دینا عەبدولقادر، بەڕێوەبەری دیراساتی ئاشتی و ناكۆكی لە زانكۆی ماساشوسێتس لە لویڵ، پڕۆفیسۆرە لە بەشی زانستە سیاسییەكان لە هەمان زانكۆ، شارەزا و تایبەتمەندە لە بواری بزووتنەوە ئیسلامییە ڕاگوزەرییەكان و بیركردنەوەی یاسایی ئیسلامی و بە دیموكراتیكردن لە جیهانی موسڵمان. لە توێژینەوەكانیدا بایەخ بە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان، سیاسەتی بەراوردكاری لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باكووری ئەفریقا، بە دیموكراتیكردنی بەراوردكاری، ئاڵوگۆڕی كەلتووری و ڕۆشنبیری لە نێوان ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست/جیهانی ئیسلامی و ڕۆژئاوا و بەشداریی ئافرەتان لە فیكری یاسایی ئیسلامی (فقه) دەدات. گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵ ساز دا بۆ تاوتوێكردنی پرسی دیموكراسی و پرسی ئەوەی تا چەند ئەمە پەیوەستە بە جیهانی ڕۆژئاوا و بابەتی چەمكە ئایینییەكان و كار و كردارە سیاسییەكان، لەگەڵ چەند لایەنێكی دیكەی پەیوەندیدار.

 

* لە كتێبەكەتدا، بە ناوی (Islamic Activists: The Anti-Enlightenment Democrats)، مشتومڕی ئەوە دەكرێت كە دیموكراسی تەنیا پەیوەست نییە بە نەریتی ڕۆشنگەریی ڕۆژئاوایی، نزیكەی 15 ساڵ دواتر لە بڵاوكردنەوەی ئەم كتێبە، چۆن لە پەرەسەندنی چالاكی و كردارە ئیسلامییە ناتوندڕەوەكان دەڕوانیت لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باكووری ئەفریقا؟ ئایا ئەو كاراكتەرانەی ئێوە توێژینەوەتان لەسەر كردوون، هیچ گۆڕانكارییەكیان بەسەردا هاتووە، ئەگەر ئەم ئاڵوگۆڕە بەدی هاتووە، چۆنە؟

- دەمەوێت ئەوە بڵێم كە چالاكان و سەركردە ئیسلامییەكان، هەروەها تیۆریسینەكانیان بێ ئاگان، یان بێتوانان لە دەستەبەركردنی سەكۆیەكی تۆكمەی سیاسی، نەك تەنیا بەهۆی بیرۆكەی كۆنی ئیستیشراقەوە، بەڵكو بەهۆی فكرەی نوێی ئیستیشراقی نوێ و هاوچەرخ كە تێكڕای ناوچەكەی خستووەتە ژێر كاریگەریی خۆیەوە لە پەیوەندی بە چۆنیەتی بیركردنەوە و چۆنیەتی گەڵاڵەكردنی چارەسەرەكان بۆ كێشەكانیان. هەروەك ئێوەش دەزانن، سیاسەت لە جیهاندا شێوازی كاركردنی خۆی هەیە، لەبەر ئەوە ئەمە گرفتێكی سەرەكییە كە كاریگەریی هەیە لە سەر دیموكراسی و ئاڵوگۆڕی دیموكراسی، كەواتە پرسەكە هەر تەنیا پەیوەست نییە بە فاكتەرە ناوخۆییەكان، یان بە توانای ئیسلامییەكانەوە بۆ بەدیهێنانی ئامانجەكانیان، هەر وەك ئەوەی لە سەروەختی بەهاری عەرەبیدا بەدیمان كرد، كە دەستتێوەردانی بەرژەوەندییەكان هەبوو، ئیدی بەرژەوەندیی هەرێمایەتی بن، یان ئەوانەی پەیوەست بوون بە هێزە گەورەكانەوە، كە ئەمەش دەبێتە هۆی كۆتاییهێنان بە هەر حاڵەتێك كە هاوشێوەی دیموكراسی بێت لە ناوچەكەدا، و بە چڕكردنەوەی سەرنجەكان لەسەر چەند دەوڵەتێكی دیاریكراو. هەروەك لەو ئەزموونە مەترسیدارەی لە میسردا بینیمان كاتێك دۆخەكەی بەراورد دەكەیت بە هەلومەرجی تونس، كە میسر تا ڕاددەیەك لە ڕەوتەكە دوا كەوت، بە هۆی ناكۆكیی (عەرەب و ئیسرائیل)ـەوە و هەوڵدان بۆ پاراستنی میسر، بە چەشنێك كە دۆخەكە پەرەسەندنی زیاتر بەخۆیەوە نەبینێت، بەڵام لە تونس بواری زیاتر هەبوو، لەبەر ئەوەی هاوسنووری وڵاتێكی وەك ئیسرائیل نەبوو. هەر لە پەیوەندی بە پرسی ئایدیۆلۆژیاوە، ئەوا زەحمەتە باس لەم پرسە بكرێت، كاتێك تۆ بە ڕاددەیەكی گەورە بزووتنەوە ئیسلامییە كەمتر توندوتیژەكان یان ناتوندوتیژەكانت تێك شكاندبێت، ئیدی باسەكە پەیوەست بێت بە ئیخوان موسلمینەوە لە میسر، یان ئەلنەهزە-بزووتنەوەی ڕێنسانس لە تونس-، كە سەركردە و جەماوەرە هاوسۆزەكانیان تێك شكێنران و سەركردەكانیان یان مردوون، یان لە زیندانن. كەواتە لەم دۆخەدا زەحمەتە بتوانرێت ئایدیۆلۆژیایەكی نوێ بهێنرێتە ئاراوە. دەبێت لەم ڕووەوە ڕاشكاو بم. لە كۆبوونەوەم لەگەڵ یەكێك لە ئەندامانی ئیخوان موسلمین لە كۆنفڕانسێكدا كە بەشدار بووم، پرسیاری پاشخانی خوێندنی لێ كردم، پێم گوت: من زانایەكی سیاسیم و كار لەم بوار و ئەو بوارە دەكەم، كە ئەو سەری سوڕما و بە خۆشحاڵییەوە سەرسام بوو، گوتی: لە زۆربەی وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و تێكڕای وڵاتە موسڵمانەكاندا، دەرچووان هان دەدەرێن بچن زانستی پزیشكی بخوێنن، یان ڕوو بكەنە خوێندنی یاسا، یان زانستی ئەندازیاری، واتە زانستە كۆمەڵایەتییەكان فەرامۆش كراون، بە چەشنێك كاتێك كەسێك، یان سەركردەیەكی هەڵدەبژێردرێت و پۆستێك وەردەگرێت، تێگەیشتنێكی باشیان بۆ گەڵاڵە نابێت لەبارەی فاكتەرە ئاڵۆزەكانی ناوخۆیی و نێودەوڵەتییەوە.

