گفتوگۆ دەكەین بۆ ئەوەی پێكەوە بیر لەچارەسەركردنی كێشەكان بكەینەوە
«لە رۆژی 25ی ئابی 2025 ، بازنەی گفتوگۆ وەك ئۆرگانێكی سەربەخۆی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان مەراسیمی دابەشكردنی پێنجەمین كتێبی بە ناونیشانی « حوكمڕانی و خزمەتگوزاری» بە هەردوو زمانی كوردی و عەرەبی بەڕێوە دەبات، بۆ تیشك خستنە سەر ئامانجەكانی بازنەی گفتوگۆ ، گۆڤاری گوڵان بە پێویستی زانی پێشەكی كتێبی پێنجەم بڵاو بكاتەوە كە بازنەی گفتوگۆ بۆی نووسیووە»
بازنەی گفتوگۆ
جیل دۆلۆز گەورە فەیلەسووفی فەرەنسی جەخت لەوە دەكاتەوە «هزر و فەلسەفە» تەنیا داهێنانی چەمكی تازەیە و، دەبێت بیرمەندان بیخەنە ڕوو، لەگەڵ خەڵك گفتوگۆی لەسەر بكەن بۆ ئەوەی بتوانن كێشەكانی كۆمەڵگەی پێ چارەسەر بكەن، تاكو ببێتە هەوێنی فەنتازیای خەیاڵ و، داهێنانی هونەری و ئەدەبی و شاكاری مرۆڤایەتی لەدایك بێت.
لەم چوارچێوەیەدا ئەگەر «بازنەی گفتوگۆ» وەك چەمكێكی تازە لەناو بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان بووبێتە ناونیشانی ئۆرگانێكی سەربەخۆ ، ئەوا لەماوەی پێنج وەرزی ئەم پرۆسەیەدا كە (30) بابەتی گرنگی تایبەت بەخاك و نیشتمان و گوزەران و ژیانی هاووڵاتیان و ئاستی پێشكەشكردنی خزمەتگوزارییەكان بۆ هاووڵاتیانی ئەم نیشتمانە بەڕێوەبردووە، ئەوا بازنەی گفتوگۆ ئەو شانازییەی پێدەبڕێت كە ڕاشكاوانە بڵێت «بازنەی گفتوگۆ نەك تەنها ئەو چەمكە تازەیەیە كە خراوەتە بەردەم بیروبۆچوونە جیاوازەكان و نەتەوە و ئایینە جیاوازەكان، بۆ ئەوەی كێشەكانی ئەم نیشتمانە بە گفتوگۆ چارەسەر بكرێن، بەڵكو خودی پلاتفۆرمی بازنەی گفتوگۆ بۆتە هێلانەیەك كە لەهەر گفتوگۆیەكدا كۆمەڵێك چەمكی تازە لەدایك دەبن و، ئەم چەمكانە دەبنە پێشنیار و ڕاسپاردەی هەڵقووڵاوی ناخی خەڵك و دەخرێنەڕوو و، دەدرێتە سیاسەتمەدار و دامەزراوە شەرعییەكانی هەرێمی كوردستان، بۆ ئەوەی وەك نەخشەیەكی ڕێگە هاریكار بێت لە چارەسەركردنی كێشەكانی كۆمەڵگە و خۆشگوزەرانیی هاووڵاتیان و، بەردەوامی پێكەوەژیانی ئاشتییانەی نێوان نەتەوە جیاوازەكان و پاراستنی قەوارەی یاسایی و دەستووری هەرێمی كوردستان.
میشێل فۆكۆ فەیلەسووفی سەدەی بیستەم لە كتێبی «وشە و شتەكان» سەبارەت بە كۆتاییهاتنی مۆدێرنە لە كۆمەڵگەكانی ڕۆژئاوای لیبراڵ دیموكراتی دەڵێت «كاتێك سەیری كۆمەڵگەكانی خۆمان دەكەین گەیشتووینە ئەو ئاستەی كە دووكەس ناتوانن پێكەوە لەسەر یەك مێز گفتوگۆیەكی ساغڵەم بكەن، ئەم دیمەنە قاقایەك دروست دەكات، كە ئەویش پیشاندانی تەمەنی هزر و جوگرافیای ئێمەیە» ، ئەم دەستنیشانكردنەی وردە كە دەبێتە جاڕدانی كۆتایی مۆدێرنە، لە هەمان كاتدا فۆكۆش دەكاتە ڕابەر و پێشەنگی هەنگاو هەڵگرتن بۆ كۆمەڵگەی « پۆست مۆدێرنە»، ئەمەش بەو مانایەی، دەبێت كۆمەڵگەیەك بونیاد بنرێتەوە كە هاووڵاتیان مافی ئەوەیان هەبێت گفتوگۆ لەسەر كێشەكانی خۆیان بكەن و، بەشداربن لە دۆزینەوەی میكانیزمی گونجاو بۆ چارەسەركردنی كێشەكانی كۆمەڵگە و هەنگاو هەڵگرتن بۆ خۆشگوزەرانیی هاووڵاتیان.
