عەبدولزەهرە ئەلهینداوی، ئەو كەسایەتییە ناسراوەی عێراقە كە زانیاری و داتا فەرمییەكانی وەزارەتی پلاندانانی عێراق بۆ ڕای گشتی ڕادەگەیەنێت، بەهۆی پۆستەكەیەوە وەك سەرچاوەیەكی سەرەكی بۆ زانینی دوایین ئامار و پلانەكانی حكومەتی عێراق سەیر دەكرێت. گۆڤاری گوڵان لە دیدارێكیدا جەختی لە دوا زانیاری و داتاكانی تایبەت بە دوا سەرژمێریی گشتیی عێراق و هەرێمی كوردستان و پرسەكانی پشكی هەرێم لە بوودجە و پڕۆژە ستراتیژییەكان كردەوە.

 

 

* پرسیارەكانمان بەوە دەستپێ دەكەین، دەرئەنجامەكانی سەرژمێریی گشتیی عێراق بە كوێ گەیشتووە و، ئایا ژمارە و ڕێژەی دانیشتووانی هەرێمی كوردستان و ڕێژەكانی هەژاری و بێكاری و زانیاری و داتای دیكەی گرنگ بەدەست كەوتووە؟

- سەرژمێریی گشتیی عێراق كە لە كۆتاییەكانی ساڵی ڕابردوو ئەنجام درا و داتای گرنگی دەرخست، كە تێیدا ژمارەی دانیشتووانی عێراق بەپێی ئەنجامەكانی ئەو سەرژمێرییە گەیشتە 46 ملیۆن و 118 هەزار كەس، تێیدا ڕێژەی نێر 50،5% بووەو ڕێژەی مێ 49،5% بووە، بە واتا ڕێژەی نێر لە مێ زیاترە، هاوكات دانیشتووانی شار 70% و 30%ی دانیشتووانی گوندن. سەبارەت بە تەوەرەی دووەمی پرسیارەكەتان، وەزارەتمان لە هەمان كاتدا هەر لە ساڵی 2014 ڕووپێوێكی گشتگیری كۆمەڵایەتی و ئابووریی بۆ خێزانە عێراقییەكان ئەنجام دا، ئەم ڕووپێوە كە هەموو پارێزگاكانی گرتەوە بە پارێزگاكانی هەرێمی كوردستانیشەوە، دەریخست كە ڕێژەی هەژاری لە سەرتاسەری عێراقدا لە 23%ی ساڵی 2022 دابەزیوەتە سەر 17،5%، ئەم دابەزینەی ڕێژەی هەژاری لە زۆربەی پارێزگاكان دابەزیوە، بۆ نموونە لە پارێزگای موسەننا ڕێژەی هەژارییەكە لە 52% دابەزیوەتە سەر 40% لە پارێزگاكانی باشووریش كە 40% بووە دابەزیوەتە سەر خوارووی 20%، پارێزگای هەولێریش كە ڕێژەی هەژارییەكەی 7% بوو لەسەر ئاستی عێراق و هەرێمی كوردستان كەمترین ڕێژەی هەژاریی تۆمار كردووە و هەر یەك لە سلێمانی و دهۆك نزیكەی 10-14% بووە. سەبارەت بە ڕێژەی بێكارییش ئەنجامی ڕووپێوە ئابووری و كۆمەڵایەتییەكە دەریان خستووە كە ڕێژەی بێكاری لە سەرانسەری عێراقدا لە 16% بۆ 13% دابەزیوە.

* بەو پێیەی وەزارەتی پلاندانان پسپۆڕایەتی و پەیوەندیی بە سەرجەم وەزارەت و كەرتەكانەوە هەیە، ئایا دەكرێت بزانین بە شێوەیەكی گشتی بارودۆخی دارایی و داهاتی عێراق بەراورد بە خەرجییەكانی لە چ ئاستێكدایە؟

- ئابووری و بوودجەی عێراق هێشتا بە شێوەیەكی گەورە پشتیان بە داهاتی نەوت بە ڕێژەی زیاتر 90% بەستووە، ئەمەش بەو واتایە دێت كە ئەم داهاتە هەموو خەرجییەكانی بەكارخستن و حاكیمە و وەبەرهێنان داناپۆشن و هاوسەنگیی نێوان داهات و خەرجییەكان نییە، بەڵام بە هۆی بەرزبی نرخی نەوت كاریگەریی خراپی لەسەرمان دروست نەكردووە، هەرچەندە ئەم نرخە بەرزەی نەوت كاریگەریی گەورەی لەسەر ئابووری و داهاتەكانیش نەبووە.

