پ.د. مریەم بن ڕەعد، زانایەكی سیاسیی فەرەنسییە و تایبەتمەندە لەسەر سیاسەت لە جیهانی عەرەبی و بەتایبەتیش لە بواری گرووپە جیهادییە ئیسلامییە توندئاژۆكان و یەكێكە لەو توێژەرە دیارانەی كە چەندین توێژینەوەی زانستی لەسەر تیرۆریستانی داعش و گرووپە جیهادییەكانی دیكە كردووە و بڵاوی كردوونەتەوە. بۆ قسەكردن لەسەر ئەو ژینگە لەبارەی بۆ گەشەی گرووپی جیهادی و تیرۆریستی لە وڵاتانی عەرەبی و ئیسلامی دروست بووە، چەند پرسیارێكمان ئاراستە كرد.

 

 

* پسپۆڕ و تایبەتمەندی لەسەر ڕەوتە ئیسلامییە جیهادییەكان لە جیهانی عەرەبی، ئەم ڕەوتە ئیسلامییە توندڕەوانە لە هەردوو مەزهەبی «شیعە و سوننە»دا هەن. پرسیار لێرەدا ئەوەیە، بۆچی بارودۆخێكی زۆر لەبار لە جیهانی عەرەبی و دەوڵەتانی ناوچەكە دروست بووە، كە بووەتە هۆكاری ئەوەی ڕەوتی ئیسلامی جیهادی بەو ئاستە گەشە بكەن و لەسەر ئاسایش و سەقامگیریی ناوچەكە مەترسی دروست بكەن؟

- هۆكاری سەرەكی كە بووەتە هۆی ئەوەی ڕەوتی جیهادی ئیسلامی لە هەردوو مەزهەبی سوننە و شیعە گەشە بكەن، ئەوەیە كە چەندین ئایدیای دینامیكی، پێكەوە كۆبوونەتەوە، كە ساڵانێكی زۆرە ڕەگیان داكوتاوە، وەك ‌حوكمڕانییەكی سەركوتكەرانە و دامەزراوەی لاوازی دەوڵەت، كە زۆر جار بە شێوەی مشەخۆرانە كاریان كردووە و، متمانەیان لای هاووڵاتیان نەهێشتووە و ڕێگەی دەربڕینی ناڕەزایی ئاشتییانەیان داخستووە، دووبارەبوونەوەی شەڕەكان و دەستتێوەردانی دەرەكی لە 2003 لە عێراق و لە 2011 لە سووریا بوونە هۆكاری ئەوەی بۆشایی ئەمنی دروست بكەن، بەوەش كێشەكانیان بەڕەو توندڕەویی زیاتر برد، ڕێكخراوە جیهادییەكانیش كە حیساب بۆ سنوور ناكەن، زۆر زیاتر بوون.

دامەزراوە لاوازەكانی دەوڵەت، كە زۆرجار بە شێوازێكی مشەخۆرانە كاریان دەكرد، متمانەی گشتییان لەناو برد و ڕێگا ئاشتییانەكانی ناڕەزایەتییان داخست. شەڕە دووبارەبووەكان و دەستوەردانە دەرەكییەكان - لە عێراقەوە (2003) تا سووریا (پاش 2011)- بۆشایی پەراوێزخستنی ئابووری و كۆمەڵایەتی بەدوایدا هات، بێكاری بۆ گەنجان دروست كرد، ئەشكەنجەدانی زیندانییەكان بووە هۆكارێك كە هێندەی دیكە چەوسانەوە زیاتر بێت، ئەمەش لەلایەن چەكدارە جیهادییەكانەوە بۆ توندوتیژی مەزهەبگەرایی ئیستغلال كران. سەرەنجامیش كێبڕكێ و ململانێی ناوچەییشیان لە ناویاندا «سعودیە و ئێران» كردە ململانێی مەزهەبگەرایی و هەر دوو لایان پشتیوانیی داراییان بۆ گرووپە لە یاسا دەرچووەكان دابین كرد و، گرووپی میلیشیا چەكدارەكانیان وەك ئامرازێكی ئاسایی بو ڕكەبەریی خۆیان بەكار هێنا. ئەمانە ئەو هۆكارانە بوون كە ئەم بارودۆخەیان خوڵقاندووە. ڕاستە شكستی سەربازیی تیرۆریستانی داعش گرنگ بوو، بەڵام بەبێ چاكسازیی سیاسی و حوكمڕانیی بەرپرسیارانە، ژینگەی لەبار بۆ گەشەی توندڕەویی بەردەوام دەبێت.

