(*)

پێشەکی:

کاتێک گەلی کورد لە عێراقدا، لەنێو دەیان ساڵ لە سەرکوت و پشتگوێخستندا گیرۆدە ببوو، چرایەکی گەش لە چیا سەربەرزەکانەوە هەڵگیرسا؛ شۆڕشی ئەیلوول (١٩٦١-١٩٧٥)، وەک داستانی خۆڕاگری و هیوا، لەنێو قووڵاییەکانی نائومێدیدا سەری هەڵدا. ئەم شۆڕشە، تەنیا بزووتنەوەیەکی چەکداری نەبوو، بەڵکوو ڕۆحێکی نیشتمانی بوو کە بە دەستەکانی ژەنەراڵ مستەفا بارزانی، سەرکردەیەکی کاریزماتیک و لەناونەهاتوو، نووسرایەوە. شۆڕش وەڵامێکی گڕکانی بوو بۆ ئەو ستەم و زۆرەی کە حکومەتە یەک لە دوای یەکەکانی بەغدا بە درێژایی مێژوو بەسەر ئەم نەتەوەیەدا سەپاندبوویان. ئامانجی ئەم شۆڕشە، وەک هەموو شۆڕشێکی ڕاستەقینە، گەڕاندنەوەی مافە زەوتکراوەکان و چەسپاندنی ناسنامەیەکی نەتەوەیی بوو لەنێو وڵاتێکدا کە زۆرینەی جارەکان وەک میوانێکی نەخوازراو سەیری دەکرا.

ئەم تێزە ئەکادیمییە، بە زمانێکی ئەدەبی و شیکاری، هەوڵ دەدات شۆڕشی ئەیلوول لە دوو ڕەهەندی سەرەکیی سیاسی و مێژووییدا شی بکاتەوە. لەم گەشتەدا، تیشک دەخەینە سەر ئەو پرسیارە گەورانەی کە دەربارەی هۆکارەکانی هەڵگیرسان، قۆناغەکانی پەرەسەندن، و کاریگەرییە درێژخایەنەکانی شۆڕش دەوروژێن. ئەم شۆڕشە، قوتابخانەیەکی گەورە بوو کە وانەکانی خۆڕاگری و فیداکاری بە نەوەکانی دوای خۆی بەخشی. ئێمە لێرەدا هەوڵ دەدەین وێنەیەکی ڕوون و قووڵ لەسەر یەکێک لە گرنگترین پەرەسەندنە نەتەوەییەکان پێشکەش بکەین کە کاریگەرییەکی بێوێنەی لەسەر مێژووی کورد و داهاتووی نەتەوەکە بەجێهێشت.

هۆکارەکانی هەڵگیرسانی شۆڕش: چرایەک لە پەڵەهەوردا

دوای شۆڕشی ١٤ی تەمموزی ١٩٥٨، تیشکێکی هیوا بەسەر ئاسمانی پەیوەندییەکانی نێوان کورد و حکومەتی عێراقدا درەوشایەوە. دەستووری کاتی عێراق، بەتایبەتیی ماددەی سێیەمی، بەڵێنی هاوبەشی و یەکسانی نێوان کورد و عەرەبی دەدا؛ ئەمە وەک دەستپێکێکی نوێ و هەنگاوێکی ئەرێنی دەبینرا. پارتی دیموکراتی کوردستان مۆڵەتی فەرمی وەرگرت و مەلا مستەفا بارزانی، دوای ساڵانێکی درێژ لە ئاوارەیی، وەک باڵندەی کۆچەری گەڕایەوە هێلانەکەی. بەڵام ئەم تیشکی هیوا زۆری نەخایاند و پەڵەهەوری ناپاکیی حکومەت ئاسمانی گرتەوە و بەڵێنەکان وەک مۆم توانەوە.

هۆکارە سەرەکییەکانی هەڵگیرسانی ئەم ئاگرە نەتەوەییە بریتین لە:

  پاشگەزبوونەوە لە بەڵێنەکانی دەستوور: حکومەتی عێراق، وەک جاران، بەڵێنەکانی پێشێل کرد و ماددەی سێیەمی دەستووریی فەرامۆش کرد. ئەم پاشگەزبوونەوەیە، خەنجەرێک بوو کە لە پشتی متمانەی گەلی کورد درا و پردی پەیوەندییەکانی نێوان هەردوو لا ڕووخاند.

