لە ڕێوڕەسمی دابەشكردنی كتێبی پێنجەمی بازنەی گفتوگۆ، پانێڵێك بۆ د.ئومێد سەباح سەرۆكی دیوانی ئەنجومەنی وەزیرانی حكومەتی هەرێمی كوردستان بە ناونیشانی «حوكمڕانی و خزمەتگوزاری» بەڕێوە چوو.

لە دەستپێكی ئەم پەنێڵەدا سەرۆكی دیوانی ئەنجومەنی وەزیران، دەستخۆشی لە بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان كرد، بۆ دامەزراندنی ئۆرگانێكی سەربەخۆ بە ناوی «بازنەی گفتوگۆ» بۆ پێكەوە كۆكردنەوەی كۆی جیاوازییە سیاسی و ئایینی و نەتەوەییەكان و، جەختی لەوە كردەوە، ئەم بازنەیە «فەزایەكی كراوەی بۆ لێكتێگەیشتن دروست كردووە، كە بەڕاستی زۆر پێویستمان بە بازنەیەكی لەم جۆرە هەبووە، بۆ ئەوەی دەنگ و ڕەنگە جیاوازەكان پێكەوە كۆ بكاتەوە و پێكەوە بیر بكەنەوە، بۆ ئەوەی میكانیزمی گونجاو بۆ چارەسەركردنی كێشەكان بدۆزنەوە، كە بەداخەوە پێشتر نەمانبووە».

سەبارەت بەوەی كە «بازنەی گفتوگۆ» وەك ئۆرگانێكی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان، ئەم ئەركەی گرتووەتە ئەستۆی خۆی، د.ئومێد سەباح ئاماژەی بەوە كرد: «زۆر جار بۆچوونەوەكان بەو ئاراستەیە بووە، كە ئەستەمە بتوانرێت دەنگ و ڕەنگە جیاوازەكان لەژێر چەتری بەشی ڕۆشنبیریی پارتێكی سیاسیدا پێكەوە كۆ بكرێنەوە، بەڵام دەستخۆشی لە بازنەی گفتوگۆ دەكەین، كە توانی ئەو دیوارە بڕووخێنێت»، گوتیشی: «دووبارە دەستخۆشی لە بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندن دەكەم و زۆر گرنگە بەردەوام بن».

پاش ئەم پەیڤە كورتە سەرۆكی دیوانی ئەنجومەنی وەزیران هاتە سەر شێوازی حوكمڕانیی كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان و ئەو ئالنگارییانەی ڕووبەڕووی حكومەتی هەرێمی كوردستان بوونەتەوە.

 

 

 

وێڕای ئالنگارییە هەمە جۆرەكان

بە خۆڕاگری، كوردستان لەسەرپێی خۆی مایەوە

كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان كە لە تەممووزی ساڵی 2019 دامەزرا، هەر لە 100 ڕۆژی یەكەمی دەستبەكاربوونیەوە هەتا ئێستا ڕووبەڕووی چەندین ئالنگاریی زۆر گەورە بووەتەوە، بەڵام لۆژیك و خۆڕاگریی سەرۆك وەزیران بووە هۆكاری ئەوەی ئەم حكومەتە و هەرێمی كوردستانیش لەسەر پێی خۆی بمێنێتەوە، لەم بارەوە سەرۆكی دیوانی ئەنجومەنی وەزیران بەم جۆرە لەسەر ئەو ئالنگاییانە هەڵوەستەی كرد و گوتی: «لە ماوەی شەش ساڵی كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستاندا بەردەوام ڕووبەڕووی گرفت و ئالنگاریی زۆر گەورە بووینەوە، لە دەستپێكی ئەم كابینەیەدا، هاوكات لەگەڵ سەرهەڵدانی خۆپیشاندانەكانی بەغدا لە تشرینی یەكەمی 2019 پرۆسەی سیاسیی عێراق تێكچوو، پاشان وەك بینیمان چەند مانگێك دواتر سەرۆك وەزیرانی عێراق ناچار كرا، دەست لە كار بكێشێتەوە و، پرۆسەی سیاسی كەوتە حاڵەتێكی ناسەقامگیر، تا لە دوای هەڵبژاردنەكانی 2021 لە 2022 حكومەتی سوودانی پێك هێنرا. هەر لەو ساڵانەدا پەتای نەخۆشیی كۆرۆنا بڵاو بووەوە و كەرەنتینە لە كوردستان ڕاگەیەندرا، هەروەها ڕووبەڕووی ئالنگاریی سەربازی و ئاسایش بووینەوە، بە هۆی هێرشی ناوخۆیی عێراق و دەرەكی بۆ سەر هەرێمی كوردستان، ڕووبەڕووی ئالنگاریی ئابووریی بووینەوە، بەهۆی ڕاگرتنی هەناردەكردنی نەوتی كوردستان بۆ دەرەوە. ئەم ئالنگارییانە بۆ وڵاتێكی گەورە و بەهێزیش زۆر ترسناك بوو، بەڵام هەرێمی كوردستان توانی وێڕای هەموو ئەم تەحەددییانەش لەسەر پێی خۆی بمێنێتەوە، هۆكاری سەرەكییش بۆ ئەم مانەوەیە، سەركردایەتی ڕاست و لۆژیكی دروستی ڕێزدار مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان بووە».

