پڕۆفیسۆر جۆهان فرانزێن بۆ گوڵان: ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەبەردەم لێكترازانی بەردەوامدایە
جۆهان فرانزێن، پڕۆفیسۆری مێژووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی هاوچەرخە لە زانكۆی ئیست ئەنجلیا، و دكتۆراكەشی لەم بوارەدا لە زانكۆی لەندەن بەدەست هێناوە، پێشتریش وانەبێژی مێژووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و عەرەب بووە لە زانكۆی لەند لە سوید. بۆ شرۆڤەكردن و لێكدانەوەی پرسە مێژوییەكانی پەیوەست بەم ناوچەیە، بە تایبەتی ڕێككەوتننامەی سایكس- پیكۆ و هەندێ هەلومەرجی هاوچەرخ و ئایندەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵ ئەنجام دا.
* هەروەك ئاشكرایە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە دەست چەندین كێشە و قەیرانەوە دەناڵێنێت، كە ئۆباڵی بەشێكی زۆری ئەم كێشانە دەخرێتە ئەستۆی ڕێككەوتننامەی سایكس-پیكۆ و دەستتێوەردانە ئیستیعمارییەكان لەم ناوچەیەدا، پرسیارەكە ئەوەیە تا چ ڕاددەیەك ئەمانە كاریگەرییان هەیە لەسەر ڕەوت و پێشهاتە سیاسییەكانی ئێستای ئەم ناوچەیەدا، بەتایبەتی لە نێو دەوڵەتە عەرەبییەكاندا؟ ئایا پێتان وایە ئەم ڕێككەوتنە وەك خۆی جێبەجێ كراوە؟
- لە ڕاستیدا لە زۆر ڕووەوە ئەم ڕێككەوتننامەیە بووەتە هاوواتای ئیزدواجییەتی ئیمپریالیستی، هەرچۆنێك بێت، لە واقیعدا ڕێككەوتننامەی سایكس-پیكۆ گرنگییەكی دیاریكراوی نەبوو، ئەویش لەو ڕووەوە كە ڕێكار و ڕێوشوێنێكی سەروەختی جەنگ بوو و لە سایەی هەندێ هەلومەرجی دیاریكراودا گەڵاڵە كرا و ئاسانكاری بوو بۆ هەوڵ و كۆششەكانی پەیوەست بە جەنگەوە، كە پەرەسەندنەكانی دواتر تاوەكو كۆتاییهاتنی جەنگەكە و دواتریش جێی ڕێككەوتننامەكەیان گرتەوە. بە كورتی، ڕێككەوتننامەی سایكس-پیكۆ تێگەیشتنێكی نهێنی بوو لە نێوان بەریتانیا و فەڕەنسا لەبارەی چۆنییەتیی دابەشكردن و ڕێكخستنەوە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی دوای جەنگەكە بە گوێرەی بەرژەوەندییە ئیپمریالیستییەكانیان، كە ڕووسیاشی لەخۆ دەگرت، كە بڕیار بوو ئەستەنبولی پێ بدرێت، لەگەڵ ڕێڕەوێك بەرەو دەریای سپیی ناوەڕاست لە ڕێی گەرووی بۆسفۆرەوە، لە هەمان كاتدا ئیتاڵیا هەندێ خاكی كیلیكیە و چەند دوورگەیەكی بەرانبەر كەناراوەكانی توركیای پێ دەدرا. كاتێك بۆلشەفییەكان لە دوای شۆڕشی ڕووسییەوە جڵەوی دەسەڵاتییان گرتە دەست، ئەم ڕێكەوتننامە نهێنیەیان ئاشكرا كرد و پەردەیان لەسەر