سیاسەت كە هونەری مومكینە بۆ بەڕێوەبردنی دەوڵەت و دابینكردنی پێداویستییەكانی هاووڵاتیان لەناو كۆمەڵگەدا، بەردەوام پێویستی بە نوێكردنەوە و داهێنانی چەمكی تازەیە بۆ ئەوەی لەگەڵ پێداویستییەكانی ئێستای كۆمەڵگە و هاووڵاتیان بگونجێت، بەبێ بەشداریی ڕاستەوخۆی هاووڵاتیان نوێ ناكرێتەوە، چوار سەدە پ.ز ، ئەرستۆ تاڵیس كتێبی سیاسەت «Politics»ی پێشكەشی مرۆڤایەتی كردووە، وەك ئامرازێك بۆ بەڕێوەبردنی دەوڵەتە شاری یۆنانی و بیركردنەوە لە پێداویستییەكانی خەڵك و چارەسەركردنی كێشە و گرفتەكانیان، بەڵام میكانیزمی ئەو چارەسەركردنە سەرچاوەكەی هاوشاری یان هاووڵاتیانە و لە زمانی یۆنانیدا، وشەی «Politic»، واتە هاووڵاتی یان هاوشاری، كۆی هاووڵاتیان واتە « Politcs» دەبێتە تەنیا سەرچاوەی بەڕێوەبردنی وڵات و دابینكردنی خۆشگوزەرانیی هاووڵاتیان، سیاسەتیش دەبێتە ئامرازێك بۆ خێری گشتیی كۆمەڵگە، بە پێچەوانەوە ئەگەر خەڵك ڕاستەوخۆ بەشداریی پرۆسەی سیاسیی وڵات نەكات و، گفتوگۆ لەسەر دروستكردنی سیاسەت نەكات، ئەوا سیاسەت كۆتایی دێت و شتێك نامێنێت پێی بگوترێت «سیاسەت».
دیڤید ڕیبرۆك كە توێژەرێكی بەلجیكییە لە ساڵی 2013 كتێبی «دژی هەڵبژارن – Against Election»ی بڵاوكردەوە، جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە «هەڵبژاردنی هەر چوار ساڵ جارێك، سیستمی دیموكراتی نوێنەرایەتی بەرهەم ناهێنێت، لەبەر ئەوەی ئەوانەی دەبنە نوێنەری هاووڵاتیان حزبە سیاسییەكانن، كە لە هەڵبژاردنەكاندا دەنگیان پێدەدرێت، بەڵام حزبە سیاسییەكان جیا لەوەی كەمینەیەكی زۆر كەمن لە كۆمەڵگەكانی لیبرال دیموكراتیی ڕۆژئاوا، لە هەمان كاتدا متمانەی هاووڵاتیانی بەڕادەیەكی بەرز لەدەستداوە، بۆیە ئەوەی پێی دەگوترێت «سیستمی دیموكراتییەتی نوێنەرایەتی» بێجگە لە گاڵتەپێكردنی بە كۆمەڵگە شتێكی دیكە نییە، بۆ ئەوەی ئەم كەموكورتییەی سیستمی دیموكراتی هاوچەرخ ڕاست بكرێتەوە، دەبێت هاووڵاتیان ئەو مافەیان هەبێت ڕاستەوخۆ لە ئەنجوومەنە تایبەتمەندەكانی سێكتەرە جیاوازەكانی كۆمەڵگە گفتوگۆ لەسەر دەستنیشانكردنی نوێنەری خۆیان بكەن، نەك هەر چوار ساڵ جارێك بچنە سەر سندوقەكانی دەنگدان و مافی گفتوگۆ یان قسەكردنیان نەبێت».
كەواتە ئەگەر كۆی ئەو چەمكە تازانەی بیرمەندان بۆ چارەسەركردنی گرفتەكانی كۆمەڵگە و ڕاستكردنەوەی سیستمە سیاسییە جیاوازەكان خستوویانەتەڕوو ، هەموویان بە ڕایەڵەیەكی هزری پێكەوە گرێ بدەینەوە، دەگەینە ئەو ئاكامە بەرزەی مرۆڤایەتی بۆ دروستكردنی سیاسەت و بەڕێوەبردنی پێگەیشتووە و دەڵێت «هەموو كات دەنگدەران خاوەن مافن -The voters are always right».
