كەمال محەمەد ساڵح وەزیری كارەبا و وەزیری سامانە سرووشتییەكان (بە وەكالەت) بۆ گوڵان: وەزارەتی سامانە سرووشتییەكان لەپێناو دابینكردنی مووچەی مووچەخۆرانی هەرێمی كوردستان، نەرمی و پابەندییەكی باشی نیشانی وەزارەتی نەوتی فیدڕاڵی داوە..
لەم ژمارەیەی گۆڤاری گوڵاندا؛ دیدارێكی تایبەت لەگەڵ كەمال محەمەد ساڵح وەزیری كارەبا بڵاودەكەینەوە، كە هاوكات بە وەكالەت وەزیری سامانە سروشتییەكانیشە و لەم دیدارەدا تیشك دەخاتە سەر دوو سێكتەری گرنگ و هەستیار، یەكەم هەنگاوەكانی حكومەت بۆ دابینكردنی كارەبای ٢٤ كاتژمێری لە چوارچێوەی «پڕۆژەی ڕووناكی»دا، كە ئامانج لێی كۆتاییهێنانە بە كێشەی نەبوونی كارەبا، دووەمیش دوایین پێشهات و گفتوگۆكانی وەزارەتی سامانە سرووشتییەكانە لەگەڵ وەزارەتی نەوتی فیدڕاڵی سەبارەت بە دەستپێكردنەوەی هەناردەكردنی نەوتی هەرێمی كوردستان، بەتایبەتی دوای ئەو ئاستەنگ و هێرشە تیرۆریستییانەی كرانە سەر كێڵگە نەوتییەكان و بوونە هۆی كەمبوونەوەی ئاستی بەرهەمهێنانی نەوتی هەرێم. ئەمەش پوختەی وەڵامەكانی وەزیری كارەبا و سامانە سرووشتییەكانە بەوەكالەت كە لێرەدا دەخەینەڕوو.
* وەزیری دوو وەزارەتی هەستیار و گرنگیت. با سەرەتای پرسیارمان لە كارەباوە دەست پێبكەین، وەك بوارێكی خزمەتگوزاریی گرنگی هاووڵاتییان، ئایا چی وایكرد لە ماوەی تەمەنی ئەم كابینەیەدا بتوانن كارەبایەكی ٢٤ كاتژمێری پێشكەش بە هاووڵاتییان بكەن و چارەسەری بنەڕەتیی كێشەیەكی ئاڵۆزی دوور و درێژی وەك كارەبا بكرێت؟
- لە دەستپێكی كارنامەی كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان و پێشینەكانی كاری مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان، چارەسەری بنەڕەتیی كێشەی كارەبای نیشتمانی بوو. وێڕای هەموو قەیران و ئاستەنگە داراییەكان و ئاڵۆزیی چارەسەری ئەم كێشەیە و زیادبوونی ژمارەی هاوبەشان و هەڵكشانی خواستی بەكارهێنانی كارەبا، بە پاڵپشتیی بەڕێزیان توانیمان سەرەتا چاكسازیی لە سێكتەری كارەبا بكەین و ژێرخانەكەی بنیاد بنێینەوە. ئەمەش بە دامەزراندنی سەدان وێستگە و ڕاكێشانی تۆڕی پاڵەپەستۆی بەرز و چاكسازیی لە گرێبەستەكان و زیادكردنی بەرهەمهێنان و دانانی ژمارەیەكی زۆری پێوەری زیرەك و كەمكردنەوەی سەرپێچییەكان هاتەدی. ئەمە بنیادنانی ژێرخان بوو بۆ جێبەجێكردنی پڕۆژەی پێوەری زیرەك و دواتر پڕۆژەی ڕووناكی (٢٤ كاتژمێری كارەبا) دەستی پێكرد، كە بە هەماهەنگیی وەزارەتی كارەبا و تیمی نووسینگەی ڕێزدار سەرۆكی ئەنجومەنی وەزیران وەرچەرخانێكی لە سێكتەری كارەبا دروست كرد، كە بۆ بواری پێشكەشكردنی خزمەتگوزاریی و ئاوەدانی گرنگیی لە ڕاددەبەدەری هەبوو.