* لە توێژینەوەیەكتاندا بە ناوی (Coercion، Peace and the Issue of Jihad -2011)، باسی پەیوەندیی ئاڵۆزی چەمكە ئاینییەكان و كار و كردەوە و چالاكییە سیاسییەكان دەكەن، لەم هەلومەرجە جیۆپۆلەتیكییەی ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا و بە هۆی گۆڕانی هاوكێشەی هێزەوە لەم ناوچەیەدا، چۆن لە پرسی جیهاد وەك چەمكێكی سیاسی و كۆمەڵایەتی دەڕوانن و ئایا بە شێوەی پێشووی بەردەوام دەبێت، یان پێویستی بە پێداچوونەوە و خوێندنەوەی نوێ هەیە؟

-  سەرەتا دەبێت ئەوە بڵێین كە لە زمانی عەرەبیدا چەمكی جیهاد بە مانای هەوڵ و تێكۆشان دێت، كە ئێمە هەمووان هاوڕاین لەسەر ئەمە، هەرچۆنێك بێت، دەكرێت ئاماژە بەوەش بكرێت كە بەهۆی دەزگاكانی ڕاگەیاندنەوە، بە ڕاگەیاندنی ڕۆژئاواشەوە، ئێمە خۆمان بە شێوەیەكی گشتی، یان با بڵێین موسڵمانان بە شێوەیەكی گشتی بەو شێوەیە لێكدانەوە و ڕاڤەمان بۆ ئەم چەمكە كردووە كە بە مانای توندوتیژ بێت، یان هەمیشە پەیوەست بكرێتەوە بە شەڕ و ناكۆكیی چەكدارییەوە، لەبەر ئەوە دەبێت خۆمان لە چەمكسازییەكانی پەیوەست بە كۆڵۆنیالیزمی نوێ لابدەین، هاوكێشە گۆڕدراوەكانی هێزیش لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەرەو ئەم ئاراستەیەمان دەبەن. من توێژینەوەیەكی دیكەم ئەنجام دا، كە ئەویش نامەی دكتۆراكەم بوو، تیشكم خستە سەر گۆڕدراوەكانی پەیوەست بە پێشێلكردنی مافەكانی مرۆڤەوە لە میسر، جەزائیر، توركیا و كاردانەوەكانی حكومەت و تا چەند ئیسلامییەكان لە ژێر گوشاردا بوون لەم ڕووەوە، بەراوركردنەكە جێی سەرسوڕمان بوو، لەبەر ئەوەی لە بنەڕەتدا توندوتیژی سەر دەكێشێت بۆ توندوتیژیی زیاتر، خۆ ئەگەر گرووپە توندوتیژەكان پشتیوانییەكی جەماوەریی كەمتریشیان هەبێت، ئەوا ڕووماڵێكی زیاتری میدیایی دەكەن، بە چەشنێك كە گرووپە ناتوندوتیژەكان ئەم ڕووماڵە بەدەست ناهێنن. كەواتە هەروەك ئێوەش ئاماژەی پێدەكەن، ئەم هەلومەرجە جیوپۆلەتییكییەی ئێستا و هاوكێشە گۆڕدراوەكانی هێز لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، لە بنەڕەتدا بووەتە هۆی لاوازكردنی گەورە و ڕیشەیی گرووپە جیهادییەكان، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، چەمكەكە لە ئارادایە. كەواتە لە هەر شوێنێك ئیسلامییەكان تێكشكێنرا بن، ئیدی لەلایەن حكومەتەكانیەوە بێت، یان هێزە نێودەوڵەتییەكانەوە، ئەوا لە شوێنی دیكەی سەریان هەڵداوەتەوە و دەستیان داوەتەوە توندوتیژی، بۆ نموونە، باس لەوە دەكرێت كە دوای قەسابخانەكەی ڕابیعە، هەندێ لە ئیخوان موسلیمینەكان چوونە باكووری سینا و بوونە بەشێك لە داعش، كەواتە ئەوەی لەم ڕووەوە دەمەوێت بیڵێم و ئەوەی لە میانەی توێژینەوەكانمدا بەدیم كردووە، ئەوەیە كە هەر كاتێك حكومەتەكان، یان هێزە مەزنە جیهانییەكان بە چەشن و شێوازێكی توندوتیژیانە ڕەفتاریان بەرانبەر بزووتنەوە ئیسلامییەكان كردبێت، ئەوا وەك كاردانەوە و پەرچەكردارێك ئەم بزووتنەوانەش پەنایان بۆ گرتنەبەر و پیادەكردنی توندوتیژی بردووە، لەگەڵ ئەوەشدا، ئەم بزووتنەوانە نەیانتوانیوە پشتیوانییەكی جەماوەری گەورە و بەربڵاو بەدەست بهێنن، بەڵكو تەنیا و تەنیا پاڵپشتیی كەمینەكیان هەبووە.