بەپێی سەرژمێریی ساڵی 2024 بە تەنیا پارێزگاكانی هەرێمی كوردستان ڕێژەی 15%ی دانیشتووانی عێراقە و باشترین میتۆد بۆ هەڵسەنگاندنی ئەدای حوكمڕانی، خستنەڕووی داتا و ئامارە لەسەر ئاستی پێشكەشكردنی خزمەتگوزارییەكان، لەم بارەیەوە د.ئومێد سەباح هەوڵیدا دەروازەیەك بۆ خستەڕووی داتا و ئامارەكان بكاتەوە و گوتی: «ئەگەر بمانەوێت باس لە كۆی سێكتەرەكانی خزمەتگوزاری بكەین، ئەوە كاتێكی زۆری دەوێت و لەوانەشە نەتوانین لەم كاتە كورتەدا هەقی خۆی پێ بدەین، بۆیە من هەوڵ دەدەم بە زمانی «ژمارە و داتا» چەند خاڵێكی سەرەكی هەن، هەڵوەستەیان لەسەر بكەم. ئاگادارن لە كۆتایی ساڵی 2024، سەرژمێرییەكی گشتی لە سەرتاسەری عێراق كرا بە هەرێمی كوردستانیشەوە، ئاكامی ئەم سەرژمێرییە كۆمەڵێك ژمارە و داتای بۆ خستینە ڕوو، كە لای من زۆر گرنگ بوون، بۆ ئەوەی چوارچێوەی كۆمەڵگە و حوكمڕانیی خۆمان بناسین و بزانین چۆن باسی دەكەین، كە لێرەدا بەشێكیان دەخەمەڕوو:

یەكەم: داتاو ئاماری دانیشتووان

• بەپێی ئەم سەرژمێرییەی ساڵی 2024:

- ژمارەی دانیشتووانی هەموو عێراق 46 ملیۆن و 122هەزار كەسە.

- هەرێمی كوردستان 6 ملیۆن و 553 هەزار و 202 كەسە.

- ڕێژەی هەژاری بە شێوەیەكی گشتی لەسەر ئاستی عێراق 17.5%ـە، بەڵام هێشتا وردەكاریی ئەم ڕێژەیە بۆ كوردستان دیاری نەكراوە.

- ڕێژەی بێكاری لە تەواوی عێراقدا دەگاتە 13.8%، ڕێژەی كوردستان هێشتا دیاری نەكراوە.