هەربۆیە ئەگەر لەم ڕوانگە هزرییە جیهانییەوە بۆ بونیادنانی كۆمەڵگەی خۆشگوزەران و حوكمڕانیی باش ، سەیری واقیعی سیاسیی هەرێمی كوردستان و ئەزموونە دیموكراتییەكەی بكەین و، هەڵوەستە لەسەر كێشە كەڵەكەبووەكانی سێكتەرە جیاوازەكانی كۆمەڵگە بكەین، سەرنج لە دڕدۆنگی كۆی حزبە سیاسییەكان بدەین، هەریەك بەرامبەر ئەوی دیكە، ئەوا ڕاشكاوانە دەتوانین بڵێین كە بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان زۆر لۆژیكانە كۆی كێشەكانی لەناو چەمكێكی تازە بەناوی «نەبوونی گفتوگۆی ساخڵەم» دەستنیشان كردووە ، بۆ ئەوەی دەروازەیەكیش بۆ چارەسەركردنی كێشەكان بكرێتەوە، ئەوا لە كانوونی دووەمی ساڵی 2023 بڕیاری دا وەك دەستپێشخەرێك بگەڕێنەوە بۆ گفتوگۆی ڕاشكاوانە، پێكەوە گرێدانەوەی جیاوازییەكان، دروستكردنی میكانیزمی گونجاو بۆ چارەسەركردنی كێشەكان، بۆ ئەوەی ئەم هەنگاوەش وەك خۆی جێ بەجێ بكرێت «بازنەی گفتوگۆ»ی وەك ئۆرگانێكی سەربەخۆ دامەزراند.
گفتوگۆی ڕاشكاوانە
زەمینەیەك بۆ هەماهەنگی و لێكتێگەیشتن
عەبدولسەلام بنعەبد عالی بیرمەندی مەغریبی لە كتێبی «چۆن فەلسەفە بكەینە هونەری ژیان» دەپرسێت «بۆچی مێزێك یان چرایەك یان دارێك دەبێتە بابەتێك بۆ بیركردنەوەی هونەری و ، تابلۆیەكی ناوازەی پێ دروست دەكرێت، ئەی بۆچی ژیانی خۆمان نەبێت بە بابەتێك و فەلسەفە، وەك هونەرێك كۆمەڵگەیەكی شایستەی لێ دروست بكات»، لەمەش زیاتر جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە كاتێك فەلسەفە دەبێتە هونەری ژیان، خەڵك چی دیكە لەوە ناپرسێت ئەم هونەرە چی پێدەڵێت یان بەكام زمان و لەكام كتێبدا نووسراوەتەوە، بەڵكو سەیری ژیان و كۆمەڵگەی خۆی دەكات بۆ ئەوەی بزانێت ئەم هونەرە چ گۆڕانكارییەكی لە ژیانی كۆمەڵگە و گوزەرانی هاووڵاتیانی دروستكردووە.
بازنەی گفتوگۆ لەمیانەی (30) گفتوگۆی ڕاشكاوانەی لەسەر سێكتەرە جیاوازەكانی كۆمەڵگە و تایبەت بەپرسە چارەنووسسازەكانی ئەم نیشتمانە، بە میتۆدێكی تازەی بۆ گفتوگۆ داهێناوە، كە بێجگە لە بەرژەوەندیی هاووڵاتیان و پێكەوەژیانی ئاشتیانە و پاراستنی نیشتمان، هیچ ئامانجێكی دیكەی نەبووە و ، بە گەواهی ئەوانەی لەسەر ئاستی سیاسەتمەدارانی عەرەبی شیعە و سوننەی عێراق و كوردانی هەر چوار پارچەی كوردستان، پلاتفۆرمێكی هاوشێوەی بازنەی گفتوگۆ لە ئاستی تەواوی عێراق و ناوچەكە بوونی نەبووە.
لەم پلاتفۆرمە كراوەیەدا، بازنەی گفتوگۆ خاوەنی گوتار نییە، بەڵكو بەگرێدانەوەی كۆی بیروبۆچوونە جیاوازەكان لەگەڵ خواست و داواكارییەكانی هاووڵاتیان، گوتارێكی نیشتمانی دروست دەكات كە توانای ئەوەی هەیە «وشە بگۆڕێت بۆ كردار»، ڕاشكاوانەتر لەناو بۆچوونە جیاوازەكاندا، میكانیزمی گونجاو بۆ بەرژەوەندیی گشتیی وڵات و چارەسەركردنی كێشە و گرفتەكانی كۆمەڵگە دەدۆزێتەوە.