* زۆرێك لە حكومەتەكانی وڵاتانی ناوچەكەكە برەو بە ڕاڤە و لێكدانەوەیەكی دیاریكراوی ئایینی دەدەن و دەیكەنە بەشێك لە شوناسی نەتەوەیی، كەواتە چۆن لە پەیوەندیی نێوان ئایینی فەرمی و كاریگەرییەكەی لەسەر فرەیی و مافی كەمینەكان و پەرەپێدانی دیموكراتی دەڕوانن؟

- بۆ وەڵامدانەوەی پرسیارەكەتان، من دەڵێم پێویستە لە میانەی ئەم پرسەدا بابەتەكانی پەیوەست بە فرەیی و مافەكانی كەمینەكان و پەرەسەندنی دیموكراسی لەبەرچاو بگیرێن و ڕەچاو بكرێن، ئەمەش لە ڕاستیدا پێوەری ئەوەیە كە ئایا وڵاتەكە توانیویەتی هەنگاو هەڵبگرێت بۆ پیادەكردنی دیموكراسی؟ لەم ڕووەوە دەبێت دەستوور گشتگیر بێت و هەمووان لەخۆ بگرێت، ئەویش لە ڕێی پێناسەكردنی كەمینەكان بەوەی دەستوورێكی فرەیی هەبێت، كەواتە ئەمە تاقیكردنەوەی یەكلاكەرەوەیە لە پەیوەندی بە پەڕینەوە بەرەو قۆناغی دیموكراسی. بۆ نموونە، لە توركیادا و لە سەروەختی نووسین و داڕشتنی دەستووردا چەندین كێشە و گرفت هاتنە ئاراوە، هەمان دۆخ لە میسردا لە ئارادا بوو، كەواتە لە بنەڕەتدا دەبێت دەستوور هەمیشە گشتگیر بێت.

* ئێوە كەسێكی تایبەتمەندن لە بواری دیموكراسییەتی بەراوردكاریدا، چۆن لە بارودۆخی پەیوەست بە دیموكراسییە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەڕوانن، بەتایبەتی دوای ئەوەی پێی دەگوترا «بەهاری عەرەبی» و نائومێدیی بەدوا داهات و بگرە هەندێ لە وڵاتان كەوتنە گێژاوی پشێوی و شەڕی ناوخۆییشەوە، ئایا لە ئێستادا ئاماژەی دیموكراسی بەدی دەكەن؟

- بە داخەوە، نەخێر. ئێوە دەزانن كە تێكڕای ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست گیرۆدەی ئاگرێكی هەڵگیرساوە، ئیدی ئەگەر لە یەمەن، سوودان، یان لە وڵاتی لیبیا و ناوچە و بەشەكانی دیكە بڕوانین، كارەساتێكی قووڵ و گەورە بەدی دەكەین، هۆكارەكەش ئەوەیە كە لە زۆربەی كۆمەڵگەكانی ئەم ناوچەیەدا پلاتفۆرمێكی سیاسیی جددی و ڕوونمان گەڵاڵە نەكردووە، ئەمەش بەشێكی دەگەڕێتەوە بۆ كاریگەریی كۆڵۆنیالیزم و مانەوەی عەقڵییەتی كۆڵۆنیالیزم، هەروەها كاریگەریی دەرەكییش فاكتەرێكی دیكەیە كە ڕەنگدانەوەی لەسەر هەوڵەكانی بەدیموكراتیكردن هەبووە.