سەبارەت بە ڕێژەی دانیشتووانی هەرێمی كوردستان كە چەندین ناوچەی هاوبەشی وەك «شێخان و مەخموور، هەندێك ناوچەی لای چەمچەماڵ « كە لە ڕووی كارگێڕی و دابینكردنی خزمەتگوزارییەوە حكومەتی هەرێمی كوردستان بۆیان دابین دەكات، بەڵام لە سەرژمێرییەكەدا لەسەر مووسڵ و پارێزگاكانی دیكە تۆمار كراون، ئەوا ئەمە پێمان دەڵێت، تەنیا ژمارەی دانیشتووانی هەرێمی كوردستان لە حەوت ملیۆن كەس نزیك دەبێتەوە، بەمەش دەبینە نزیكەی 15%ی كۆی دانیشتووانی هەموو عێراق.

لەم چوارچێوەیەدا ئەگەر بەپێی ئامارەكانی ڕاپرسیەكە ئەم حەوت ملیۆن كەسە شی بكەینەوە، بەم جۆرەیە:

- ئەو كەسانەی تەمەنیان لە خوار 15 ساڵەوەیە و تەمەنیان هی كاركردن نییە 35% پێك دەهێنن.

- ئەو كەسانەی تەمەنیان لە نێوان 15-64 ساڵە ڕێژەی 60% پێك دەهێنن، ئەمەش تەمەنی كاركردنە و پێی دەگوترێت «بەهرەی دیموگرافی» بەو مانایەی ئەو كۆمەڵگەیە كۆمەڵگەیەكی گەنجە.

- ئەو كەسانەی تەمەنیان لە سەرووی 65 ساڵە و تەمەنی كاركردنیان نییە، تەنیا 4% پێك دەهێنن.

- بۆ ڕێژەی وەچەخستنەوە لە هەرێمی كوردستان، دهۆك لە هەموو پارێزگاكانی هەرێم بەرزترە، دوای ئەو هەولێر ئینجا سلێمانی.

- ئەو كەسانەی لە عێراق لە كەرتی گشتی كاردەكەن و فەرمانبەری حكومەتن، ڕێژەیان دەگاتە 67%، بەڵام لە هەرێمی كوردستان ئەم ڕێژەیە نزمترە تەنیا 46% فەرمانبەری حكومەتن، ئەوانی دیكە لە كەرتی تایبەت كار دەكەن.

دووەم : داتاو ئامار لە بواری ئابووری

- خەرجی حكومەتی هەرێمی كوردستان تەنیا بۆ دابینكردنی مووچەی فەرمانبەران 988 ملیار دینارە.

- خەرجی هەڵسووڕێنەری حكومەت و وەبەرهێنان 213 ملیار دینارە.

- داهاتەكانمان دوو جۆرن «نەوتی و نانەوتی»، لە ئێستادا داهاتی نانەوتیمان بە نزیكەی 250 ملیار دینارە، لە دەستپێكی كابینەی نۆیەم ئەم داهاتە تەنیا 140 ملیار دینار بووە، بەڵام لە چوارچێوەی ئەو پلانەی كابینەی نۆیەم جێبەجێی كرد، ئەم ڕێژەیە 100% زیادی كردووە. زۆر جار ئاماژە بەوە دەكرێت كە حكومەت زۆر چاوی لەسەر زیادكردنی باجەكانە، بەڵام باجەكان تەنیا ڕێژەی 14%ی داهاتی ناوخۆ پێك دەهێنن.

سێیەم: داتاو ئامار لە بواری پڕۆژەكان:

- پێش ڕاگرتنی هەناردەكردنی نەوت، ڕێژەی بەرهەمهێنان 420 هەزار بەرمیل نەوت بووە لە ڕۆژێكدا، بەڵام لەدوای ڕاگرتنی هەناردەكردنی نەوت بە هۆی ڕاگرتنی وەبەرهێنان لە پڕۆژەكانی نەوت و ئەو هێرشە درۆنییانەی كرانە سەر كێڵگە نەویتەكانی هەرێمی كوردستان، ڕێژەی بەرهەمهێنان كەم بووەتەوە بۆ 150 هەزار بەرمیل لە ڕۆژێكدا، ئەم ڕێژەیە نزیكەی 60-65 هەزار بەرمیلی بۆ پێداویستیی ناوخۆ لە «بەنزین، گاز، نەوتی ڕەش بۆ وێستگەكانی كارەبا» بەكار دەهێنرێن و ئەوەی دەمێنێتەوە دەبێتە پشكی كۆمپانیاكان.