لەناو ڕاپۆرتەكانی بازنەی گفتوگۆ كە هەموو مانگێك لەسەر لاپەرەكانی گوڵان بڵاو دەكرێنەوە و پاشانیش هەر (6) گفتوگۆ پێكەوە دەكرێتە دوو كتێب بەهەردوو زمانی «كوردی و عەرەبی» لە مەراسیمێكی شایستەدا پێشكەش دەكرێن، بەپێی ئەو فیدباكانەی لە ئاكامی (30) ڕاپۆرت و پێنج كتێبی قەوارە گەورە لە ئاكامی هەڵسەنگاندنی زانكۆ و ناوەندە ئەكادیمی و فیكرییەكانی هەرێمی كوردستان و عێراق بۆیان كراوە، خەڵك یان ناوەندەكانی توێژینەوە، ڕاپۆرت و كتێبەكانی بۆ ئەوە ناخوێننەوە تا بزانن ڕاپۆرت و كتێبەكان چییان پێدەڵێن، یان چ زانیارییەكی تازەیان پێشكەش دەكەن، بەپێچەوانەوە زۆر بەبایەخەوە ڕاپۆرت و كتێبەكان دەخوێننەوە، بۆ ئەوەی بزانن لەناو پلاتفۆرمی بازنەی گفتوگۆدا « چۆن ڕێز لە خەمەكانی نیشتمان و خواست و گازندەی خەڵك گیراوە» دەستەبژێر و هاووڵاتیانی ئەم نیشتمانە چۆن هەڵوەستەی زۆر جدیان لەسەر گفتوگۆكان كردووە، بۆ ئەوەی بزانن چۆن خەمی نیشتمان و خەڵك بۆتە سەنتەری بیركردنەوە و گفتوگۆی ڕاشكاوانەی سیاسەتمەدار و پسپۆر و ئەكادیمست و دەستەبژێری نیشمانپەروەری كوردستان و عێراق و ناوچەكە.
لایەنێكی دیكەی میتۆدی كاركردنی بازنەی گفتوگۆ ئەوەیە كە وەرزەكانی بەسەر (6) مانگدا دابەشكردووە و ، هەر (6)گفتوگۆی وەرزێك لەژێر یەك ناونیشان پێكەوە كۆدەكاتەوە، ئەمەش بەو مانایەی بازنەی گفتوگۆ لەناو سیاسەتی گشتگیر «Macro politic» هاتۆتە دەرەوە و، هەوڵی دا بە قووڵایی كێشەكاندا بە میتۆدی «Micro politic» ڕۆبچێتە خوارەوە و لەناو قووڵایی خەمەكانی نیشتمان و هاووڵاتیاندا، ڕەهەندە جیاوازەكانی سەرجەم كێشەكانی كۆمەڵگە پێكەوە گرێبداتەوە و، لەناو بۆچوونی فرەییدا پێشنیار و ڕاسپاردەی دروستیان بۆ دروست بكات و، دەروازەیەك بۆ چارەسەركردنی كێشەكان بخاتەڕوو.
گرفتی سەرەكیی كۆی كۆمەڵگەكانی مرۆڤایەتی، ئەوكاتە دەگاتە بن بەست، كە نەتوانرێت ئەو چوارچێوە بەستەڵەكییەی «سیاسەتی گشتگیر» بشكێنرێت و بە قووڵایی و وردەكاری كێشەكانی كۆمەڵگە نەتوانرێت ڕۆبچین، لەم ئاراستەیەدا بازنەی گفتوگۆ سەركەوتووانە توانی ئەو بەستەڵەكە بشكێنێت، بەمەش هەوڵی دا بیسەلمێنێت كە لەناو نەتەوەكانی جیهاندا شتێك نییە ناوی « كۆمەڵگەی پێشكەوتوو و كۆمەڵگەی دواكەوتوو بێت» ، بەڵكو « كۆمەڵگەی چالاك و كۆمەڵگەی سست و نا ئەكتیڤ» هەیە.