لادا، ئەم ئاشكراكردنەش ئیحراجییەكی گەورەی، بەتایبەتی بۆ بەریتانیا دروست كرد، چونكە ئەوەی خستە ڕوو كە بەریتانیا چەند ناوچەیەكی بە فەڕەنسا بەخشیبوو، بە چەشنێك كە كۆنتڕۆڵێكی ڕاستەوخۆی هەبێت بە سەریانەوە، هەروەها چەند بوارێكی دەستڕۆیشتوویی هەر بە فەڕەنسا بەخشیبوو، لە هەمان كاتدا بەڵێنی بە شەریف حوسێن و كوڕەكانی دابوو لە بەرانبەر یاخیبوونیان لە دەوڵەتی عوسمانی. لە كۆتاییدا، زۆرێك لە بڕگە و بەندەكانی ڕێككەوتننامەی سایكس-پیكۆ جێبەجێ نەكراون. ئەوە بوو ڕووسیا لە سایەی دەسەڵاتی بەلشەفییەكاندا دەستیان لە ڕێككەوتننامەكە شۆرد و ئەستەنبۆڵیان بەدەست نەهێنا. ئیتاڵیاش لە پێناو بەدەستهێنانی ئەو خاكانەی بەڵێنی بەخشینیان پێ درابوو، دەستی دایە داگیركردنی كیلیكییە، بەڵام ناچار بە پاشەكشە كرا و ڕێككەوتنێكی نوێی لەگەڵ حكومەتی توركیای -ناسیۆنالیستە نوێیەكاندا- بە سەرۆكایەتی ئەتاتورك، واژۆ كرد، لە ڕێككەوتننامە بنەڕەتییەكەدا فەڕەنسا بەڵێنی پێدانی ویلایەتی مووسڵی پێ درابوو، بەڵام بەریتانیا كە لە كۆتایی جەنگەكەدا ناوچەكەی داگیر كردبوو، لە بەڵێنەكەی پاشگەز بووەوە و مووسڵی لە ژێر دەست و دەسەڵاتی خۆیدا هێشتەوە، دواتریش كردیە بەشێك لە دەوڵەتی نوێی عێراق.
* كەواتە با پرسیارەكە بەم شێوەیە بكەین، ئایا پێتان وایە گەورەترین میراتی و ئاسەواری ئەم ڕێككەوتنە لە چیدا بەدی دەكرێت و چۆن ڕەنگدانەوە و كاریگەریی لەسەر پێشهات و پەرەسەندنەكانی ئەم ناوچەیە هەبووە؟
- باوەڕم وایە كە میرات و ئاسەواری سەرەكیی ڕێككەوتننامەی سایكس-پیكۆ، یان با بڵێین ئەو دۆخەی دروستی كرد، بریتی بوو لە پێداگری لەسەر لەبەریەك هەڵوەشاندنەوەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و دروستكردنی ”دەوڵەتە نەتەوەییەكان“ ئەم ڕێچكەیەش لەگەڵ ڕۆحی ڕۆژگارەكەدا یەكی دەگرتەوە، هەروەها هاوئاواز بوو لەگەڵ ئەو هەستە باڵادەستەی كە سەرچاوەی ئیلهامی دامەزراندنی كۆمەڵەی گەلان و ئاشتیی ئەوروپی بوو لە دوای جەنگەكە، كە سەری كێشا بۆ هەڵوەشاندنەوەی ئیمپراتۆریەتی هابسبێرگ و هاتنەئارای چەندین دەوڵەتی نوێ لەسەر بنەمای پەیوەندییە ئیتنی و زمانەوانییەكان، بەڵام ئەو ڕێچكەیەی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا گیرایە بەر كەمتر بەرژەوەندییە نەتەوەییەكان و پتر بەرژەوەندییە ئیمپریالیستییەكانی لەبەرچاو دەگرت، بیرۆكە گشتییەكەی پەیوەست بەوەی دەوڵەتان پێكهاتوون لە تاكە گرووپێك كە بە هەمان زمان دەدوێن، بەشێك