- هەر لە كابینەی نۆیەمدا پێداچوونەوە بە كۆنتراكتە نەوتییەكان كرا و توانرا پشكی حكومەت لە ڕێژەی 31% بەرز بكرێتەوە بۆ سەرووی 45-50%.

- لە كابینەی نۆیەمدا بڕیار بۆ 4520 پڕۆژە دراوە و تەرخانی بۆ كراوە، لەم ژمارەیە 1000 پڕۆژەیان بە گوژمەی چوار ترلیۆن و 589 ملیار دینار تەواو كراون.

- پڕۆژەیەكی دیكەی گرنگی كابینەی نۆیەم بە ئەلیكترۆنیكردنی كاروبارەكانی حكومەت و پڕۆژەكان بووە.

- پڕۆژەی هەژماری من، كە بەئەلیكترۆنیكردنی مووچەی یەك ملیۆن و 180 هەزار فەرمانبەر بووە، 384 هەزاریان فەرمانبەرانی مەدەنین، 283 هەزاریان سەرباز و پۆلیس و ئاسایشن، 416 هەزاریان خانەنشینان و كەسوكاری شەهیدان و زیندانیانی سیاسین، تا ئێستا لە كۆی مووچە خۆرانی هەرێمی 800 هەزار كەس لە پڕۆژەی هەژماری من تۆمار كراون و هەوڵەكان بەدەوامن تا سێ مانگی دیكە هەموو فەرمانبەران تۆمار بكرێن. ئێستا 456 هەزار فەرمانبەر بە ڕێگەی هەژماری من مووچە وەردەگرن.

- ئامێری وەرگرتنی پارە بە شێوەی ئەلیكترۆنی « ATM» كە تەنیا 16-17 ئامێر بەردەست بوون، ئێستا لەسەرووی 300 ئامێری « ATM» بەردەستن و مووچەخۆران بەكاری دەهێنن.

- پڕۆژەی ڕووناكی بۆ دابینكردنی كارەبای 24 كاتژمێری كە كێشەیەكی زۆر گەورەی 30 ساڵی بوو، بە هەوڵ و ماندووبوونی ئەنجومەنی وەزیران و ستافی نووسینگەی سەرۆكی حكومەت، توانرا بەسەر ئەم كێشەشدا زاڵ بین، لە ئێستادا 40%ی خەڵكی كوردستان كارەبای 24 كاتژمێرییان هەیە، كە دەكاتە نزیكەی دوو ملیۆن و 700 هەزار كەس، كە لەم خزمەتگوزارییە سوودمەند بوون، ئومێد دەكەین هەتا كۆتایی ساڵی 2026 هەموو كوردستان ببێت بە خاوەن كارەبای 24 كاتژمێری.

- لە كەرتی پەروەردەدا كە ملیۆنێك و 779 قوتابیمان هەیە، ژمارەی قوتابخانەكانمان گەیشتووەتە 7531 قوتابخانەی حكوومی.

- لەسەر ئاستی خوێندنی باڵا 16 زانكۆی حكوومی و 48 زانكۆ و پەیمانگای ئەهلیمان هەیە، كە 160 هەزار قوتابی تێیاندا دەخوێنن.

- لەسەر ئاستی تەندروستی ژمارەی نەخۆشخانەكانمان لە هەردوو كەرتی حكومەت و تایبەت 151 نەخۆشخانەمان هەیە. هەروەها پڕۆژەی دڵنیایی تەندروستی لەلایەن وەزارەتی تەندروستییەوە ئامادە كراوە و لە ئەنجومەنی وەزیران كارەكانی تەواو بووە، بەڵام لەبەر ئەوەی پەرلەمان پەكی كەوت، نەمانتوانی بینێرێنە پەرلەمان بۆ پەسەندكردنی، بۆیە ئەگەر ئەم خولەی پەرلەمان دەستی بە كارەكانی خۆی كردەوە، ئەوە بێگومان ئەم پڕۆژەیە پەسەند دەكرێت و دەبینە خاوەنی یاسای دڵنیایی تەندروستی لە هەرێمی كوردستاندا».