كەواتە كۆمەڵگەی « چالاك و سست» ، پەیوەندیی بە پێشكەوتن و دواكەوتنی كۆمەڵگەوە نییە، بەڵكو پەیوەندیی بە ئاستی « گفتوگۆی ڕاشكاوانە» هەیە كە دەبێتە فاكتەرێكی گرنگ بۆ هەماهەنگی و لێكتێگەیشتنی هاووڵاتیانەوە و، دەزانێت لەم وڵاتە چی ڕوودەدات، كە دەچێتە سەر سندوقەكانی دەنگدان دەزانێت كام بەرنامە هەڵبژێرێت و دەنگ بەكام لایەنی سیاسی دەدات، گرنگیی ئاگاداربوونی هاووڵاتیان لە پرۆسەی سیاسی و حوكمڕانیی وڵات بە ئاستێك گرنگە، كە كەسێكی وەك تۆماس فریدمان لە كتێبی «سوپاس بۆ دواكەوتنت - Thank You for Being Late» جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە و دەڵێت «كاتێك مەترسیی ڕاستەقینە لەسەر كۆمەڵگەكانی لیبرال دیموكراتی دروست دەبێت، كە هاوڵاتیان نەزانن چۆن سیاسەت و حوكمڕانی بەڕێوە دەچێت و، كە دەچێتە سەر سندوقەكانی دەنگدان نازانێت كێ هەڵبژێرێت». لەم ڕاستەوە «بازنەی گفتوگۆ» بەو ئاراستەیە كاری كردووە كە جارێكی دیكە «هاووڵاتی» لە هەرێمی كوردستان لەناو پرۆسەی «گفتوگۆی كراوە»دا بببێتەوە بەسەنتەری دروستكردنی سیاسەت و پیادەكردنی حوكمڕانی، ئەمەش نەك هەر بەشێوەی تیۆری و دروستكردنی گوتاری بریقەدار، بەڵكو بەدروستكردنی وەرشەیەكی مەعریفی كە تیایدا خەمەكانی نیشتمان و خواست و داواكاریی خەڵك دەكرێتە كەرەستەی گوتاری نیشتمانی و میكانیزمی چارەسەر كردنی كێشەكان.
پرۆسەی چالاككردنەوەی كۆمەڵگە «active society» ، لە سەرەتای حەفتاكانی سەدەی ڕابردووەوە لە ئەوروپا و ئەمریكا دەستی پێكردووە، ئەمیتا ئیتزایۆنی لەكۆتایی ساڵی 1969 كتێبە بەناوبانگەكەی بە ناونیشانی «كۆمەڵگەی چالاك : تیۆری كۆمەڵگە و پرۆسەی سیاسیی- The Active Society. A Theory of Societal and Political Processes» ، ئەم تیۆرە سۆسیۆلۆژییە كە هاوكاتە لەگەڵ شەپۆلی سێیەمی دیموكراتی، زەنگێكی ترسناكی ئاگاداركردنەوە بوو بۆ سەرجەم كۆمەڵگە پێشكەوتووەكانی ڕۆژئاوا، پەیامێك بوو كە چیتر كۆمەڵگە بە سیاسەتی گشتگیر بەڕێوە ناچێت و دەبێت بە قووڵایی كێشەكاندا ڕۆبچین و سەرلەنوێ پۆلێنێكی تازە بۆ چینەكانی كۆمەڵگە بكرێتەوە و لەناو ئەو پێناسە ماركسییە بێنە دەرەوە، كە كۆمەڵگەی بۆ (5) چین پۆلێن كردووە و، دەبێت زیاتر ئەم پرسە ورد بكرێتەوە و بگەڕێنەوە بۆ سەر «تاك ، خێزان ، گروپ»، ئەوجا لەگەڵ ئەوەی ئەم مەترسییە گەورەیە «سستیی كۆمەڵگە» بووە جێگەی بایەخی كۆی بیرمەندانی جیهان، بەڵام لە هەمان كاتدا بیرمەندانیشی بەسەر دوو تەوەری جیاوازدا دابەشكرد، كە بریتی بوون لە « كۆتاییهاتنی مۆدێرنە و خوێندنەوەی تازە و سەردەمیانە بۆ مۆدێرنە».
قوتابخانەی هزری فەرەنسی كە خۆیان كردە پێشەنگ بۆ جاڕدانی «كۆتایی مۆدێرنە» نەیانتوانی ئەوە بسەلمێنن كە پۆست مۆدێرنە باشترە لە مۆدێرنە، بەڵام قوتابخانەی هزری ئەڵمانی كە پێداگری لەسەر ئەوە كرد دەبێت «خوێندنەوەی تازە و سەردەمیانەی بۆ بكرێت و مۆدێرنە بكرێت بە گوتارێكی فەلسەفی»، ئەمانیش لەگەڵ ئەوەی نەیانتوانی بەتەواوەتی كێشەكان چارەسەر بكەن و كۆمەڵگەكانی ڕۆژئاوا لە سستی رزگار بكەن و، بەتەواوەتی چالاكی بكەنەوە، بەڵام هەتا ئێستا بەشی هەرە زۆری بیرمەندانی سەردەم لەگەڵ ئەو بۆچوونەن، كە تەنیا ڕێگە ئەو میتۆدەیە كە قوتابخانەی هزری ئەڵمانی پێشكەشی مرۆڤایەتی كردووە.
