پڕۆفیسۆر جەیمس گاردنەر بۆ گوڵان: پرسیار لای عێراقییەكان ئەوەیە تا چەند مانەوەی دەوڵەتەكەیان بەم شێوەیەی ئێستا لە بەرژەوەندییاندایە
جەیمس گاردنەر، پڕۆفیسۆری یاسای دەستوورییە لە زانكۆی بوفاڵۆ، لە توێژینەوەكانیدا بایەخ بە پرسەكانی پەیوەست بە یاسا و بونیادی دەستووری، یاسای هەڵبژاردن، فیدڕاڵیزم، یاسا و تیۆری دیموكراسی دەدات. لەم ڕووەوە خاوەنی دوو كتێب و 60 توێژینەوە و چاپتەری كتێبە. گوڵان لە میانەی دیمانەیەكدا چەند پرسێكی لەگەڵدا تاوتوێ كرد، كە تەوەرەكانی بریتی بوون لە كاریگەریی فیدڕاڵی لەسەر پاراستنی دیموكراسی و ڕۆڵی دەسەڵاتی دادەوەری لە ڕاگرتنی هاوسەنگیی نێوان حكومەتە فیدڕاڵییەكان و هەرێمە فیدڕاڵییەكان و سوودوەگرتن لە ئەزموونە فیدڕاڵییەكان.
* سەرەتا دەمانەوێت لەو پرسیارەوە دەست پێ بكەین، كە تا چ ڕاددەیەك فیدڕاڵیزم دەتوانێت پارێزگاری دەستەبەر بكات بۆ هەرێمە فیدڕاڵییەكان لە بەرانبەر مەیل و خواستی تاكڕەویی دەسەڵاتە مەركەزییەكان؟ ئایا جیاكردنەوەی دەسەڵات و شێوازی داڕشتنی دامەزراوەكان و زەمانەتە دەستوورییەكان كاریگەرییان هەیە لەسەر پاراستنی پراكتیزە دیموكراتییەكان، یان فیدڕاڵی تەنیا دەبێتە هۆی دواخستنی ئەم مەیل و خواستە، نەك بەرپێگرتن و ڕێلێگرتنی؟
- من پێم وانییە فیدڕاڵیزم خۆی لە خۆیدا قەڵغانێكی كاریگەر و كارا لە بەرانبەر خواست و ویستە تاكڕەوییەكانی دەسەڵاتە مەركەزییەكاندا دەستەبەر بكات، هەرچەندە بۆی هەیە فیدڕاڵیزم ببێتە هۆی دواخستنی تەشەنەكردنی خواستی خۆسەپێنی و تاكڕەوی لە نێو سیستمەكەدا، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، هەموو ئەمانە بەندن بە چۆنیەتی، یان وردەكارییەكانی دابەشكردنی دەسەڵاتەكان و پاڵنەری ئەو بەرپرسانەی جڵەوی دەسەڵاتیان بەدەستەوەیە، هەروەها ئەمە گرێ دراوە بە توانا و سەرچاوەكانی هەردوو ئاستی حكومەتەكەوە- حكومەتی فیدڕاڵی و هەرێمەكان-، هەروەها بە ڕای گشتییەوە. هەرچۆنێك بێت، ئەگەر شتێك هەبێت و ببێتە هۆی ئەوەی خواستی خۆسەپێنی دەسەڵاتی مەركەزی خاو بكاتەوە، ئەوەیە كە ئەم كەسە خۆسەپێن و تاكڕەوانەش پێویستییان بەوە هەیە، ڕووكەش و ڕواڵەتێكی دیموكراسی بە بەر خۆیاندا بكەن. كە ئەمەش لە كۆتاییدا دۆخێك دروست دەكات، كە بەلای كەمەوە شێوەیەك، یان پرۆسەیەكی دیموكراسی بگرنەبەر كە لە دەرەوەڕا و لە ڕووكاری دەرەوەدا وەك پرۆسەیەكی ڕاستەقینە دەربكەوێت، ئەگەرچی دەبێت لێرەدا ئەوەش بڵێین كە ئەمە بۆ هەموو حاڵەتەكان ڕاستە بە چاوپۆشین لەوەی بونیادی دەوڵەتەكە چۆنە.