* لە ئێستادا ئەم پڕۆژەیە بە كوێ گەیشتووە و پلان و هەنگاوەكانی داهاتوو چۆنن؟ ئایا تا كۆتایی ساڵی ٢٠٢٦ سەرجەم هاووڵاتییان و هاوبەشانی كارەبا لە هەرێمی كوردستان لە كارەبایەكی ٢٤ كاتژمێری سوودمەند دەبن؟
- لە كاتی پێشوازیكردنی كونسووڵی ئەمریكا و وڵاتانی بیانی و شاندەكانی حكومەتی عێراقی فیدڕاڵی و ڕێكخراو و ئاژانسەكانی نەتەوە یەكگرتووەكان و گەورە كۆمپانیا و بزنێسكارەكان، هەنگاو و كارەكانی پڕۆژەی ڕووناكی ٢٤ كاتژمێرییان وەك دەستكەوتێكی گەورەی خزمەتگوزاری وەسف كرد. لە پەیامی سەرۆكی حكومەتیشدا بە ڕوونی دەستكەوتی جێبەجێكردنی بەڵێنەكەی بۆ چارەسەركردنی كێشەی كارەبا خستەڕوو، كاتێك پێش وادەی خۆی لە كەمتر لە ساڵێكدا نیوەی دانیشتووانی هەرێمی كوردستان بوونە خاوەنی كارەبایەكی ٢٤ كاتژمێری. كارەبای ٢٤ كاتژمێری گەیشتە ناوەندی شارەكانی (هەولێر، سلێمانی، دهۆك و هەڵەبجە) و تەنانەت دەوروبەری سەنتەری شارەكانیش. هەڵەبجە یەكەمین پارێزگای هەرێمی كوردستان و لەسەر ئاستی هەموو عێراق بوو، كە بووە خاوەنی كارەبایەكی ٢٤ كاتژمێری. ئێستا چوار ملیۆن هاووڵاتی كە دەگاتە زیاتر لە ٥٠٪ی هاووڵاتییان لە سەرانسەری هەرێمی كوردستان و زیاتر لە ١١٥ هەزار شوێنی بازرگانی، لە ڕێی ئەم پڕۆژەیەوە كارەبایەكی ٢٤ كاتژمێرییان هەیە. زیاتر لە ٣٢٢٢ مۆلیدەی گەڕەكەكان كوژێنراونەتەوە، كە سوودێكی یەكجار زۆری بۆ تەندروستی و سەلامەتیی هاووڵاتییان هەیە. تەنانەت لە ٨٠٪ی خەڵك پارەیەكی كەمتر لە جاران بەم كارەبایە دەدەن، كە پێشتر بە مۆلیدەكانیان داوە. سەبارەت بە تەوەری دووەمی پرسیارەكەتان، بەڵێ هێشتا كار و دەستكەوت و پێشكەوتنی زیاتری خزمەتگوزاریمان ماوە و ئەم كابینەیە بووە یەكەمین كابینە، كە سەرۆكی حكومەتەكەی توانی كێشەیەكی ئاڵۆز و درێژخایەنی وەك كارەبا چارەسەر بكات. بیرمە پێش چەند ساڵێك لەمەوبەر، لە كاتی پێشوازیكردنی سەرۆكی حكومەت بۆ كۆمەڵێك كادری میدیا، ڕۆژنامەنووسێك پرسیاری لە سەرۆكی حكومەت كرد و وتی: «ئومێدم وایە سەرۆك وەزیرانێك ببینم و ئەم كێشەیەی كارەبامان بۆ چارەسەر بكات». ئەوەتا كێشەكە بەرەو چارەسەری بنەڕەتی دەچێت و چەندین هەنگاو و كاری دیكەش بەڕێوەیە، سوپاس بۆ خودا سێكتەرەكە چووە سەر ڕێچكەی ئاسایی خۆی.