 

جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكان و ڕاگرتنی هاوسەنگی لە نێوانیاندا

هەرێمی كوردستان كە زۆرجار پێی دەگوترێت «ئەزموونی دیموكراتیی هەرێمی كوردستان» هەر لە ساڵی 1992 كە بە دامەزراندنی پەرلەمان و حكومەتی هەرێمی كوردستان دەستی پێكردووە، هەوڵ دراوە لەسەر بنەمای جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكانی «یاسادانان، جێبەجێكردن، دادوەری» حوكمڕانی بەردەوام بێت، سەبارەت بەوەی ئایا هیچ دەستتێوەردانێك لە نێوان ئەم سێ دەسەڵاتەدا هەیە؟ د.ئومید سەباح بەم جۆرە وەڵامی دایەوە: «پرۆسەی حوكمڕانی لە وڵاتدا تەنیا پەیوەندی بە حكومەتەوە نییە، بەڵكو پرۆسەیەكی دەستەجەمعیی نێوان كۆی دەسەڵاتەكانی (یاسادانان، جێبەجێكردن، دادوەرییە)، لەمەش زیاتر پرۆسەی جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكان مانای پرۆسەی لێكدابڕانی دەسەڵاتەكان نییە، هەر بۆیە میتۆد و بەرنامە و پلانی كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان بەو شێوەیە بووە كە بە شێوەیەكی هاوسەنگ مامەڵە لەگەڵ دەسەڵاتەكانی دیكە بكرێت وەك، سەرۆكایەتی هەرێم، كە دامەزراوەیەكی زۆر گرنگە لە دەسەڵاتی جێبەجێكردندا، هەروەها پەرلەمانی كوردستان لە بواری یاسادانان، دەسەڵاتی دادوەری لە بواری جێبەجێكردنی سەروەریی یاسادا، لەگەڵ هەموو ئەو دەسەڵاتانە، لەسەر بنەمای هاریكاری و هەماهەنگی كارمان كردووە و بەردەوام كۆبوونەوەی دەوری لە نێوان دەسەڵاتەكاندا هەبووە و پێكەوە كارمان كردووە بۆ ئەوەی هەموو دەسەڵاتەكان پێكەوە گەشە بكەن. لەو كۆبوونەوانەی لە نێوان چوار دەسەڵاتەكە، یان سێ سەرۆكایەتی «هەرێم، حكومەت، پەرلەمان» كراون، خۆم بەشدار بووم، جەختكردنەوەی ڕێزدار مەسرور بارزانی وەك سەرۆكی حكومەت لەسەر ئەوە بووە كە دەبێت بە شێوەیەكی هاوسەنگ هەموو دەسەڵاتەكان گەشە بكەن و پەرەیان پێ بدرێت و، هەر دەسەڵاتێك لە چوارچێوەی یاسای خۆیدا كاریان كردووە، بێگومان لەكاتی ئیشكردنیشدا ئەگەر بەریەك كەوتنێك دروست بووبێت، ئەوە شوێنێك هەیە بۆ چارەسەركردنی ئەو بەریەك كەوتنانە و گەڕاوینەتەوە و لەو شوێنە چارەسەرمان بۆ دۆزیوەتەوە».

 