* لە ساڵی 2014 كاتێك ڕێكخراوی تیرۆریستیی داعش، خەلافەتی ئیسلامی لە سووریا و عێراق ڕاگەیاند، جیهان زۆر بە توندی دژی ئەم دەوڵەتە ڕاوەستا و هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی دژی تیرۆریستانی داعش دامەزرا، هەتا لە 2017 ئەو خەلافەتە ڕووخێنرا، لە شەڕی دژی داعش فەرەنسا ڕۆڵێكی زۆر گەورەی بینی. ئایا بۆچی فەرەنسا داعشی بەو ئاستە بە مەترسی بۆ سەر خۆی دەزانی؟ تەنانەت سەرۆك فرانسۆ هۆلاند بە شەخسی خۆی هاتە عێراق و هەرێمی كوردستان بۆ ئەوەی لە نزیكەوە لە دۆخەكە ئاگادار بێت؟

- فەرەنسا، تیرۆریستانی داعشی لەبەر ئەوە بە مەترسی دەزانی، چونكە هەڕەشە بوو لەسەر هاوپەیمانەكانی لە عێراق و سووریا، هەروەها هەڕەشە بوو لەسەر سیستمی ناوچەیی و ئاسایشی نەتەوەیی خودی فەرەنسا. لە تۆڵەی ئۆپەراسیۆنەكانی فەرەنسا لە دژی تیرۆریستانی داعش، پاریس تووشی هێرشی كاولكەرانە بووەوە، هەر بۆیە كاتێك فەرەنسا ئۆپەراسیۆنەكانی شامال «Opération Chammal»ی دەست پێكرد، كە بریتی بوو لە هێرشی سەربازی بۆ سەر بنكەكانی تیرۆریستانی داعش لە هەمان كاتدا «زانیاریی هەواڵگری، مەشق و ڕاهێنانی سەربازیشی بۆ هاوپەیمانەكانی دابین دەكرد، هەروەها فڕۆكە جەنگییەكانی فەرەنسا و كەشتییە هەڵگرەكانی فڕۆكەش هەڵمەتەكەیان بەهێز كرد. ئامانجی ئەم ئۆپەراسیۆنانە ئەوە بوو، ئەو خاكەی لەبەردەستی داعشە ئازاد بكرێت و كەمكردنەوەی مەترسییەكانی تیرۆریستانی داعش بۆ ئەنجامدانی هێرش لەناو ئەوروپادا كەم بكرێتەوە.

* هەرێمی كوردستان وەك بەشێك لە دەوڵەتی فیدڕاڵیی عێراق لەلایەن فەرەنساوە بایەخی زۆری پێدەدرێت، تەنانەت دوو جار سەرۆك ماكرۆن كە هاتووەتە عێراق سەردانی هەرێمی كوردستانیشی كردووە و چەندین جاریش لە كۆشكی ئەلێزی پێشوازی لە سەرۆكی هەرێمی كوردستان و سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان كردووە. خۆت كە لە نزیكەوە لەگەڵ وەزارەتی دەرەوەی فەرەنسا كارت كردووە، ئایا هۆكاری ئەو بایەخپێدانەی فەرەنسا بۆ هەرێمی كوردستان بۆچی دەگەڕێنیتەوە؟

- پاریس پەیوەندییەكی درێژخایەنی لەگەڵ هاوبەشە كوردەكانی هەیە، لەساڵی 1991ـەوە هەتا لە سەردەمی ناوچەی دژە فڕین «no-fly zone» هەتا شەڕی دژی داعش «anti-ISIS war»، هەموو كات هەولێریان وەك ئەكتەرێكی سەقامگیركەر لەناو عێراقدا سەیر كردووە، بەتایبەتی لەسەر بابەتەكانی دژەتیرۆر و میواندارێتی مرۆیی و دابینكردنی ژینگەیەكی لەبار بۆ پێكەوە ژیان.