یۆرگن هابرماس كە وەك فەیلەسووفێكی ئەڵمانی پێشەنگی ئەو هزرەیە بۆ دووبارە خوێندنەوەی سەردەمییانە لە هەوڵەكانی بۆ گۆڕینی «مۆدێرنە بۆ گوتارێكی فەلسەفی»، بەو میتۆدە كاری كردووە كە مۆدێرنە بە مانای «سەردەمێكی نوێ» لای كۆی بیرمەند و فەیلەسووفەكانی سەدەی هەژدەیەم و نۆزدەیەم پێناسە كراوە، بۆیە ئێمە كاتێك باسی سەردەمی نوێ دەكەین، نابێت چەمكی مۆدێرنە گرێ بدەینەوە بە سەدەكانی هەژدە و نۆزدەی ڕابردووەوە، بەڵكو دەبێت مۆدێرنە بەمانای « سەردەمێكی نوێ، وەك كۆتایی سەدەی بیستەم و سەرەتای سەدەی بیست و یەكەم مامەڵەی لەگەڵ بكەین، بۆ مامەڵەكردنی دروست لەگەڵ ئەم سەردەمە نوێیە، هابرماس سێ تیۆری داناوە كە بریتین لە:
1- پێكەوە بە ئەقڵانی بیركردنەوە.
2- پێكەوە كاركردن و هەماهەنگی كردن.
3- پێكەوە بەهاكانی مۆدێرنە بپارێزین.
ئەگەر سەرنج لەم (3) تیۆرە گرنگەی هابرماس بدەین، دەبینین ئامانجی هەر سێ تیۆرەكە لەوەدا خۆی بەرجەستە دەكات كە میكانیزمێك بدۆزرێتەوە، بۆ ئەوەی «سستیی كۆمەڵگە بگۆڕێت بۆ چالاككردنەوەی كۆمەڵگە».
هۆكاری سەرەكیی سستیی كۆمەڵگە لە بەشدارینەكردنی هاووڵاتیان لە پرۆسەی سیاسیی وڵاتەوە دەست پێدەكات، فاكتەری سەرەكییش بۆ دووركەوتنەوەی هاووڵاتیان لە بەشداربوونی ڕاستەوخۆیان لە پرۆسەی سیاسی، دەگەڕێتەوە بۆ ئاستی شكستی حزبە سیاسییەكان لە پرۆسەی «نوێنەرایەتیكردنی خەڵكدا» كە ئەمەش كارەساتێك بەدوای خۆیدا دەهێنێت كە فرانسیس فۆكۆیاما لە كتێبی «ناسنامە: داواكاریی شكۆ و سیاسەتی نائومێدبوون - Identity: The Demand for Dignity and the Politics of Resentment» ئاماژەی پێ كردووە، بەوەی بە ئاستێك كاریگەری لەسەر دامەزراوەكانی دەوڵەت دەكات، كە چیتر ئەو دامەزراوانە ناتوانن شكۆی هاووڵاتیان بپارێزن و سیاسەتی نائومێدبوون بەرهەم دەهێنن، كە خەڵكەكە توڕە دەكات و بە ئاسانی دانامركێنەوە. لەمەش خراپتر، جۆرێك لە «لەبەریەكهەڵوەشانی سیاسیی – political decay» لە كۆمەڵگە دروست دەكات، كە چیدیكە هاووڵاتیان خۆیان بە خاوەنی دامەزراوە شەرعییەكانی وڵاتی خۆیان نازانن.
كێشەی حزبە سیاسییەكان بەشێوەیەكی گشتی لەناو كۆی كۆمەڵگە پێشكەوتووەكانی ڕۆژئاوا و، بەتایبەتی لەناو كۆمەڵگەی هەرێمی كوردستان، بە پلەی یەكەم ئەوە نییە، كە سروشتی حزبی سیاسی بەو جۆرەیە كە بیەوێت كۆمەڵگەی خۆی تێكبدات، یان مەبەست نوێنەرایەتییەكی خراپ بكات، بەڵكو وەك بیرمەندی نەمساوی كارل پۆپەر لە تیۆری «نەزانی و مەعریفە» ئاماژەی پێكردووە و دەڵێت «نەزان ئەو كەسە نییە كە مەعریفەی لا نەبێت بەڵكو لەوانەیە هەوڵی نەدابێت مەعریفە دەست بخات، بۆیە دەكرێت پێی بگوترێت – نەزانی بێ گوناه-، بەڵام نەزانی بە ئەنقەست ئەوەیە، كە مەعریفەی لایە و خراپ بەكاری دەهێنێت»، لەم چوارچێوەیەدا دەشێت حزبە سیاسییەكان بە نیەتی خراپ ئەو مەبەستەیان هەبێت، كە ڕۆڵێكی نەرێنی لەكۆمەڵگە بگێڕن بەڵكو هەوڵیان نەداوە ڕێگە دروستەكە بدۆزنەوە و خزمەتی كۆمەڵگەی خۆیان بكەن.