ئاستی هەماهەنگیی لایەنەكانی پێكهێنەری حكومەت و ئاستەنگەكانی ئۆپۆزسیۆن

هەر لە دەستپێكی دامەزراندنی كابینەی حكومەتی هەرێمی كوردستانەوە هەتا ئێسستا، شێوازی پێكهێنانی كابینە یەك لەدوا یەكەكان «حكومەتی هاوپەیمانیی نێوان هێزە سیاسییەكان» بووە، لە كابینەی نۆیەمیشدا چەند هێزێكی سیاسی هاوپەیمانن بۆ پێكهێنانی حكومەت و چەند حزبیش ئۆپۆزسیۆن بوون، ئایا تاچەند لایەنەكانی پێكهێنەری حكومەت هەماهەنگ و هاریكار بوون و تاچەند ئۆپۆزسیۆن ئاستەنگی بۆ بەرنامەكانی حكومەت دروست كردووە؟ سەرۆكی دیوانی ئەنجومەنی وەزیران بەم جۆرە وەڵامی دایەوە: «من تەنیا دەتوانم قسە لەسەر ئەو هێزانە بكەم كە لایەنی سەرەكین لە پێكهێنانی حكومەتدا، ئەوانەی لە دەرەوەی حكومەتن، ناتوانم قسەیان لەسەر بكەم و دەبێت خەڵكانی دیكە قسەی لەسەر بكەن. سەبارەت بە لایەنەكانی پێكهێنەری حكومەت، دەتوانم بڵێم ئەو هەماهەنگییەی لە نێوان لایەنەكانی پێكهێنەری حكومەت بەتایبەتی پارتی و یەكێتی و گۆڕان و لایەنەكانی دیكەش هەبووە، بێ وێنەیە، لە ماوەی كابینەی نۆیەمدا 153 كۆبوونەوەی ئەنجومەنی وەزیران كراوە، هەموو بڕیارەكانی ئەنجومەنی وەزیران بە كۆی دەنگ بووە و تەنانەت یەك بڕیاریش بە زۆرینە و كەمینە دەرنەچووە، ئەمەش پیشاندەری ئەوەیە لە ناو ئەنجومەنی وەزیراندا بە گیانی هەماهەنگی و هاریكاری كار كراوە، ڕاستە گفتوگۆ هەبووە و گفتوگۆی توندیش هەبووە، بەڵام سەرەنجام بەڕێز مەسرور بارزانی سەرۆك وەزیران، بە لۆژیك، زۆر بە هێمنی توانیویەتی خاڵی هاوبەش لە نێوان جیاوازییەكاندا دروست بكات و ئەو بڕیارەی پێویست بێت، توانراوە بڕیارەكە بە كۆی دەنگ پەسەند بكرێت.

بۆیە ڕاشكاوانە دەڵێم: لە دروستكردنی بڕیار لە ناو ئەنجومەنی وەزیراندا كێشەمان نەبووە و بە كۆی دەنگ بووە، بەڵام لەوانەیە لە جێبەجێكردنی بڕیارەكە لە شوێنێك بۆ شوێنێكی دیكە كەموكورتی هەبووبێت، بۆیە من ئومێد دەخوازم ئەو گیانی هاریكاری و تەباییەی لە كابینەی نۆیەمدا هەبووە، لە كابینەی داهاتووشدا هەبێت و بە هەمان میتۆد كارەكان بكرێن».

 