بوو لە بیركردنەوەی ڕۆژئاوایی. بۆ نموونە، لە نووسراوە زۆر و زەوەندە ئاڵوگۆڕپێكراوەكانی نێوان شەریف حوسێن و كۆمیسیاری باڵای بەریتانی لە قاهیرە، سێر هێنری مەكماهۆن، -ئەویش پێش ئەوەی شەریف حوسێن، جاڕی یاخبوونی خۆی بدات- بەریتانیا سوور بوو لەسەر ئەوەی ئەو ناوچانەی بەڵێنی دابوو لە داهاتوودا پێی ببەخشێت، تەنیا عەرەب لێی نیشتەجێ ببن، ئەو ناوچانەشی كە تێكڕای داهاتەكەی عەرەب نەبوون ( بۆ نموونە لوبنان) بەدەر بوو لەو ”شانشینە عەرەبی“یەی كە بڕیار بوو لە داهاتوودا پێك بهێنرێت، بەڵام دەركەوت كە ئەو دەوڵەتە نەتەوەییانەی لە ڕێككەوتنە بنەڕەتییەكەی (سایكس-پیكۆ) وە هاتنە ئاراوە تا ڕاددەیەكی زۆر درێژخایەنن. كەواتە سەرەڕای ئەوەی ئەم دەوڵەتە نوێیانە لە میانەی پرۆسەیەكی گوماناویدا دامەزران و دروست بوون، بەڵام درێژەیان كێشا و مانەوە، ئەمەش ئەوە دەخاتە ڕوو كە لەسەر هەندێ ئاستی بنەڕەتی، ئەم دەوڵەتانە تا ڕاددەیەك بە شەرعی سەیر كراون. ئەگەرچی دەبێت ئەوەش نادیدە نەگرین كە ئەوەی گومان هەڵناگرێت ئەوەیە كە ئەو بژارانەی لەلایەن بڕیاربەدەستانی بەریتانیا و فەڕەنساوە گیرانەبەر مایەی مشتومڕ بوون و شەرعیەتییان نەبوو. بۆ نموونە، لكاندنی ویلایەتی مووسڵ- كە زۆرینەی دانیشتووانەكەی بە كوردی دەدوان و كەمینەی جۆراوجۆری ئایینی و ئیتنی تێدابوو- بە دەوڵەتی عێراقەوە- كە زۆربەی دانیشتووانەكەی عەرەب بوو- بڕیارێكی مشتومڕئامێز بوو و بێگومان پاڵنەری ستراتیژیی سیاسی و سەربازی لە پشت بوو، ئامانج لێی خۆشبەختی و خۆشگوزەرانیی دانیشتووانی ئەو ناوچەیە نەبوو. بە هەمان شێوە خستنەڕووی بیرۆكەی بواردان بە دروستبوون و دامەزراندنی كوردستانی گەورە و دواتر بڕیاردان بەوەی ئەمە لە ڕووی سیاسییەوە كارێكی سەخت و دژوارە، دەچێتە هەمان خانە و چوارچێوەوە. جیاكردنەوەی لوبنان لە سووریا بووە هۆی تووڕەكردنی ناسیۆنالیستە سووری و عەرەبەكان، بەڵام مایەی خۆشحاڵیی گرووپە مەسیحییەكانی لوبنان بوو، بەتایبەتی مارۆنێتەكان، كە لە كۆتاییدا بوونە خاوەنی دەوڵەتی خۆیان. بە هەمان شێوە جیاكردنەوەی ڕۆژهەڵاتی ئەردەن لە فەلەستین، بڕیارێكی سیاسی بوو لە پەیوەندی بە ڕەتكردنەوەی كۆچی جوولەكەكان بۆ ئەودیو ڕووباری ئەردەن، بەم شێوەیە زەمینەی ناكۆكیی عەرەب-ئیسرائیل هاتە ئاراوە. ئەو دەوڵەتەی هاتنەئاراوە، ڕۆژهەڵاتی ئەردەن (كە دواتر بووە ئەردەن)، هیچ شەرعییەتێكی نەبوو و تەنانەت سەنتەری شارنشینی و بگرە سەرچاوەشی نەبوو لە سەرەتادا.
