكرێت، ئەگەر یاسایەك بۆ پاراستنی تایبەتمەندیی هاووڵاتیان نەبێت. بۆ نموونە، لە یەكێتیی ئەوروپا یاسای گشتیی پاراستنی زانیارییەكان (GDPR) هەیە، كە زۆر بە توندی چاودێریی ئەو لایەنانە دەكات كە داتای خەڵك كۆدەكەنەوە. لە غیابی یاسایەكی ناوخۆیی، دەبێت پەنا بۆ ستانداردە نێودەوڵەتییەكانی وەك ئایزۆ (ISO) و ڕێنماییەكانی نەتەوە یەكگرتووەكان ببرێت، بەڵام لە واقیعدا دەبینین كۆمپانیاكانی كەرتی تایبەت كە گرێبەست لەگەڵ حكومەت دەكەن، جۆرێك لە سەرەڕۆیی و ڕەهاییان پێدراوە.

مەترسییەكە كاتێك قووڵتر دەبێتەوە كە ئەم كۆمپانییانە داتای ڕاستەقینەی هاووڵاتیان (Real Data) بەكار دەهێنن بۆ مەبەستی توێژینەوە، یان لە كۆنفڕانسە نێودەوڵەتییەكاندا نمایشی دەكەن. وەك نموونەیەك، لە ٢٠١٧ بەشداریی كۆنفڕانسێكم كرد لە پۆڵەندا، كۆنفڕانسێكی زانستی بوو. توێژەرێكی عێراقی بابەتێكی پێشكەش كرد، بابەتێكی زانستی بوو، ئەلگۆریسمێكی (Algorithm) پێشنیار كردبوو، كە تۆڕەكانی گەیاندن لە كاتە هەستیارەكانی كۆمەڵگە چالاك دەكرد، بەتایبەتی لەو كاتانەی كە خەڵك زۆر بەكاری دەهێنێت، ئەوەی جێگای سەرنج بوو، ئەو توێژەرە زانیاریی هاووڵاتیانی عێراقی بەكارهێنابوو، كە ئەمە بۆ من و بۆ بەشداربووان شۆكێكی گەورە بوو، چونكە بەپێی یاسا نێودەوڵەتییەكان، هیچ كەسێك مافی نییە بەبێ ڕەزامەندی و بێ گۆڕینی ناسنامە، داتای ڕاستەقینەی خەڵك بەكار بهێنێت. كاتێكیش چووم پرسیارم لێكرد، چۆن دەستت بەو داتایە گەیشتووە، وتی: «من لە كۆمپانیا كاردەكەم ئەم زانیارییانە بە ئاسانی بە دەست دەگات و ئەمە كارێكی ئاسایی و ڕێگاپێدراوە». ئەوكاتە نیشانیدام كە دەتوانێ ڕاستەوخۆ بە داتابەیسی زانیارییەكانی هاووڵاتییان بگات، كە لەلایەن كۆمپانیاكەوە وەردەگیرێن و ئەم كارەشی بەبێ هیچ بەربەستێكی وەك تۆڕی تایبەتیی پارێزراو (VPN) ئەنجام دا. ئەگەر كەسێك لە كۆمپانیایەك كاربكات، مانای ئەوە نییە مافی ئەوەی هەبێت بە زانیاریی كەسیی هاووڵاتیان بگات و بۆ مەرامی تایبەت بەكاری بهێنێت. ئەمە خۆی لە خۆیدا دەرئەنجامی نەبوونی یاسایەكی تایبەتە لەم بوارە كە وای كردووە، كۆمپانیاكان بە بێ سانسۆر و بە ئازادییەكی زۆر كاربكەن. نەبوونی یاسایەكی تایبەت وای كردووە، ئێمە لەژێر هەڕەشەیكی زۆر مەترسیداردا بین كە هەستی پێ ناكەین.

دەرچوون و بڵاوكردنەوەی پلاتفۆرمە ئەلیكترۆنییەكان لەناو كۆمەڵگەدا بەبێ پلانی هۆشیاری، كارەساتبارە. زۆرجار لە فەرمانگەكاندا زانیاریی زۆر زیاتر لەوەی پێویستە لە هاووڵاتی وەردەگیرێت. بۆ نموونە بۆ مامەڵەیەكی سادە، بەسەمەی چاو، پەنجەمۆر، واژۆ، وێنەی پاسپۆرت و ناسنامە وەردەگیرێت. ئەم زانیارییانە دەتوانرێت بۆ دزینی ناسنامەی كەسەكە و چوونە ناو هەژمارە بانكییەكانی بەكار بهێنرێت.