خەمەكانی خەڵك و پرسەكانی نیشتمان
لەناو بازنەی گفتوگۆدا
لەماوەی پێنح وەرزدا بازنەی گفتوگۆ (30) گفتوگۆی ڕاشكاوانەی لەسەر كۆمەڵێك پرسی تایبەت بە كێشەكانی خاك و نیشتمان و خواست و داواكاریەكانی خەڵك و ئاستی پێشكەشكردنی خزمەتگوزاری بۆ هاووڵاتیان بەڕێوە بردووە، لەم گفتوگۆیانەدا زیاتر لە (400) سیاسەتمەدار و كەسایەتی و پسپۆڕ و ئەكادیمیست و دەستەبژێری نیشمانپەروەر لە كۆی سەرجەم بیروبۆچوونە جیاوازەكان و ئایین و نەتەوە جیاوازەكانی هەرێمی كوردستان و عێراق و دەوڵەتانی ناوچەكەی لەخۆی گرتووە، بۆ بەشێك لەم گفتوگۆیانە ڕاپرسی ئەنجامدراوە، كە بە سەدان هەزار هاووڵاتی بەشدارییان تێدا كردووە، لێرەدا بەخێرایی چاو خشانەوەیەك بە گفتوگۆكانی بازنەی گفتوگۆ دا دەكەین»
وەرزی یەكەم لە كانوونی دووەم تا حوزەیرانی 2023
گفتوگۆ لەگەڵ ناڕەزاییەكانی خەڵك
• گەنج و ڕەخنە سیاسییەكانی.
• ڕۆڵی ئافرەتان و بەشدارییان لەكایەی سیاسیدا.
• ئینتمای نیشتمانی، پرس و گەنگەشە.
• ڕاگەیاندنی كوردی، قۆناخ و بەرپرسیاریەتی.
• هاووڵاتیان و ئاستی پێشكەشكردنی خزمەتگوزاری.
• ئاستەنگەكانی بەدەم سەروەریی یاسا لە هەرێمی كوردستاندا.
وەرزی دووەم لە تەممووز تا كانوونی یەكەمی 2023
ئالنگارییەكانی ئاسایشی نیشتمانی
• ماددەی هۆشبەر و مەترسییەكانی.
• ئیسلامی سیاسی و بەدگومانی لەسەر كەلتوور و ناسنامە
• ڕیفراندۆم و هەڵوێستی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی.
• هەرێمی كوردستان و شەڕی ئابووری.
• هەڵبژاردنی هەرێمی كوردستان و كۆتای پێكهاتەكان.
• گۆڕینی دیموگرافیا و مەترسییەكانی لەسەر ناسنامە و خاك.
وەرزی سێیەم لە كانوونی دووەم تا حوزەیرانی 2024
كوردستان و ململانێی هەرێمی و نێودەوڵەتی
• بە ئامانجگرتنی هەرێمی كوردستان و هۆكارەكانی.
• ململانێی حزبی و ئایندەی هەرێمی كوردستان.
• دادگای فیدڕاڵی عێراق .. گفتوگۆ و هەڵوێست.
• هەرێمی كوردستان لەناو گێژاوی ململانێی هەرێمی و نێودەوڵەتی.
• هەرێمی كوردستان لە تێڕوانینی دەوڵەتی فیدڕاڵی عێراقدا.
• مامەڵەی هەرێمی كوردستان لەگەڵ ڕووداوەكانی عێراق و ناوچەكە.
وەرزی چوارەم لە تەممووز تا كانوونی یەكەمی 2024
كوردستان و گۆڕانكارییەكانی عێراق و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست
• یاسای نەوت و گازی فیدڕاڵی .. خوێندنەوەو هەڵوێست.
• هەمواركردنەوەی یاسای باری كەسیی عێراق و ئاكامەكانی.
• پرسی سەرژمێریی گشتی لە عێراق و ڕەهەندە یاساییەكان و ئاكامەكانی.
• هەمواركردنەوەی دەستوور و دەستپێكردنەوەی چارەسەركردنی ئاشتییانەی كێشەی كورد لە توركیا.