  سیاسەتی بە عەرەبکردن و ژیانکوژیی نەتەوەیی: سیاسەتەکانی حکومەت، وەک پەتایەکی کوشندە، دەستی کرد بە دەرکردنی ئەفسەر و فەرمانبەرانی کورد لە پۆستەکانیان. خوێندنی کوردی ڕاگیرا و پەرتووک و ڕۆژنامە کوردییەکان وەک گەڵا وەریون. ئەم هەوڵانە، لە هەناوی خۆیاندا، ویستی سڕینەوەی ناسنامەی کوردییان هەڵگرتبوو.

  سەرکوتکردنی هەناسەی ئازادی: حکومەت، بە دەستێکی پۆڵاین، هەڵمەتی گرتن و ڕاونانی ئەندامانی پارتی دیموکراتی کوردستانی دەستپێکرد. ژمارەیەکی زۆر لە کادیر و ئەندامانی پارتەکە خرانە زیندان یان ناچار بە نهێنی کارکردن بوون. ئەمە وەک خنکاندنی دەنگی ئازادی و کپکردنی چرپەی هیوا بوو.

  ئاژاوەگێڕی لەنێو کۆمەڵگەی کوردیدا: حکومەت، بە سیاسەتی "دابەش بکە و زاڵ بە"، دەستی کرد بە پڕچەککردنی هۆزە نەیارەکان دژ بە بارزانی و لایەنگرانی. ئەمە وەک هەڵگیرساندنی ئاگری فیتنە بوو لەنێو ماڵی کورددا و ئاڵۆزییەکانی زیاتر کرد.

  شکستی هەوڵەکانی ئاشتی: سەردانەکەی مەلا مستەفا بارزانی بۆ بەغدا لە ساڵی ١٩٦١ و هەوڵەکانی بۆ ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکان لەگەڵ عەبدولکەریم قاسم، وەک ڕۆژانی بێباران تێپەڕین. بارزانی هەموو کارتەکانی نیازپاکیی کوردی نیشاندا، بەڵام قاسم وەک گوێیەکی کەڕ و دڵێکی ڕەق مایەوە.

  مانگرتن و بارانباراندن لە ئاگر: وەک ناڕەزایەتییەک بەرانبەر ئەم سیاسەتە نادادپەروەرانەیە، مانگرتنێکی گشتی لە ٦ی ئەیلوولی ١٩٦١ لە سەرتاسەری کوردستاندا ئەنجامدرا. لە وەڵامێکی دڕندانەدا، لە ١١ی ئەیلوولی ١٩٦١، هێزەکانی سوپای عێراق ئاسمانی کوردستانیان بە بۆردوومانی فڕۆکەکانیان شێواند و دەربەندی بازیان، دۆڵی خەلەکان، و دەوروبەری دهۆکیان کردە ئامانج. ئەم هێرشە ڕاستەوخۆیە، کۆتا چەخماخەی شۆڕش بوو و هیچی بۆ گەلی کورد نەهێشتەوە جگە لە بەرگری و هەڵگیرساندنی ئاگری خەبات.

قۆناغەکانی شۆڕش و گەشەسەندنی: داستانی هەستانەوە

دوای ئەو بارانباراندنە لە ئاگر و ئاسن، مەکتەبی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان لە ١٩ی ئەیلوولی ١٩٦١ بڕیاری ڕووبەڕووبوونەوەی حکومەتی دا؛ ئەمە وەک بڕیاری ژیان یان مەرگ بوو، دەستپێکی خەباتێکی چەکداری و شۆڕشێکی سەرتاسەری لە دژی ستەم و ستەمکار.