* كەواتە با بپرسین چۆن دەسەڵاتی دادەوەری لە چوارچێوەی فیدڕاڵیزمدا دەتوانێت بە شێوەیەكی كارا ناكۆكیی نێوان پرەنسیپی باڵادەستیی مەركەز و پاراستنی سەربەخۆیی هەرێمەكان یەكلا بكاتەوە، بە چەشنێك كە بارەكە لە بەرژەوەندیی هیچیان نەشكێنێتەوە؟ بە دەربڕینێكی دیكە ئایا چ بونیادێكی دامەزراوەیی و چ شێوازێكی دادوەری دەتوانێت ئەم هاوسەنگییە بەدی بهێنێت، و دەسەڵاتی دادوەری نە ببێتە ئامرازێك بۆ باڵادەستیی ناوەند و نە هۆكارێك بۆ لێكترازان و دابڕانی هەرێمەكان؟
- من پێم وانییە پرسەكە بەو شێوەیە بێت كە دادگاكان كارێك بكەن كە ببێتە هۆی بەدیهێنانی هاوسەنگییەكی خوازراو لە نێوان دەسەڵاتی نەتەوەیی و دەسەڵاتی خوار-نەتەوەییدا (ئەگەرچی هەندێ لە دادگاكان پێیان وایە ئەم كارە دەكەن و ئەم ڕۆڵە ئەدا دەكەن)، من باوەڕم وایە كە ئەوە خودی كاراكتەرە سیاسییەكانن- ئیدی حكومەتی ناوەندی بێت، یان حكومەتی هەرێمەكان- كە لە میانەی ململانێی بەردەوامیاندا لە پێناو بەدیهێنانی ئامانجەكانیاندا، ئەم هاوسەنگییە دەهێننە ئاراوە. دادگاكان پرسێك، یان ناكۆكییەك لە دۆخێكی دیاریكراودا یەكلا دەكەنەوە، بەڵام ئەمە جێی ئەو شێوازە ناگرێتەوە كە هەر یەكێك لە ئاستەكانی حكومەت دەیگرنەبەر لە چوارچێوەی سیستمی فیدڕاڵیدا بۆ بەدیهێنانی ئەو ئامانجانەی كە هەیانە. ئەوە داڕووخانی ململانێی نێوان ئاستەكانی حكومەتە كە زیانی گەورە بە فیدڕاڵیزم دەگەیەنن، نەك بڕیارێكی دیاریكراوی دادگایەك.
* ئایا توێژینەوەكانی پەیوەست بە یاسایی دەستووری لە پەیوەندی بە هەرێمەكانەوە چیمان پێ دەڵێن، لەبارەی ئەو كۆت و بەندە پەنهان و ئەو دەرفەتانەی دەكرێت لەئارادا بن، بۆ لەخۆگرتنی شوناسە سیاسییە دیاریكراوەكان- وەك ئۆتۆنۆمیی كەلتووری، زمانەوانی، ئیتنی، لە چوارچێوەی سیستمە بەرفراوانەكەی فیدڕاڵیدا، و ئایا ئەزموونە مێژوویی و هاوچەرخەكان لەم ڕووەوە چیمان پێ دەڵێن؟
- من گومانم هەیە لەوەی لەم ڕووەوە بتوانین وەڵامێكی گشتی و گشتگیر بدەینەوە، چونكە ئەوە ڕوونە كە هەر كۆمەڵگەیەك هەست و هۆشیاریی تایبەت بە خۆی هەیە لە بارەی سرووشت و بنەڕەتی شوناسی نەتەوەییەوە، ئەوەی لەم ڕووەوە سەرنج دەدرێت، ئەوەیە كە شوناسی نەتەوەیی قابیلی پارچەپارچەبوون و دابەشكردن نییە، ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی پێداگری و پەیوەستبوون بە شوناسە سیاسییە لاوەكییەكانەوە كێشە دروست بكات.
* ئایا پێتان وایە بە چ شێوەیەك چوارچێوە دەستوورییە كاتییەكان، یان بەرەوپێشچووەكان- وەك نەرێتی دەستووری زیندووی كەنەدا دەبنە هۆی بەهێزكردن، یان كۆتوبەندكردنی حكومەتی هەرێمەكان، و بە دیاریكراوی چۆن خەسڵەتە مروونەتئامێزەكانی ئەم چوارچێوانە دەبنە هۆی بەهێزكردنی ئۆتۆنۆمیی هەرێمەكان و بوار بۆ لەخۆگرتنی شوناسە سیاسییەكان دەڕەخسێنن؟
- دووبارەی دەكەمەوە، ناتوانم وەڵامێك بدەمەوە كە بكرێت بەسەر هەموو كەیس و ئەزموونەكاندا جێبەجێ ببێت، لایەنە باش و خراپەكانی چوارچێوە دەستوورییە بەرەوپێشچووەكان پەیوەست نین بە حكومەتی هەرێمەكانەوە، بەڵكو ئەم لایەنە ئەرێنی و نەرێنییانە بە مروونەتی یاسایی دەستووری دەوڵەتەكەوە گرێ دراون.