سەرۆكەكانی‌ فەڕەنسا، لەوانە سەرۆك هۆڵاند و ماكرۆن، سەردانی عێراق و هەرێمی كوردستانیان كردووە و بە ئاشكرا جەختیان لەسەر پشتگیریكردنی كورد لە شەڕی دژی تیرۆر كردووە، هەروەها پشتگیریی دانوستاندنی نێوان هەولێر و بەغدایان كردووە لە چوارچێوەی دەستووری عێراقدا، ئەمەش ڕەنگدانەوەیەكی فرە ڕەهەندییە لە هاوكاریی ئەمنی و هاوسەنگیی دیپلۆماتی لە پەیوەندییە مێژووییەكانی فەرەنساندا.

*  سووریا بۆ فەرەنسا گرنگیی زۆر گەورەی هەیە، بەڵام دوای كەوتنی ڕژێمی ئەسەد لە ساڵی ڕابردوو، هەیئەی تەحریری شام جێگەی ئەسەدی گرتەوە كە ئەوانیش وەك دەزانن، كۆمەڵێك گرووپی ئیسلامیی توندڕۆی جیهادین و پێشتر لە لیستی تیرۆردا بوون. پرسیار ئەوەیە بۆچی ئێستا جیهان بەتایبەتی ڕۆژئاوا مامەڵەیەكی باش لەگەڵ ئەحمەد شەرع دەكەن، بەڵام ئەو مامەڵەیان لەگەڵ گرووپەكانی هاوشێوەی هەیئەی تەحریری شام نەكرد؟

- سەرەتا هەر بۆ ڕوونكردنەوە، هێشتا ڕژێمی ئەسەد لە دیمەشق حوكمڕانی دەكات، كە هەیئەی تەحریری شام «ئەدلیب» دەگرێت و ئیدارەیەكی لە دەرەوەی كۆنتڕۆڵی ڕژێمی ئەسەد دەبێت و، شەڕ لە نێوانیاندا نامێنێت، كە دەكرێت بڵێین «ئاگربەستێكی سەیر» دروست دەبێت.

هەر مامەڵەیەك كە لەگەڵ هەیئەی تەحریری شام دەكرێت، ئەگەری سنوورداربوونی هەیە، مامەڵەی ئێستای كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی وەك مامەڵەكردنە لەگەڵ ئیدارەكەی هەیئەی تەحریر شام لە ئەدلیب، بۆ ئەوەیە كارەساتی مرۆیی ڕوو نەدات و گرژییەكان هێور بكرێنەوە، هەتا ئێستاش هەیئەی تەحریری شام هێشتا پڕۆژەیەكی سەلەفی-جیهادی دەگرنەبەر و لەلایەن چەندین وڵاتەوە وەك گرووپێكی تیرۆریستی ناسێندراون، سەركردایەتییەكەی (ئەحمەد شەرع) هەوڵی داوە خۆی نوێ بكاتەوە، بەڵام زۆربەی حكومەتەكان هێشتا ئاگادارن. پرسەكە هاوشێوەی مامەڵەیە لەگەڵ ئیدارەكەی ئەدلیب، نەك قبووڵكردنی ئایدیۆلۆژیای هەیئەی تەحریری شام.

* لوبنان، دوای تێكشكاندنی ژێرخانی حزبوڵڵا ئێستا كەوتووەتە قۆناغێكی دیكە و حكومەتی لوبنان داوای كردووە، چەكدارەكانی حزبوڵڵا چەكەكانیان ڕادەستی دەوڵەت بكەن. بێگومان لوبنان بۆ فەرەنسا بایەخێكی زۆری هەیە و بەردەوام فەرەنسا پشتگیری لوبنانی كردووە. ئایا تێڕوانینی سیاسەتی دەرەوەی فەرەنسا بۆ ئایندەی لوبنان چۆن دەبینن؟ ئایا لوبنان ئەو ئیمكانیەتەی هەیە كە بتوانێت وەك دەوڵەت دووبارە خۆی بونیاد بنێتەوە؟