  ڕێکخستنەوەی شەپۆلی شۆڕش: لە سەرەتادا، حکومەت بەهۆی هێرشە چڕوپڕەکانییەوە توانی بەشێکی زۆری ناوچەکانی کوردستان، جگە لە دەڤەری بارزان، کۆنتڕۆڵ بکات. بەڵام، لە ٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٦١، مەلا مستەفا بارزانی و ئەندامانی مەکتەبی سیاسی بڕیاری خۆڕێکخستنەوە و یەکخستنەوەی هێزەکانیان دا. لەم قۆناغەدا، هەماهەنگییەکی بەهێز لەنێوان هێزی پێشمەرگە و هۆزە چەکدارەکاندا درووستکرا، کە وەک ڕووبارێک یەک گرتبوونەوە و ڕۆڵێکی بنەڕەتییان لە بەهێزکردنی بەرەکانی شۆڕش و پتەوکردنی یەکڕیزی کورددا هەبوو.

  دامەزراندنی لەشکری ڕزگاری کوردستان و پەرەسەندنی گڕکان: لە شوباتی ١٩٦٢، کۆبوونەوەیەکی فراوان لە گوندی عەوداڵانی نزیک سلێمانی ئەنجامدرا؛ ئەمە وەک مێژوویەکی نوێ نووسرایەوە. لەم کۆبوونەوەیەدا بڕیاری گرنگ دران، لەوانە بەکارهێنانی ناوی "پێشمەرگە" بۆ چەکدارەکانیان، کە ئەم ناوە لەو کاتەوە بووە بە سیمبولێکی نەتەوەیی بۆ خۆڕاگری و قوربانیدانی گەلی کورد. درووشمی "دیموکراسی بۆ عێراق و ئۆتۆنۆمی بۆ کوردستان" بەرز کرایەوە، کە وەک ڕووناکییەک ڕێچکەی سیاسی شۆڕشی ڕوون کردەوە. لەم قۆناغەدا "لەشکری ڕزگاری کوردستان" دامەزرا، کە نزیکەی بیست هەزار پێشمەرگە بوون؛ ئەم هێزە بەهێزە وەک گڕکانێکی خێرایی، توانی تا ناوەڕاستی ساڵی ١٩٦٢ زۆربەی ناوچەکانی کوردستان، جگە لە ناوەندەکانی شارە گەورەکان، ڕزگار بکات و کۆنترۆڵی خۆی بەسەر ئەو ناوچانەدا بسەپێنێت.

  ئاگربەست و ڕووخانی قاسم: ئاڵوگۆڕ لە شانۆکەدا: بەهۆی فشارە سەربازییەکانی پێشمەرگە و شکستی سوپای عێراق لە کۆنترۆڵکردنەوەی ناوچە ئازادکراوەکان، لە سەرەتای ساڵی ١٩٦٣، حکومەتی عێراق ناچار بە ئاگربەست کرا. ئەم ئاگربەستە چەند جارێک درێژکرایەوە و لەم ماوەیەدا پارتی دیموکراتی کوردستان هەوڵی چارەسەری ئاشتییانەی کێشەکانی دەدا، بەڵام وەک قسە لە بیاباندا بێ سوود بوو. دواجار لە ٨ی شوباتی ١٩٦٣، حکومەتی عەبدولکەریم قاسم بە کودەتایەکی سەربازی ڕووخێنرا. ڕووخانی قاسم، وەک گۆڕانکارییەکی گەورە لە شانۆکەدا، قۆناغێکی نوێی لە پەیوەندییەکانی نێوان کورد و حکومەتی ناوەندی دەستپێکرد.

داستانەکانی شۆڕش و دەرەنجامەکانی: گڕ و بڵێسەی قوربانیدان

دوای ڕووخانی حکومەتی قاسمیش، شۆڕشی ئەیلوول وەک ڕووبارێکی پڕ گڕ و بڵێسە، بە چەندین قۆناغ و ڕووداوی گرنگدا تێپەڕی، کە هەر یەکە و کاریگەریی خۆی لەسەر گەشەی شۆڕش و دۆزی کورد بەجێهێشت.