* بە دید و تێڕوانینی ئێوە تا چەند هەرێمەكان میكانیزمە دامەزراوەییەكان جێبەجێ دەكەن، كە هەم ببێتە هۆی پاراستنی مافی كەمینەكان و پاراستنی خۆبەڕێوەبەری و خۆحوكمڕانیی ئەم هەرێمانە، لە هەمان كاتدا ئەم میكانیزمانە ببنە هۆی بەهێزكردنی یەكێتی و یەكگرتوویی لەسەر ئاستی دەوڵەتەكە و چۆن ئەمە دەكرێت ببێتە مایەی پاراستنی شوناسی كەلتووری و زمانەوانی و سیاسییەكان و پتەوكردنی گیانی نەتەوایەتی لەو هەلومەرجانەدا كە بارگرژی دروست دەبێت لە نێوان هەرێمەكان و خواستی خۆسەپێنیی ناوەنددا، كە ڕەنگە ببێتە هۆی ناكۆكی و لێكترازان؟
- من پێم وانییە بتوانرێت ئەم دوو كارە پێكەوە و لە یەك كاتدا ئەنجام بدرێت، چونكە هەر جیاوازییەك لەسەر ئاستی هەرێمە فیدڕاڵییەكان بۆی هەیە ببێتە هۆی لاوازكردنی یەكبوونی نەتەوایەتی لەسەر ئاستی تێكڕای دەوڵەتەكە، بە تێڕوانینی من پرسەكە بەو شێوەیە نییە، بەڵكو گرێ دراوە بە ئاستی لێبوردەییەوە لە ئاست فرەیی ناوخۆیی خەڵكانی چوارچێوەی دەوڵەتێكی دیاریكراوەوە. لەگەڵ ئەوەشدا هەر دەوڵەتێك سنووربەندی خۆی هەیە، بۆ نموونە، سویسرییەكان، پابەندبوونێكی قووڵیان هەیە بە سەربەخۆیی كانتۆنەكانەوە و بە بونیادی فیدڕاڵی دەوڵەتەكەوە، لە هەمان كاتدا سویسرییەكان هەست بە تووڕەیی دەكەن كاتێك پرسەكانی پەیوەست بە بواری خوێندن و پەروەردەوە ئاستەنگیان بۆ دروست دەكەن، بۆ ئەوەی لە ناوچەیەكەوە بچن بۆ ناوچەیەكی دیكە و تێیدا نیشتەجێ ببن.
* لە پەیوەندی بە فیدڕاڵییەتی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و كەنەداوە، كە دەستووری ئەم دوو دەوڵەتە كار دەكەن بۆ هێنانەئارای هاوسەنگییەك لە نێوان ناوەند و هەرێمەكاندا، ئایا بونیادی پارێزگاریكاری دیاریكراو لە ئارادایە- ئیدی لە نێو دەستووردا چەسپێندرا بێت، یان لە ڕێی دادگاكانەوە جێگیر كرابێت، یانیش ڕۆچووبێتە نێو پراكتیزە دەستووری و سیاسییەكانەوە- كە سەركەوتوو بووبێت لە ڕێگرتن لە كەڵەكەبوونی دەسەڵات لە نێو ناوەنددا، ئایا ئەمانە چۆن توانیویانە پێ بە پێی بەرەوپێشچوون، یان گوشارە سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابوورییەكان بەردەوام بن؟
- بە دڵنیاییەوە دەكرێت ئەوە بڵێین كە سەربەخۆبوونی دەسەڵاتی دادوەری گرنگیی خۆی هەیە، بەڵام لێرەدا دووپاتی دەكەمەوە، كە من زیاتر دید و تێڕوانینەكانم بەو ئاراستەیەیە كە ئەوەی لەم ڕووەوە بەرگری و بەرهەڵستییەكی ڕاستەقینە دەستەبەر دەكات، بریتییە لە توانای كاراكتەرە سیاسییەكانی چوارچێوەی سیستمكە بۆ خستنەڕوو و گرتنەبەری دەستپێشخەرییەكانیان و ململانێكردن لەگەڵ یەكتردا. ئەگەر ڕوونتر بدوێم، ئەوا پرسەكە پتر پەیوەستە بە ڕاددەی ڕاستەقینەبوونی ئۆتۆنۆمیی هەرێمەكانەوە، مەبەستم ئەوەیە ئایا بە ڕاستی توانای ئەوەیان هەیە بە بێ هاوكاری و گەڕانەوە بۆ مەركەز ئامانجەكانیان بەدی بهێنن، یان بەرەنگار و بەرهەڵست بن بۆ ئەو سیاسەتانەی مەركەز كە پێی ناكۆكن.