* لە سەرژمێرییەكەدا ژمارەی دانیشتووانی هەرێمی كوردستان و ڕێژەی هەرێم چەند بووە؟ ئایا بۆچی ئەم ڕێژەیە نەبووە سەرچاوەیەك بۆ دیاریكردنی پشكی هەرێمی كوردستان و جێبەجێكردنی؟

- پرۆسەی سەرژمێرییەكە هێشتا ڕێوشوێنی تەكنیكی و وردبینیی ئەنجامەكانی ماوە، بەتایبەتی لە هەندێك لە پارێزگاكان كە لێژنەی بۆ پێك هێنراوە، لەوانە لە پارێزگای كەركووك و هەندێك پارێزگای دیكە، چاوەڕوانی تەواوبوونی كارەكانی لێژنەكانین، ئەو كات ژمارەی دانیشتووان و ڕێژە و پشكی هەرێمی كوردستان و سەرجەم پارێزگاكان دیاری دەكرێن، بەتایبەتی كە یاساكانی بوودجە بڕگەیەكیان تێدایە ئاماژە بەوە دەكات كە بەپێی ئەنجامەكانی سەرژمێری پشك و ڕێژەی هەرێمی كوردستان دیاری دەكرێت.

* بەڵام بەردەوام لە عێراقدا پڕۆژەی گەورە و ستراتیژی ئەنجام دەدرێت، بەڵام بۆچی هەرێمی كوردستان لەم پڕۆژانەدا پشكیان نییە؟

- بەڵێ، ڕاستە لە عێراق پاكێچێك لە پڕۆژە گەورە و گرنگەكان هەیە، ڕێگەی گەشەپێدان و بەندەری گەورەی فاو و شارە پیشەسازی و ئابوورییەكان و ڕێگە بازنەییەكان و ڕێگەی بازنەیی بەغدا و فڕۆكەخانەكانی نەینەوا و كەربەلا و فراوانكردنی فڕۆكەخانەی زیقار و بەغدا و كەركووك و پڕۆژە كشتوكاڵی و پیشەسازی و گەشتیارییەكان و پڕۆژەكانی ئاوەدانكردنەوەی دوای جەنگی دژی تیرۆر و تادوایی...، هەموو ئەم پڕۆژانە پەسەند كراون، یان خراونەتە ناو پلانی گەشەپێدانەوە و كاریان لەسەر دەكرێت. دوای قەیرانی ساڵی 2015 و 2016 زۆ لە پڕۆژەكانی دروستكردنی قوتابخانە و نەخۆشخانە و ڕێگەوبانەكان و دامەزراوە پیشەسازییەكان ڕاوەستان، لەئێستادا كێشەكە تەواو بووە و چارەسەر كراوە، ئەمە جگە لەوەی پڕۆژە هەیە لەلایەن پارێزگاكانەوە جێبەجێ دەكرێن لە چوارچێوەی پڕۆگرامی گەشەپێدانی هەرێمەكانەوە، بەڵام هەرچی پشكی هەرێمە لەم پرۆژانە بابەتەكە لێرەدا جیاوازە، چونكە هەرێمی كوردستان پشكی خۆی بە تەواوی لە بوودجەی گشتی وەردەگرێت، واتا بە ڕەچاوكردنی ئەوەی هەرێم خاوەنی سەربەخۆیی دارایی و كارگێڕیی و یاساییە، لە چوارچێوەی پشكی هەرێم لە بوودجەی عێراق حیسابی بۆ كراوە.

* پێت وانییە چارەسەركردنی كێشەكانی نێوان هەرێم و عێراق هۆكارێك دەبێت بۆ پەرەپێدانی ئابووری و پێشكەوتنی وڵات، بەتایبەتی لە كەرتی نەوتدا؟

- چارەسەركردنی كێشەكان لە نێوان بەغدا و هەولێر ڕۆڵی دەبێت لە بەرزكردنەوەی خێرای ئاستی جێبەجێكردنی پڕۆژەكان، چونكە هەر كاتێك بارودۆخی سەقامگیری و لێكتێگەیشتن و ڕێككەوتن هەبێت، بە شێوەیەكی ئەرێنی ڕەنگدانەوەی دەبێت لەسەر پرۆسەی گەشەپێدان، خۆشبەختانە هەوڵی گرنگ و گەورە دەدرێت بۆ چارەسەركردنی هەموو كێشە هەڵپەسێردراوەكان. باسی دۆسێی نەوت و هەناردەكردنەوە و بەڕێوەبردنی دەروازە سنوورییەكان و پەسندكردنی یاسای نەوت و گاز و چەندین دۆسێی دیكەی ئابووری و سیاسی دەكرێت، بەمەش هەنگاوەكانی چارەسەركردنی كێشەكان بەرەوپێش چووە و بە تەئكید كاریگەریی ئەرێنیی لەسەر گەشەپێدان و باشكردنی خزمەتگوزاریی بۆ دانیشتووان دەبێت.