پرسی بوودجە و مووچەی فەرمانبەران و دووبارە هەناردەكردنەوەی نەوتی هەرێمی كوردستان

سەرۆكی دیوانی ئەنجومەنی وەزیرانی حكومەتی هەرێمی كوردستان، ئەندامی شاندی باڵای هەرێمی كوردستانە بۆ چارەسەركردنی كێشەكانی نێوان هەرێم و بەغدا، هەروەها ئاگاداری دانوستانەكانیشە كە گەیشتوونەتە كوێ و ئاستەنگەكانی بەردەم ڕێككەوتنەكانیش چین. پرسیار ئەوەیە بۆچی هەرێم و بەغدا لەسەر پرسی مووچەی فەرمانبەران ڕێك ناكەون و، بۆچی پرۆسەی هەناردەكردنەوەی نەوتی كوردستان دەست پێ ناكاتەوە؟ سەرۆكی دیوان بەم جۆرە وەڵامی ئەم دوو پرسیارەی دایەوە: «پرسی هەناردەكردنەوەی نەوتی هەرێمی كوردستان لای ئێمە پرسێكی گرنگە و جێی بایەخێكی گەورەیە، ئەم پرسە تەنیا پرسی داهاتی نەوت نییە، بەڵكو پەیوەندی بەو كۆمپانیانەشەوە هەیە كە لێرە وەبەرهێنان دەكەن، ئەو كۆمپانییانە جیهانین و خاوەنی شكۆ و ناوبانگی گەورەن و پەیوەندیی زۆر باش بۆ هەرێمی كوردستان دروست دەكەن، لە ئێستادا لەگەڵ حكومەتی فیدڕاڵی لەسەر ئەم پرسە لە گفتوگۆداین، ئەوەی پەیوەندی بە حكومەتی هەرێمی كوردستانەوە هەبێت، هەموو شتێكی كردووە بە زیادیشەوە، هەروەها لە ناو ئەنجومەنی وەزیراندا بە كۆی دەنگ بڕیاڕ لەسەر ئەوە دراوە بەرهەمهێنان و هەناردەكردنەوەش دەستی پێ بكرێتەوە، بەڵام لەم پرۆسەیەدا كۆمپانیاكانی بەرهەمهێنەری نەوت لایەنێكی سەرەكین، لەبەر ئەوەی حكومەتی ئێمە خاوەنی كۆمپانیای خۆماڵی، یان نیشتمانیی خۆمان نین، كە نەوت بەرهەم بهێنن، ئەوەی هەیە كۆمپانیاكانی بەرهەمهێنەری نەوتن، بۆیە لە ئێستادا داوای هەندێك گەرەنتی دەكەن، لە هەوڵی ئەوەداین لەگەڵ حكومەتی فیدڕاڵی ئەو گەرەنتییانەیان بۆ دابین بكەین.

- یەكێك لەو گرفتە سەرەكییانەی ڕووبەڕوومان بووەتەوە، یاسای بوودجەی عێراقە، كە زوڵمێكی هێجگار گەورەی لە پشكی هەرێمی كوردستان كردووە، لە دەستپێكی ئەم پەنێڵە ئاماژەم بەوە كرد كە بەپێی ئامارەكانی دوایین سەرژمێری كۆتایی ساڵی 2024، ڕێژەی دانیشتووانی هەرێمی كوردستان نزیك دەبێتەوە لە 15%ی كۆی دانیشتووانی عێراق، بەڵام لە یاسای بوودجەدا حیسابی 12,67% بۆ دانیشتووانی هەرێمی كوردستان كراوە، ئەمەش نەك لەسەر بنەمای داهات، بەڵكو لەسەر بنەمای خەرجی كردەیی، واتە ئەو پشكەی لە بوودجەی عێراق بۆ هەرێمی كوردستان دێتەوە، كەمتر دەبێت لە 5-6%، هەر بۆ نموونە بوودجەی عێراق بۆ ساڵی 2024 كە بە شێوەیەكی گشتی 156 ترلیۆن دینار بووە، تەنیا 10 ترلیۆن دینار پشكی كوردستان بووە، ئەگەر لێكی بدەینەوە دەگاتە نزیكەی 7%. هەر بۆیە غەدرێكی گەورە دەرهەق بە پشكی هەرێمی كوردستان كراوە و هەموو ئەو كۆت و بەندانەی كە ئێستا لە یاسای بوودجەی 2023-2025 دانراون، دەبێت بگەڕێنەوە بۆ دەستوور، لە دەستوورەكەدا زۆر بە ڕاشكاوی ئەوە هاتووە كە هەرێمی كوردستان پشكێكی هەیە لە داهاتی دەوڵەتی عێراقدا نە پشكی هەبێت لە خەرجی كردەییدا.

 