  داستانەکانی بەرخودان و سەروەری: شۆڕشەکە چەندین داستانی بەرخودان و قارەمانێتی تۆمار کرد کە بوونە بەشێک لە مێژووی پڕسەروەری گەلی کورد. لە دیارترینیان، شەڕی پێنجوێن لە ساڵی ١٩٦٥ و داستانی هەندرێن لە ساڵی ١٩٦٦ بوون. لەم داستانانەدا، پێشمەرگە توانی سەرکەوتنێکی گەورە بەدەست بهێنێت و زیانێکی زۆر بە سوپای عێراق بگەیەنێت، کە ئەمانەش بە قازانجی کورد و زیانی حکومەت کۆتایی هاتن و متمانەی زیاتری بە گەلی کورد بەخشی.

  ڕێککەوتننامەی ١١ی ئاداری ١٩٧٠: تیشکێک لە تاریکیدا: گرنگترین دەستکەوتی سیاسی شۆڕشی ئەیلوول، دەرچوونی بەیاننامەی ١١ی ئاداری ساڵی ١٩٧٠ بوو، کە لەنێوان مەلا مستەفا بارزانی و حکومەتی عێراقدا واژۆ کرا. ئەم ڕێککەوتننامەیە لە ٢٢ بڕگە پێکهاتبوو و وەک تیشکێک لە تاریکیدا، ئامانجی سەرەکیی چەسپاندنی مافەکانی گەلی کوردستانی بوو لە چوارچێوەی عێراقدا. لە بڕگە سەرەکییەکانیدا، دانی بە زمانی کوردیدا نا وەک زمانی فەرمی، بەشداری کورد لە حکومەتدا و چەسپاندنی سیستەمی ئۆتۆنۆمی بۆ کوردستان. ئەمە گەورەترین دەستکەوتی سیاسی بوو بۆ کورد لە مێژووی نوێیاندا و ئومێدێکی گەورەی بۆ ئاشتی و پێکەوەژیان درووستکرد.

  پاشگەزبوونەوە لە ڕێککەوتننامە و کۆتاییهاتنی شۆڕش: خەونێکی تێکشکاو: بەڵام، وەک زۆر جار لە مێژووی کورددا ڕوویداوە، حکومەتی عێراق بەتەواوی پابەندی ناوەرۆکی بەیاننامەکە نەبوو و وەک مارێک دەستی کرد بە پیلانگێڕی. لە ساڵی ١٩٧٤ شەڕ جارێکی دیکە دەستی پێ کردەوە و تا بەهاری ساڵی ١٩٧٥ بەردەوام بوو. بەداخەوە، ئەم قۆناغە بە ڕێککەوتننامەی جەزائیر لەنێوان ئێران و عێراقدا کۆتایی هات، کە تێیدا ئێران پشتیوانی لە شۆڕشی کورد کشاندەوە. ئەم ڕێککەوتنە وەک خەنجەرێکی ژەهراوی بوو لە پشتی دۆزی کورد و بووە هۆی کشانەوەی هێزەکانی پێشمەرگە و کۆتایی هاتنی شۆڕشی ئەیلوول، کە یەکێک بوو لە تاڵترین ڕووداوەکانی مێژووی کورد و خەونێکی گەورەی تێکشکاند.

کاریگەرییە درێژخایەنەکانی شۆڕشی ئەیلوول: چەخماخەیەک بۆ داهاتوو

شۆڕشی ئەیلوول، سەرەڕای کۆتایی هاتنەکەی بە شێوازێکی تاڵ، کاریگەرییەکی گەورە و درێژخایەنی لەسەر هۆشیاریی نەتەوایەتی کورد و خەباتی ڕزگاریخوازی بەجێهێشت. ئەم شۆڕشە تەنیا بزووتنەوەیەکی چەکداری نەبوو، بەڵکوو قوتابخانەیەکی نەتەوەیی بوو کە نەوە لە دوای نەوەی کوردی پەروەردە کرد.

·       زیندووکردنەوەی ڕۆحی نەتەوەیی: ئەم شۆڕشە هەستی نەتەوایەتی و نیشتمانی لە دڵی گەلی کوردستاندا زیندوو کردەوە. پێشمەرگە و سەرکردایەتی شۆڕش نیشانیان دا کە گەلی کورد دەتوانێت وەک چیا سەربەرزەکان بەرگری لە خاکی خۆی بکات و ستەم و ستەم قبووڵ نەکات. ئەم هۆشیارییە نەتەوەییە بووە بناغەیەک بۆ بزووتنەوەکانی دواتر و وەک خوێن لەناو بیر و هزری تاکی کورددا چەسپا.