* ئاشكرایە هەندێ جار دابەشبوونی ئایینی و ئیتنی و كەلتووریی قووڵ هەیە لە وڵاتێكدا، كە هەوڵ دەدرێت بە گرتنەبەری چوارچێوەیەكی فیدڕاڵی و چەسپاندنی لە نێو دەستووری وڵاتەكەدا كار بكرێت بۆ خاوكردنەوەی بارگرژییەكانی سەرچاوەگرتوو لەم دابەشبوونانەوە، لێرەدا پرسیارەكە ئەوەیە فیدڕاڵیزم چۆن دەتوانێت ئەم دابەشبوونانە لە خۆ بگرێت و لە هەمان كاتدا كارێك نەكات كە یەكێتیی نەتەوەیی تووشی درز و لێكترازان ببێت؟
- ئەمە بە ڕاستی پرسیارێكی قورسە و گومانم هەیە لەوەی تاكە وەڵامێك هەبێت بۆی، هەرچۆنێك بێت، پرسەكە پتر بەندە بەوەی ئایا ئەندامانی كۆمەڵگە، یان پێكهاتە سیاسییە زۆرینەكە باوەڕیان وایە كە لایەنە ئەرێنییەكان پێكەوەبوون و پێكەوەژیان زیاترن و بە هۆیانەوە دەكرێت لایەنە خراپەكان لێكترازان و لێك دووركەوتنەوەكان تێپەڕێنن؟ بۆ نموونە، لە كەتەلۆنیا، كیوبیك، سكۆتلەندا، زۆر كەس بە گومانەوە لە حیساب و لێكدانەوەی لایەنە باش و خراپەكانی ئەم تاوتوێكردنە دەڕوانن. بەلای منەوە، ئەو پرسیارەی زیاتر جێی سەرنجە ئەوەیە كە ئایا ئەو هەلومەرجانە چین كە لە چوارچێوەیاندا دەسەڵاتی مەركەزی دەتوانێت هێز بەكار بهێنێت بۆ بەرپەرچدانەوەی بزووتنەوە جیاخوازەكان، ئەمە پرسیارێكە لە ئەدەبیاتی پەیوەست بەم بوارەدا زۆر قسە و باسی لەبارەوە كراوە و لێك دراوەتەوە.
* ئایا دەكرێت سوود لە ئەزمونی فیدڕاڵیزمی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا وەربگیرێت و بەرچاوڕوونی دەستەبەر بكات بۆ ئەو كۆمەڵگەیانەی بەدەست دابەشبوونی قووڵەوە دەناڵێنن، وەك عێراق، یان هەر وڵات و كۆمەڵگەیەك هەلومەرجی تایبەت بە خۆی هەیە و ناكرێت ئەزموونەكان بگوازرێنەوە؟
- نكۆڵی لەوە ناكرێت كە هەمیشە ئەزموونی وڵاتان و كۆمەڵگەكانی دیكە بەرچاڕوونی دەستەبەر دەكەن، تەنانەت ئەگەر تەواو پەیوەندیداریش نەبن. كاركردنم لە بواری فیدڕاڵیزمی بەراوردكاریدا ئەو قەناعەتەی لا گەڵاڵە كردم، كە هەندێ هێڵی گشتی هەن، هەرچۆنێك بێت ئەوەی پەیوەندی بە عێراقەوە هەبێت، ئەوا ڕاددەیەكی زۆر مەسەلەكە ئەوەیە ئایا پێیان وایە تا چ ڕاددەیەك مانەوەی دەوڵەتە مەركەزییەكە بەم شێوەیە لە سوود و بەرژەوەندیی ئەواندایە؟ ئایا گۆڕینی بونیادی دەوڵەتەكە سوودی زیاتریان پێ دەگەیەنێت و بارگرانییان لەسەر كەم دەكاتەوە؟