- فەڕەنسا لەبەریەك هەڵوەشانی حكومەتی لوبنان وەك نیگەرانییەكی ئاكاریی و ستراتیژی دەبینێت، بوونی پەیوەندییە مێژووییەكان، كۆچبەرێكی زۆری لوبنانی لە فەرەنسا و مەترسییەكانی تەشەنەسەندنی ناوچەیی هۆكاری چالاكیی بەردەوامی فەڕەنسایە لە دۆسێی لوبناندا‌. پاریس گوشاری بۆ چاكسازی لەگەڵ هاوكاریی مرۆیی و پشتگیری بۆ دامەزراوەكانی دەوڵەت (بەتایبەتی سوپا) بۆ حكومەتی لوبنان دەستپێكردووە. پرسی سەرەكی بریتییە لە ئیرادەی سیاسی لەناو لوبنان: بەبێ چاكسازیی متمانەپێكراو، ئەوا سێكتەرەكانی «كارەبا، بانكداری، دادپەروەری و هەوڵە دەرەكییەكان» ناتوانن جێگەی حوكمڕانی لە لوبناندا بگرنەوە. دووبارە بنیادنانەوە مومكینە، بەڵام پێویستی بە ڕێككەوتنێكی نوێی دەستەبژێری سیاسی و دیاریكردنی بەرپرسیاریەتی دوای تەقینەوەكەی بەندەری بەیرووت هەیە، بۆ ئەم پرسە فەرەنسا نەخشە ڕێگەی ئامادە كردووە، بەڵام جێبەجێكردنەكەی دواكەوتووە.

* فەرەنسا یەكەم دەوڵەت بوو لەسەر ئاستی دەوڵەتانی ڕۆژئاوا كە دوای شەڕەكانی ئەم دواییەی ئیسرائیل لەگەڵ حەماس و حزبوڵڵا، دوای كرد كە دەبێت، كێشەی فەلەستین بە ڕێكاری دوو دەوڵەت چارەسەر بكرێت، ئەمەش كاردانەوەی توندی لەلایەن ئیسرائیلەوە بەرانبەر فەرەنسا لێكەوتەوە. چۆن بوو هەڵوێستی فەرەنسا بەرانبەر ئیسرائیل گۆڕانكاری بەسەردا هات؟

- هەڵوێستی فەرەنسا درێژخایەن و نەگۆڕە و بریتییە لە «دابینكردنی ئاسایش بۆ ئیسرائیل و ماف بۆ فەڵەستینییەكان»، ئەم دووانە لە یەكتر دانەبڕاون، چارەسەری ململانێكەش لە چارەسەری‌ دوو دەوڵەتدا دەبینرێتەوە كە شانبەشانی یەكتر بە ئاشتی و ئاسایشەوە بژین. ئەوەی هەندێك جار گۆڕاوە، بریتییە لە دووبارە جەختكردنەوەی پاریس لە چارەسەری دەستبەجێی دوو دەوڵەت، بۆ ئەوەی لەو چوارچێوەیە كێشەكە چارەسەر بكرێت، بەردەوام فەرەنسا هەڵمەتی فراوانكردنی نیشتەجێبوونەكان و هێرشەكانی سەر هاووڵاتیانی مەدەنی سەركۆنە كردووە، فشاری بۆ دەستڕاگەیشتنی مرۆیی دروست كردووە. ئەم هەڵوێستانەی فەرەنسا دەبێتە هۆكاری ئەوەی گرژی لەگەڵ حكومەتە ئیسرائیلییەكاندا دروست بكات، بەڵام لەگەڵ خوێندنەوەی فەڕەنسا بۆ یاسای نێودەوڵەتی و سەقامگیری ناوچەیی یەك دەگرێتەوە.