* ئایا دەكرێت بڵێین مۆدێلی بەدیلی بنیادنانی دەوڵەت (بۆ نموونە فیدڕاڵی، كۆنفیدڕاڵی) هاتوونەتە ئاراوە، بە چەشنێك كە دانیشتووانە مەحەلییەكە لەسەر ڕەوتی ڕووداو و پێشهاتەكان و دووبارە داڕشتنەوەی نەخشەی ناوچەكە كاریگەرییان هەبێت؟
- ئەگەر ئەوە هەبوو كە مۆدێلی بەدیل لە دوای جەنگی یەكەمی جیهانییەوە بێتە ئاراوە، دۆخی لوبنان نموونەیەكی باشە كە تێیدا بوار بە كاراكتەرە مەحەلییەكان درا، بۆ ئەوەی گفتوگۆ بكەن و هاوڕا بن لەسەر شێوازێكی دابەشكردنی دەسەڵات لە شێوەی تەوافوقدا، ئەویش لەسەر بنەمای تایفەگەری، ئەو مۆدێلە ئەگەرچی زۆر دوورە لەوەی بێ كەموكووڕی بێت، بەڵام سەقامگیرییەكی سنوورداری بۆ ئەو وڵاتە فەراهەم كرد و خەڵكی ڕاهێنا لەسەر ئەوەی لە چوارچێوەیەكی سیاسیدا كار بكەن، كە بە ڕێساكانی ئاشنا بوون. هەروەها كاراكتەرە سیاسییەكانی فێركرد كە ڕێز لە پرۆسە سیاسییەكە بگرن و پۆستەكانیان ڕادەست بكەنەوە، كاتێك ماوەی بەرپرسیارێتییەكانیان كۆتای پێ دەهات. ئەم وانانە گرنگن بۆ برەودان بە هزری دیموكراسی لە نێو خەڵكدا، لەگەڵ ئەوەشدا ئەو سیستمەی لە لوبنان هاتە ئاراوە، بواری بە گۆڕانكاریی داینامیكی نەدەدا، بەڵكو ئەم ئەزموونە بووە مایەی درێژەپێدانی دۆخە دیموگرافییەكە كە لە ساڵانی بیستەكانی سەدەی ڕابردوو لە ئارادا بوو و تا ئایندەیەكی كورتمەوداش بەردەوام بوو و، بووە هۆی دروستبوونی دەوڵەتێك كە مارۆنییەكان باڵادەست بن تێیدا، بەڵام دوای چەند دەیەیەك، دۆخە دیموگرافییەكە گۆڕانكاریی بەسەردا هات، تا ئەو ڕاددەیەی كە مارۆنییەكان (ڕەنگە نەتوانین بڵێین تێكڕای مەسیحییەكان) چیتر وەك زۆرینە نەمانەوە. هەرچۆنێك بێت، سیستمەكە نەیتوانی گۆڕانكارییە بنەڕەتییەكان لەخۆ بگرێت، لە كۆتاییدا بارگرژییەكان هەڵكشان و تەقینەوە و سەریان كێشا بۆ سەرهەڵدانی شەڕی ناوخۆیی. كێشەیەكی دیكە ئەوە بوو كە دروستبوونی سیستمی هاوشێوەی لوبنان، پێویستی بە ڕەزامەندیی ئەو هێزە دەرەكییە هەبوو كە دەوڵەتەكەی كۆنتڕۆڵ كردبوو- كە لە پەیوەندی بە لوبنانەوە، فەڕەنسا بوو. فەڕەنسا و بەریتانیا ڕێنمایی ڕوونیان لەلایەن كۆمەڵەی گەلانەوە پێ درابوو بۆ دامەزراندنی بونیادێكی دیاریكراو كە بواری دەدا بە پێكهێنانی دەوڵەتە هاوچەرخەكان لەسەر چەشن و شێوازی ڕۆژئاوایی، ئەمەش كاریگەریی هەبوو لەسەر جۆری ئەو سیستمانەی حوكمڕانی كە لە سووریا و عێراقدا هاتنە