* هەر سەبارەت بە هەوڵەكانی لێكتێگەیشتن و ڕێككەوتنەكانی نێوان هەولێر و بەغدا، لەم ڕۆژانەدا شاندێكی باڵای هەرێمی كوردستان هاتنە وەزارەتی پلاندانان و ڕاگەیاندنێكیشتان هەبوو، بەوەی لێكتێگەیشتنی باش هەیە، دەكرێت لەم ڕووەوە زانیاریی زیاترمان بۆ باس بكەیت؟

- شاندێكی باڵای حكومەتی هەرێمی كوردستان لە كۆتاییەكانی هەفتەی ڕابردوو بە سەرۆكایەتیی وەزیری سامانە سرووشتییەكان سەردانی بەغدای كرد و زنجیرەیەك كۆبوونەوە و دیداریان لەگەڵ حكومەتی فیدڕاڵیدا ئەنجام دا. لەم كۆبوونەوانەدا وردەكانی داهاتە نانەوتییەكان و سیستم و یاسا ڕێكخەرەكانی ئەم داهاتانە و ئەو ڕێژەیەی دەچن بۆ حكومەتی فیدڕاڵی و ڕێژەی پشكی هەرێم و وردەكاریی دیكەی لەخۆ گرتبوو. كۆبوونەوەكان ئەرێنی بوون و هەر سێ دۆسێی سەرەكی (هەناردەكردنی نەوتی هەرێم و ڕادەستكردنی بە كۆمپانیای سۆمۆ، داهاتە نانەوتییەكان و ڕێژەی ڕادەستكردنی بە حكومەتی فیدڕاڵی، دۆسێی تەوتینی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم) بوو، لێكتێگەیشتنی گەورە دروست بوو، هەنگاوەكان بەرەو چارەسەركردن دەچن و لە ماوەیەكی نزیكدا هەناردەكردنی نەوتی هەرێم دەست پێدەكات و بابەتەكانی دیكەی داهاتی نانەوتییش لەسەر بنەمای دەستوور و یاسا كارپێكراوەكان دێتە چارەسەر، لە كۆبوونەوەی سێشەممەی ڕابردووشدا بڕیاری تەمویلكردنی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم بۆ مانگی حوزەیران دەرچوو.

* پێت وانییە بۆ دەربازبوون لە كێشەكانی دارایی و ئابووری و چوونە سەر هێڵی ڕاستی ئابووری، دەبێت عێراق گرنگی بە فرەچەشنكردنی داهات و ئابووری و بەشداریكردنی كەرتی تایبەت و وەبەرهێنان بدات؟

- هەمەجۆركردنی سەرچاوەكانی داهات بابەتێكی زۆر گرنگە و دۆسێیەكی پڕ بایەخە، بەتایبەتی ئەم بابەتە گرنگە لە چوارچێوەی پلانی گەشەپێدانی پێنج ساڵەدا 2024-2028 باسی لێوە كراوە و زۆر جەختی لەسەر كراوەتەوە، بە تەئكید هەمەجۆركردنی ئابووری و كەمكردنەوەی پشتبەستن بە نەوت بەشێوەیەكی پلەبەند كەم بكرێتەوە بۆ خوار 90% بۆ 80-85% ئەمەش بە پشتگیریی كەرتی كشتوكاڵ بە ڕێژەی 3% و پیشەسازی بە ڕێژەی 2%، بۆ پشتگیریی كەرتی تایبەتیش ئەنجومەنێكی تایبەت بە سەرۆكایەتیی سەرۆكی ئەنجومەنی وەزیران دامەزراوە، بۆ بەڕێوەبردن و پەرەپێدانی كەرتەكە، لە ڕووی كردارییشەوە دەست كراوە بە ئەنجامدانی ئەركەكانی، لە پلانەكەدا پێشبینی ئەوە كراوە داهاتە نانەوتییەكان لە ماوەی پێنج ساڵدا دەگاتە نزیكەی 80 تریلیۆن دینار و زیاد دەكرێت بۆ داهاتی نەوتی بە شێوەیەك داهاتی نەوتی و نانەوتی دەگاتە نزیكەی 700 ترلیۆن دینار، هەروەها باس لە ڕووبەرێك بۆ وەبەرهێنانی كەرتی تایبەت دەكرێت بە نزیكەی 48 تریلیۆن دیناری عێراقی لە بەرانبەر 65% وەبەرهێنانی كەرتی حكوومی.