 * لەگەڵ ئەوەی هەڵبژاردنەكانی سەرۆكی فەرەنسا جارێ زۆری ماوە، بەڵام هەست دەكرێت جۆرێك لە هەڵمەتی هەڵبژاردن دەستی پێكردووە، بەتایبەتی دوای دەرچوونی «بڕنۆ ڕۆتاریۆ» وەك سەرۆكی حزبی كۆماری و وەك پاڵیوراو بۆ سەرۆكی داهاتووی فەرەنسا. ئەگەر ڕۆتاریۆ ببیتە سەرۆكی داهاتووی فەرەنسا، ئایا سیاسەتی دەرەوەی فەرەنسا گۆڕانكاریی زۆری بەسەردا دێت؟

- سیاسەتی دەرەوەی فەرەنسا بەوە ناسراوە كە توانای بەردەوامییەكی بەهێزی هەیە، لەوانە «ڕاگرتنی هاوسەنگیی یەكێتیی ئەوروپا، پابەندبوون بە ناتۆ، بوونی لەناو كێشەكانی دەریای ناوەڕاست، شەڕی دژی تیرۆر، كارلێكی فرەلایەنەی لەگەڵ نەتەوە یەكگرتووەكان»، بۆیە ڕاستە سەرۆكایەتییەكەی ڕیتایلیۆ دەتوانێت «ئاراستە و ئەولەوییەتی تایبەت لەسەر كۆچبەران، پەیوەندی لەگەڵ باكووری ئەفریقا، یان هاوسەنگیی نێوان بەهاكان و ڕیالپۆلیتیك» دروست بكات، بەڵام لە شێوازی سنوورداركردنی دەسەڵاتەكان لەسەر پێكهاتە و هەیكەلەی «هاوپەیمانییەكان، ئیمكانیەتی ناوخۆیی، هەماهەنگیی یەكێتیی ئەوروپا)، ناتوانێت گۆڕانكاری ڕیشەیی بكات، لەوانەیە هەوڵ بدات، چەند گۆڕانكارییەكی بچووكی لاوەكی ئەنجام بدات.

* باس لەوە دەكرێت كە سەربەخۆیی لە سیاسەتی دەرەوەی فەرەنسا وەك ئەوەی شاڕڵ دیگۆل دایڕشتبوو، ساڵانێكی زۆر ئەو سەربەخۆییەی لەدەست داوە و زیاتر فەرەنسا وەك پاشكۆیەك بۆ سیاسەتی ئەمریكا دەخوێنرێتەوە. ئایا پێتوایە گەڕانەوەی سەربەخۆیی بۆ سیاسەتی دەرەوەی فەرەنسا تا چەند گرنگە؟ یان ئایا فەرەنسا دەتوانێت سەربەخۆیی بۆ سیاسەتی دەرەوەی خۆی بگێڕێتەوە؟

- بەڵێ، سەربەخۆیی لە سیاسەتی دەرەوەی فەرەنسادا هەر لەسەردەمی دیگۆلەوە هەتا ئێستا وەك سیفەتێكی جیاكراوەی سیاسەتی دەرەوەی فەرەنسا ماوەتەوە، بەڵام لە ساڵی 2025 سەربەخۆیی مانای سەربەخۆیی سیاسەتی یەكێتیی ئەوروپا دەگەیەنێت. ئەمەش بەو مانایەی ئەوروپا بۆ بونیادنانی تواناكانی خۆی پشت بە خەڵكی دیكە نەبەستێت، بەڵام لەگەڵ ئەمریكاشدا هاوپەیمان دەمێنێتەوە لە بوارەكانی «ئاسایشی وزە، پیشەسازیی سەربازی، سەروەریی دیجیتاڵی، خاڵە هاوبەشەكانی تایبەت بە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست»، ئەمانە بزوێنەری پراكتیكی سیاسەتی یەكێتیی ئەوروپا دەبن.

سەربەخۆیی لە سیاسەت، لە ئەمڕۆدا كەمتر پەیوەندی بە دووری لە واشنتۆنەوە هەیە، بەڵكو زیاتر پەیوەندی بە توانای متمانە پێكراوی ئەوروپاوە هەیە، كاتێك بەرژەوەندییەكان دەكەونە مەترسییەوە، چۆن بە شێوەی دیپلۆماسی و سەربازی مامەڵە دەكات.