* وەزارەت و دۆسێیەكی گرنگی نەوتت لە وەزارەتی سامانە سروشتییەكان پێ سپێردراوە. هاوكات لە گفتوگۆ و دانوستاندنتان لەگەڵ وەزارەتی نەوتی فیدڕاڵ بۆ دەستپێكردنەوەی هەناردەكردنەوەی نەوتی هەرێمی كوردستان لەڕێگەی كۆمپانیای سۆمۆوە، ئەگەرچی ئەم دۆسێیە تێكەڵ بە بابەتی سیاسی و تەنانەت بابەتی مووچە و هێرشی درۆنی بۆمبڕێژكراو و كاری تیرۆریستیش كراوە، دەكرێت بزانین بۆچی ئەم مافە دەستووری و یاساییەی هەرێمی كوردستان لە بەغدا وا بەلاڕێدا براوە؟
- دەستووری هەمیشەیی ٢٠٠٥ی عێراق بیست ساڵی بەسەردا تێپەڕیوە، ئەم دەستوورە عێراقێكی فیدڕاڵی ڕاگەیاندووە و ماددەی ١٢١ی دەستووریش مافی بە حكومەتی هەرێمی كوردستان داوە بۆ پیادەكردنی دەسەڵاتەكانی یاسادانان و جێبەجێكردن و دادوەری، بەڵام حكومەتی فیدڕاڵی پێچەوانەی دەستوور دەجووڵێتەوە و مامەڵەی پارێزگایەكیش لەگەڵ هەرێم ناكات. یاسا و ڕێنمایی وا دەردەكات كە مافە دەستوورییەكانی هەرێم پێشێل دەكات. لەگەڵ ئەمەشدا حكومەتی هەرێمی كوردستان و خودی وەزارەتی سامانە سرووشتییەكان نەرمی و پابەندییەكی باشیان نیشانی وەزارەتی نەوت و حكومەتی عێراقی فیدڕاڵی داوە، تەنیا لە پێناو دابینكردنی مووچەی مووچەخۆرانی هەرێمی كوردستان، كە بە ناهەق و دوور لە بنەما دەستووری و تەنانەت دادگای فیدڕاڵیشەوە، ئەم دۆسێیەیان تێكەڵی نەوت و گاز و ناكۆكییەكانیان لەگەڵ حكومەتی هەرێمی كوردستان كردووە. لە كاتێكدا فەرمانبەران و هەموو مووچەخۆرانی هەرێم هاووڵاتیی عێراقین و دەبێت هەمان مافیان هەبێت. تەنانەت لە كاتی كەوتنەوەی ناكۆكییەكیشدا دەبێت بەپێی ماددەكانی (١١٥) و (١٢١)ی دەستوور، ڕیزبەندی بۆ یاسای هەرێم بێت، حكومەتی هەرێم ئەو مافەی هەبێت تاوەكو بۆ جێبەجێكردنی یاسای فیدڕاڵی لە هەرێمدا یاساكان هەموار بكاتەوە. هەرچۆنێك بێت لە نێوان ئێمە وەك وەزارەتی سامانە سرووشتییەكان و وەزارەتی نەوتی فیدڕاڵ، ڕێككەوتنێكمان واژۆ كرد. ڕەنگە لێرەدا ئەو پرسیارە بێتە پێشەوە: وێڕای ئەو زیانە گەورەیەی ڕاگرتنی هەناردەكردنی نەوتی هەرێم، كە بە ٢٧ ملیار دۆلار لە داهاتی هەرێم و حكومەتی عێراقی فیدڕاڵ مەزەندە دەكرێت، ئەی بۆچی ئەم عەقڵییەتە بەردەوامی هەیە و بە ئیجتیهاد و ئارەزوو و بەرژەوەندیی خۆیان، خوێندنەوەیان بۆ دەستوور و یاسا و مافەكان هەیە؟ ئەم بابەتە پەیوەندی بە ئەجێندای دەرەكی و عەقڵییەتی مەركەزی و ئیرەیی بە پێشكەوتنەكانی هەرێمەوە هەیە. ئەوەتا تەنیا لە ڕێگەی ئیجتیهادات و بەلاڕێدابردنی یاسا و ڕێنماییەكانەوە نەوەستان، بەڵكو میلیشیا تیرۆریستەكان بە درۆنی بۆمبڕێژكراو هێرشیان كردە سەر كێڵگە و دامەزراوە نەوتییەكان و زیانی گەورەیان پێگەیاند. تەنانەت لەو ناوچانەدا ژیانی هاووڵاتییانیشیان خستە مەترسییەوە و ئاستی بەرهەمهێنانی نەوتیان هێنایە خوارەوە. ئەمەش كارێكی نوێ نەبوو، بەڵكو پێشینەی زۆری هەبووە و چەندین جار هێرشی مووشەك و درۆنیان كردووەتە سەر كێڵگەی نەوت و غاز و دامەزراوە پیشەسازییەكانی نەوت لە هەرێمی كوردستان. ئەم هێرشانە زیانی تەنیا بۆ داهات و ئابووریی هەرێمی كوردستان نەبووە، بەڵكو هەوڵەكانی بۆ هەرچی زوو دەستپێكردنەوەی هەناردەكردنی نەوتی هەرێمی كوردستان دواخست و زیانی بە داهات و ئابووریی عێراقیش گەیاند. لە ئێستادا هەوڵەكان بەردەوامن بۆ گەیشتن بە ئاستی بەرهەمهێنانی پێش هێرشە تیرۆریستییەكانی ئەم دواییەی سەر كێڵگە و دامەزراوە نەوتییەكانی هەرێم.
* باسی ڕێككەوتنەكەی ئەم دواییەت كرد لەگەڵ وەزارەتی نەوتی فیدڕاڵ. ئایا ئەو پشكەی هەرێم لە نەوتی خاو، كە بەپێی ڕێككەوتنەكان بۆ پێداویستیی نێوخۆ دانراوە، بەشی هەرێمی كوردستان لە پێداویستیی بەنزین و گازوایل و نەوت دەكات؟
- وەزارەتی سامانە سرووشتییەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان و وەزارەتی نەوتی عێراقی فیدڕاڵ لەسەر میكانیزمی هەناردەكردنەوەی نەوت ڕێككەوتوون و كۆنووسی ڕێككەوتنەكەش لەلایەن ٢٣ كەسایەتیی شاندی هەردوولا واژۆ كرا، كە بە گوێرەی بەرهەمی ڕۆژانەی كێڵگەكانی هەرێم دەبێت. دوای ئەوەی ٥٠ هەزار بەرمیل نەوت بۆ پێداویستیی نێوخۆی هەرێم گل دەدرێتەوە، بەرهەمەكانی دیكە ڕادەستی كۆمپانیای سۆمۆ دەكرێت. لەلایەن خۆمانەوە دەستپێشخەری و پابەندبوونمان هەیە. تەنانەت بەپێی بڕیاری ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێم، قەرەبووكردنەوەی كۆمپانیا نەوتییە بەرهەمهێنەرەكانی ئەو بڕە نەوتە دەگرینە ئەستۆ، كە بە گوێرەی بڕیاری هاوبەشی ئەنجومەنی وەزیرانی فیدڕاڵ و هەرێم بۆ مەبەستی ناوخۆ لە هەرێم تەرخان كراوە. هەرچی ئەو بڕە نەوتەش كە ئێستا هەیە و لەلایەن كۆمپانیا نەوتییەكانەوە بەرهەم دەهێنرێت، ڕادەستی كۆمپانیای بازاڕكردنی نەوت (سۆمۆ) دەكرێت. بەم شێوەیە حكومەتی هەرێم پشتیوانیی سەرخستنی یەكگەیشتنی هاوبەشی نێوان هەردوولایە، كە پێشتر لەلایەن ئەنجومەنی وەزیرانی هەر دوولا پەسەند كراوە. سەبارەت بەو پشكەی تەرخان دەكرێت بۆ پێداویستیی نێوخۆ، ئەوا بە دڵنیاییەوە لەسەر بنەمای ڕێژەی دانیشتووانی هەرێم و پێداویستییەكانی نییە. بۆیە ئێمە ئەو مەرجەمان دەستنیشان كردووە، كە دەبێت ئەو نەوتە وەك خۆی بگات بە هاووڵاتییانی كوردستان و لە بەنزین و گازیش بەشمان هەبێت و پێداویستیی هاووڵاتییان پڕ بكرێتەوە، بەڵام تا ئێستا بەغدا ئامادە نییە نەوت و بەنزین و پێداویستییەكانی دیكەی هاووڵاتییانی كوردستان، بە هاوشێوەی خۆیان، دابین و پاڵپشتیی بكات.