ئاراوە. لەو شوێنانەی ئینتیدابی كۆمەڵەی گەلانی تێدا نەبوو، وەك ئەو ناوچەیەی دواتر بووە عەرەبستانی سعودیە، بەریتانیا ڕێچكەیەكی موحافیزكارتری گرتەبەر، واتە تا ڕاددەیەك دەرفەتی ڕەخساند دەوڵەتەكە بێ كۆت و بەندێكی ئەوتۆ پێك بهێنرێت و گەشە بكات، واتە بەریتانیا ڕێگەی دا كە ئیبن سعود دەست بگرێت بەسەر نیمچە دورگەی عەرەبی و تەنانەت دوورخستنەوەی هاوپەیمانەكەی پێشووی، شەریف حوسێن، لە حیجاز، دەرئەنجامەكەش بریتی بوو لە پرۆسەیەكی ڕێكخراوتری پێكهێنانی دەوڵەت كە تێیدا ئیبن سعود سەرەتاكانی دەوڵەتی هاوچەرخی دامەزراند لە ڕێی یەكخستنی هێزەكانی خێڵە پەرت و بڵاوەكانەوە، كە ئەم هێزانە بۆ ڕۆژگارێكی دوور و درێژ لەشەڕدا بوون لە دژی یەكتری. لە دەوڵەتە بچووكەكانی دیكەی كەنداودا، هەمان پرۆسە بەڕێوە چوون، ئەوە بوو كە ئەو ئاشتییەی بەهۆی باڵادەستیی بەریتانیا لە ئارادا بوو – بە بەریتانیاش بەهۆی هێزە دەریاییەكەیەوە لەم ناوچەیەدا سەپاندبووی- چەند سولالەیەكی دروست كرد كە پێشتر كۆمەڵێك گرووپی ناگرنگ بوون. لە كاتێكدا ناكرێت بڵێین كە هیچ یەكێك لەم دوو پرۆسەیە بە دیموكراسی ناوزەد دەكرێت، یان بڵێین ڕەنگدانەوەی خواست و ویستی دانیشتووانەكە بوون، بەڵام لە كۆتاییدا بوونە مایەی هێنانەئارای سەقامگیری و هێنانەئارای دامەزراوە و چوارچێوە سیاسییە جێگیرەكان، كە ئەمەش لەو ناوچانەدا ڕوویان نەدا كە دەستتێوەردانی ڕۆژئاوایی تێیاندا زەق و بەرجەستە بوون.
* چۆن لە بارودۆخی ئێستا و ئایندەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەڕوانن؟
- لە ڕاستیدا هەمیشە پێشبینیكردنی ئایندەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست كارێكی سەخت و قورس بووە، وەك مێژوونووسێك، من پێم خۆش نییە خۆم لە پێشبینیكردنەوە بگلێنم، بەڵام بە دڵنیاییەوە هەندێ ڕەوتی مێژوویی دیاریكراو هەن كە ناوچەكە بەخۆیەوە دەبینێت، و دەتوانین لەوە دڵنیا بین كە هەندێ بارگرژی هەر بەردەوام دەبن، وەك مانەوەی ناكۆكیی عەرەب-ئیسرائیل و گرنگیی نەوت. لەگەڵ ئەوەشدا، هەندێ پێشهات و پەرەسەندن ڕوویاندا لەم ناوچەیەدا كە كەس پێشبینیی نەدەكردن، و ڕەنگە كار بكرێت بۆ بەدیهێنانی شوناسێكی نەتەوەیی بەهێزتر و هەندێ هاوكاری لەسەر ئاستی ناوچەكە. ئەگەرچی ڕەنگە ئەمانە لە ئایندەیەكی نزیكدا ڕوو نەدەن، بە شێوەیەكی گشتی پێدەچێت لێكترازانی ناوچەكە بەردەوام بێت.