·       بناغەیەک بۆ ڕاپەڕینەکانی دواتر: شۆڕشی ئەیلوول بووە هۆی دامەزراندنی بناغەیەک بۆ بزووتنەوە چەکدارییەکانی دواتری کورد، وەک شۆڕشی گوڵانی پێشکەوتنخواز لە ساڵی ١٩٧٦، کە بە درێژەپێدەری خەباتی ئەیلوول دادەنرێت. دەسکەوتەکانی ئەیلوول، ئەزموون و وانە گرنگەکانی شۆڕش، بوونە ڕێنمایی بۆ شۆڕشەکانی دواتر و وەک نەخشەڕێگایەک بۆ داهاتوو.

·       بەدەستهێنانی متمانەی نێودەوڵەتی و ناساندنی دۆزی کورد: دەنگێک لە جیهاندا: شۆڕشی ئەیلوول توانی متمانەی گەلی کورد و گەلانی دیکەی ناوچەکە بەدەست بهێنێت و دۆزی کوردی زیاتر بخاتە سەر نەخشەی سیاسی جیهان. وڵاتانی زۆر لە دۆزی کورد ئاگادار بوونەوە و پاڵپشتی لێ کرا، ئەمەش وەک دەنگێک بوو کە لە جیهاندا بیسترا.

·       ناساندنی پێشمەرگە: سیمبولی فیداکاری: لەم شۆڕشەدا ناوی "پێشمەرگە" وەک هێزی بەرگریکاری گەلی کورد دامەزرا و بوو بە سیمبولێک بۆ قوربانیدان و خەبات. ئەم ناوە تا ئێستاش مانای قارەمانێتی و خۆڕاگری دەبەخشێت و لەناو و ناوبانگی جیهانیدا ناسراوە.

دەرەنجام: چرایەک هەرگیز ناکوژێتەوە

شۆڕشی ئەیلوول، سەرەڕای هەوراز و نشێوەکانی و کۆتایی هاتنەکەی بە شێوازێکی دڵتەزێن لە دوای ڕێککەوتننامەی جەزائیر، نموونەیەکی درەوشاوەیە لە مێژووی خەباتی گەلی کورددا. ئەم شۆڕشە گەورەترین ئومێدی لەناو گەورەترین نائومێدیدا هێنایە کایەوە و سەلماندی کە گەلی کورد ئامادەیە بۆ پاراستنی شکۆمەندی و خاک و مافە نەتەوەییەکانی. کاریگەرییەکانی ئەم شۆڕشە تا ئێستاش لەسەر دۆزی کورد و پێکهاتەی سیاسی هەرێمی کوردستان و عێراقدا دیارە. ئەیلوول قوتابخانەیەکی گەورەی نەتەوەیی بوو کە سەدان هەزار کوڕ و کچی کوردی فێری خۆڕاگری و بەرگری لە خاک و نیشتمان کرد. دەسکەوتەکانی شۆڕشی ئەیلوول وەک بناغەیەک بۆ دامەزراندنی قەوارەی هەرێمی کوردستان خزمەتی کردووە و وەک چرایەک هەرگیز ناکوژێتەوە، ڕێگای نەوەکانی داهاتوو ڕووناک دەکاتەوە.

سەرچاوەکان:

1. بارزانی، مسعود. (٢٠١٢).  بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، ١٩٥٨-١٩٦١ ، بەرگی دووەم.

2. بارزانی، مسعود. (٢٠٠٤).  بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد ١٩٦١ـ ١٩٧٥ ، بەرگی سێیەم، بەشی یەکەم. هەولێر: چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە.

3. حسن، شەوکەت مەلا ئیسماعیل. (٢٠٠٧).  ڕۆژانی لە مێژووی شۆڕشی ئەیلوول ١٩٦١ ـ ١٩٧٥ . هەولێر: نووسینگەی تەفسیر بۆ بڵاوکردنەوە و ڕاگەیاندن، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە.

 

 

(*)

- ماستەر لە یاسای گشتی