ترسناكترین لایەن ئەوەیە كە زۆرجار كۆمپانیایەكی ناوخۆیی گرێبەستێكی حكوومی وەردەگرێت، بەڵام بۆ بەرژەوەندیی خۆی و بە هۆی لاوازیی توانای تەكنیكییەوە، پڕۆژەكە دەداتە كۆمپانیایەكی بیانی لە وڵاتێكی دیكە. لەم حاڵەتەدا، ڕاژەكارەكان (Servers) دەكەونە دەرەوەی وڵات و كەسانی بیانی دەستیان بە هەموو وردەكارییەكانی ژیانی هاووڵاتیان دەگات. كاتێك كارمەندێكی بیانی دەتوانێت بڵێت «٢٠ خولەكی دیكە ڕاژەكارەكانمان ڕادەگرین»، واتە ئەو دەسەڵاتی ڕەهای بەسەر داتاكاندا هەیە. ئەمە مەترسییەكی گەورەیە بۆ سەر ئاسایشی نیشتمانی و پێویستە بە زووترین كات كۆنتڕۆڵ بكرێت.

نەبوونی هۆشیاریی تاكەكانی كۆمەڵگە لەسەر پاراستنی زانیارییە تایبەتییەكانی و نەبوونی یاسا بۆ ملكەچكردنی كۆمپانیاكان بۆ كۆكردنەوەی زانیاریی هاووڵاتیان بە شێوەیەكی پارێزراو و پاشان پارێزگاریكردن لە دزەكردنی، وای كردووە كۆمەڵگەكەمان لەژێر هەڕەشەی ئاسایشی نەتەوەیی، دارایی، كۆمەڵایەتی و دەروونیدا بێت. لەم چوارچێوەیەدا بە پێویستی دەزانم ئەم پێشنیارانە بخەمەڕوو:

* پەلەكردن لە دەركردنی یاسای پاراستنی زانیارییە كەسییەكان: پێویستە پەرلەمان و لایەنە پێوەندیدارەكان یاسایەكی هاوشێوەی ستانداردە جیهانییەكان دابڕێژن، كە تێیدا مافی هاووڵاتی و ئەركی كۆمپانیاكان و فەرمانگەكان لە مامەڵەكردن لەگەڵ داتا دیاری كرابێت و بە توندی سزای ئەو لایەن و كۆمپانییانە بدات، كە دەبنە هۆی دزەكردنی زانیارییەكان.

* پێویستە هیچ كۆمپانیایەك ڕێگەی پێنەدرێت پڕۆژەی ئای تی (IT) بۆ حكومەت ئەنجام بدات، ئەگەر پلان و ڕێكاری تایبەت بە ئاسایشی زانیارییەكانی نەبێت و بە شێوەیەكی خولیی وردبینی بۆ نەكرێت. كە پێویستە كۆمپانیاكان سەرەڕای جێبەجێكردنی یاسای تایبەت، پابەندی ستانداردە نێودەوڵەتییەكانیش بن بۆ پاراستنی زانیاریی كەسی.

* بە نیشتمانیكردنی داتا (Data Localization): پێویستە هەموو ئەو داتایانەی كە زانیاریی كەسیی هاووڵاتیانی تێدایە، لە ناو ڕاژەكارەكانی ناوخۆی هەرێم و وڵات بپارێزرێن و ڕێگری بكرێت لە هەڵگرتنیان لە دەرەوەی سنوورەكان. دەبێت سیستەمەكان بە شێوەیەك دابڕێژرێن كە كارمەندەكان تەنیا ئەو زانیارییانە ببینن كە پێویستە بۆ كارەكەیان، نەك هەموو داتابەیسەكە بە كراوەیی لەبەردەستیان بێت.

* حكومەت و ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی دەبێت كەمپینی بەردەوام بكەن، بۆ بڵاوكردنەوەی هۆشیاری لەسەر پاراستنی زانیارییەكان و فێركردنی خەڵك لەسەر مەترسییەكانی وشەی نهێنیی لاواز و چۆنیەتیی پاراستنی كۆدە كاتییەكان (OTP).

* حكومەت نابێت ڕێگە بدات كۆمپانیایەك كە گرێبەستی لەگەڵ كراوە، داتاكان بخاتە ژێر دەستی كۆمپانیایەكی دیكە (بە تایبەت بیانی) بەبێ چاودێری و ڕەزامەندیی پێشوەختە.

* پێویستە دەستەیەكی سەربەخۆ هەبێت بۆ چاودێریی داتا و پاراستنی زانیارییە هەستیارەكان.