* گرنگترین خاڵە ناكۆكەكانی ئێستا لەگەڵ كۆمپانیا نەوتییەكان چییە بۆ دەستپێكردنەوەی هەناردەی نەوت؟ ئایا تێچووی دەرهێنان و بەرهەمهێنان و چارەنووسی گرێبەستەكان چی دەبێت؟
- كۆمپانیا بەرهەمهێنەرەكانی نەوت متمانەیان بە بەغدا نییە، ئەمەش بەپێی ئەو ئەزموونەی هەیانبووە، كە نەوتیان ڕادەستی بەغدا كردووە و دینارێكیان وەرنەگرتووە. ئەمە وێڕای ئەوەی پێویستە بە زووترین كات تێچووی ڕاستەقینەی هەر بەرمیلێك نەوت لە كێڵگە بە كێڵگەی نەوتی هەرێم دیاری بكرێت. گرفتێكی دیكە، كە وەزارەتی نەوتی فیدڕاڵی دروستیان كردووە، ئەوەیە ئەوان ئامادە نین لەگەڵ كۆمپانیاكانی نەوت لە هەرێمی كوردستان كۆببنەوە و زەمانەتی پێدانی شایستە داراییەكان و تێچووی نەوت و دەستكاری نەكردنی گرێبەستەكانیان بدەنێ. لەگەڵ هەموو ئەم ئالنگاری و ئاستەنگانە، ئومێد زۆرە بگەینە لێكتێگەیشتن و هەناردەكردنەوەی نەوتی هەرێمی كوردستان دەست پێبكات. چونكە لە ئێستادا لێكتێگەیشتن و پەیوەندییەكی باش لە نێوان هەردوو وەزارەتی سامانە سرووشتییەكان و وەزارەتی نەوتی فیدڕاڵ دروست بووە و لەسەر ڕاسپاردەی بەڕێز سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان ئاسانكاریی تەواو دەكەین، بۆ ئەوەی هەموو ئەو ناكۆكی و كێشە تەكنیكییانە چارەسەر بكەین. شاندی دانوستانكاری هەرێمیش دڵسۆزانە ئەركی خۆیان بەجێ گەیاندووە. لە كۆتایی ئەم هەفتەیەشدا بۆ جارێكی دیكە گفتوگۆكان بەردەوامی پێدرا، بە مەبەستی خێرا گەیشتن بە ڕێگا چارەسەری گونجاو بۆ ئەوەی بە زووترین كات دەست بكرێتەوە بە هەناردەكردنەوەی نەوتی هەرێمی كوردستان لە ڕێگەی كۆمپانیای سۆمۆوە، ئەم هەنگاوەش نزیك بووەتەوە، چونكە هەردوو وەزارەتی نەوتی فیدڕاڵ و وەزارەتی سامانە سروشتییەكان و كۆمپانیای نەوتی باكوور و كۆمپانیای سۆمۆ لە یەكتێگەیشتنی باشیان هەیە بۆ دەستپێكردنەوەی هەناردەی نەوتی، هەروەكو لە دوا كۆبوونەوەی ئەنجومەنی وەزیران ئەنجامی گفتوگۆكانمان خستەڕوو، كە بە زیادەوە كارئاسانیی پێویستمان بۆ لابردنی بەربەستەكان كردووە.