فرەچەشنكردنی داهات و بایەخدان بە سێكتەرەكانی كشتوكاڵ و گەشتیاری

یەكێك لە خاڵە گرنگەكانی بەرنامەی كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان، فرەچەشنكردنی سەرچاوەكانی داهات و بایەخدانی زیاترە بە سێكتەرە نانەوتییەكانە، وەك سێكتەرەكانی كشتوكاڵ، گەشتوگوزار و وەبەرهێنان، ئایا لە چوارچێوەی ئەم پرسەدا هەنگاوەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان چی بوون؟ لە وەڵامی ئەم پرسیارەشدا سەرۆكی دیوانی ئەنجومەنی وەزیران گوتی: «پرسی فرەچەشنكردنی سەرچاوەكانی داهات زۆر گرنگە، لە دەستپێكی كابینەی نۆیەمدا هەرێمی كوردستان بە ڕێژەی سەرووی 90% پشتی بە داهاتی نەوت دەبەست، بەڵام هەتا ئەو كاتەی هەناردەكردنی نەوت ڕاگیرا، ئەو ڕێژەیەمان هێنابووە خوارەوە بۆ 80%، لەئێستادا لەو ڕێژەیەش هاتووەتە خوارەوە و كەمتر پشت بە داهاتی نەوت دەبەستێت، ئەمەش لە چوارچێوەی ئەو بەرنامەیەدا بوو كە سەرۆكی حكومەت زۆر جەختی لەسەر ئەوە كردەوە كە دەبێت سەرچاوەكانی داهات فرەچەشن بكرێت. بۆ سەرخستنی ئەم ستراتیژەش كارمان لەسەر چەند پرسێك كردووە لەوانە:

- جەختمان لەسەر ئەوە كردووەتەوە كە دەبێت ژینگەیەكی باشتر بۆ فراوانكردنی كەرتی تایبەت فەراهەم بكەین و كارئاسانی بۆ دامەزراندنی كۆمپانیاكان پێشكەش بكەین، لە ئێستادا 32 هەزار كۆمپانیا لە هەرێمی كوردستان هەن، كە بەڕێژەی 90% كۆمپانیای خۆماڵین.

- بۆ دۆزینەوەی هەلی كار بۆ لاوەكانمان، بە بڕیاری سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان وەك مەرج دانرا، كە دەبێت ڕێژەی 75% دەستی كاری كۆمپانیاكان خۆماڵی بن.

- لە بواری كەرتی كشتوكاڵدا، جیا لەوەی پڕۆژەی گەورە لەم كابینەیەدا ئەنجام دراون، لە هەمان كاتدا جەختمان لەسەر پاراستنی بەرهەمی خۆماڵی كردووەتەوە و هەر لەم كابینەیەدا یاسایەكمان دەركردووە، لەمەش زیاتر وەك هەموو لایەك دەزانن، بەڕێز سەرۆكی حكومەت خۆی لە هەوڵی دۆزینەوەی بازاڕدا بووە بۆ ساغكردنەوەی بەرهەمە خۆماڵییەكانی كوردستان، بۆیە ئامانجی ئێمە ئەوەیە ئەو پڕۆژانەی لە هەرێمی كوردستان لە بواری سێكتەری كشتوكاڵدا هەن، تەنیا بۆ بازاڕی 6-7 ملیۆن هاووڵاتیی كوردستان نەبێت، بەڵكو هەرێمی كوردستان ببێتە دەروازیەك بۆ بازاڕە 40 ملیۆنییەكەی عێراق و دەوڵەتانی كەنداویش. هەروەها كارمان لەسەر دامەزراندنی بانكێكی نیشتمانی كردووە بۆ «پاراستنی تۆوی ڕەسەنی خۆماڵی»، بەڕێز وەزیری كشتوكاڵ و ستافەكەی بە جددی كاریان لەسەر كردووە، ئێستا چەند سامپڵێكیان هەیە و هەوڵیان داوە لە سلێمانی و چەند ناوچەیەك ئەم بانكە دروست بكرێتەوە، وەك هەنگاوی یەكەمیش لە سلێمانییەوە دەستمان پێ كردووە، هەروەها كارمان لەسەر بەپیشەسازیكردنی بەرهەمە كشتوكاڵییەكانیش كردووە و هەوڵ دەدەین كە كۆمپانیا گەورەكان بهێنینە كوردستان و لێرە براند و بەرهەمەكانیان دووبارە بەرهەم بهێننەوە.

- سەبارەت بە كەرتی گەشتوگوزار، كار و پڕۆژەی زۆر باش ئەنجام دراون و كارئاسانی كراوە بۆ ئەوەی وەبەرهێنانی زۆر گەورە لەم كەرتە گرنگەدا بكرێت.