• ئەگەرەكانی پێكهێنانی كابینەی دەیەم و ئایندەی هەرێمی كوردستان.
• دەرهاویشتەكانی كەوتنی ڕژێمی ئەسەد و ئاكامەكانی لەسەر هەرێمی كوردستان.
وەرزی پێنجەم لە كانوونی دووەم تا حوزەیرانی 2025
حوكمڕانی و خزمەتگوزاریی
• خزمەتگوزاریی تەندروستی لەنێوان كەرتی گشتی و تایبەتدا.
• سیستمی خوێندن لە هەرێمی كوردستان .
• خزمەتگوزاریی كارەبا و گرفتەكانی لە هەرێمی كوردستان.
• گرنگیی بایەخدان بە پاراستنی ژینگە لە هەرێمی كوردستاندا.
• بەرنامە و پلان بۆ پەرەپێدانی كەرتی كشتوكاڵ لە هەرێمی كوردستاندا.
• پەرەپێدانی پرۆژەكانی ڕێگەوبان و چارەسەركردنی گرفتەكانی هاتوچۆ.
ر ئەم (30) ناونیشانەی كە لەماوەی (5) وەرزدا بازنەی گفتوگۆ زۆر بە فراوانی گفتوگۆی لەسەر كردوون، ئەو پرسە گرنگانە بوون كە پەیوەست بوون بە خواست و داواكارییەكانی خەڵك لە كۆی سێكتەرە جیاوازەكانی حوكمڕانی، تایبەت بوون بە ئاستی هەستكردن بە ئینتمای نیشتمانی و پێویستی پاراستنی قەوارەی سیاسیی هەرێمی كوردستان و دووبارە ڕێكخستنەوەی پەیوەندییەكان بەشێوەیەكی هاوسەنگ لەگەڵ دەوڵەتی فیدڕاڵی عێراقدا، جەختكردنەوە بووە لەسەر چارەسەری ئاشتییانەی كێشەی كورد لە هەر چوار دەوڵەتی «عێراق، توركیا، سوریا، ئێران»، بایەخدان بووە بە بونیادنانی ژێرخانی كۆی سێكتەرە جیاوازەكانی حكومەت و هەنگاوەكان بەرەو حوكمڕانیی باش و بەرزكردنەوەی ئاستی خزمەتگوزارییەكان بۆ هاووڵاتیان و گەیشتن بووە بە پرۆسەی پەرەپێدانی بەردەوام.
لێرەوە كە دەچینە وەرزی شەشەمی بازنەی گفتوگۆ، جارێكی دیكە ئەوە دووپات دەكەینەوە كە بازنەی گفتوگۆ لەسەر درێژەدان بە گفتوگۆ ڕاشكاوانەكانی بەردەوام دەبێت، قەناعەتمان بەوجۆرەیە كە پرۆسەی گفتوگۆی دروست، پرۆسەیەكی بەردەوامە، فەزای گشتی پلاتفۆرمێكی كراوەیە بەردەوام خۆی نوێ دەكاتەوە، دەبێتە ڕاوێژكار بۆ حكومەتی خۆیی و كەموكورتییەكانی نوێنەرایەتیكردنی حزبە سیاسییەكان پڕدەكاتەوە، خۆی دەكاتە فاكتەرێكی زیندووی هاندەر بۆ ئەوەی هاووڵاتیان باشتر و زیاتر بەشداری لە پرۆسەی سیاسیی وڵاتی خۆیان بكەن و، بە ڕێگەی ئەم پلاتفۆرمە خۆیان لەناو پرۆسەی سیاسی ببیننەوە و هەست بكەن كە دەنگ و بۆچوون و ڕەخنەكانی ئەوان گوێیان لێدەگیرێت و، زۆر ڕاشكاوانە گفتوگۆی لەسەر دەكرێت و، بەهاوبەشی لەگەڵ ئیرادەی هاووڵاتیان چارەسەریان بۆ دەدۆزرێتەوە.
لەگەڵ ئەوەی دامەزراندنی ئۆرگانێك بەناوی «بازنەی گفتوگۆ» وەك دەستپێشخەرییەكی نیشتمانی و شانازییەك بۆ بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەگەڕێتەوە، بەڵام ئامانجی ئەم بازنەیە بەپلەی یەكەم خزمەتكردنی هاووڵاتیانی كوردستانە، دروستكردنی ڕایەڵەیەكی پێكەوەگرێدانەوەی هاووڵاتییانە بە كۆی پرۆسەی سیاسییەوە، یەكخستنی هەوڵەكان بۆ بونیادنانی كوردستانێكی بەهێز.
