پڕۆفیسۆر سێدریك دی كۆنینگ، ئەندامی ئەنجومەنی كارگێڕیی ئامۆژگای نەرویژە بۆ كاروباری نێودەوڵەتی «EPON»، بەشداریی بەڕێوەبردنی ئەم ئامۆژگایە دەكات بۆ كاروباری نەتەوە یەكگرتووەكان و حوكمڕانیی گلۆباڵی و پڕۆژەی مەترسییەكانی كەشوهەوا و ئاشتی و ئاشایش، هەروەها هەماهەنگە لەگەڵ تۆڕی كاریگەریی ئۆپەراسیۆنەكانی ئاشتی «EPON» و، بەشدارە لە پڕۆگرامی ڕاهێنان لەپێناوی ئاشتی لە ڕێكخراوی «EPON»، ئەزموونی زیاتر لە 30 ساڵیشی لە بوارەكانی توێژینەوە، ڕاوێژكاری سیاسی و بونیادنانی ئاشتیدا هەیە.

بۆ قسەكردن لەسەر ڕۆڵی ئێستای نەتەوە یەكگرتووەكان و ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكان لەسەر ئاشتی و ئاسایشی جیهان و نەمانی بەها و ڕۆڵی ئەو ڕێكخراوانە، ئەم دیمانەیەمان لەگەڵ پڕۆفیسۆر سێدریك دی كۆنینگ ئەنجام دا و بەم جۆرە وەڵامی پرسیارەكانی گوڵانی دایەوە.

 

 

*  لە ئێستادا لە كۆمەڵێك شوێنی جیهان شەڕی بەردەوام هەیە، لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست شەڕێكی هەمەلایەنی نێوان دەوڵەتان و شەڕی ناودەوڵەت هەیە، لە بەرانبەردا نەتەوە یەكگرتووەكان تەنیا سەیری شەڕەكان دەكات. ئەوەی ئێستا ڕۆڵی سەرەكیی لە شەڕەكاندا دەگێڕێت، شەخسی دۆناڵد ترەمپە، ئایندەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست چۆن دەبینیت؟ ئایا دەكرێت پێشبینیی ئەوە بكەین، جارێكی دیكە سەقامگیری دەگەڕێتەوە بۆ ئەم ناوچەیە؟

- ئەگەر ئێمە سوور بین لەسەر ئەوەی ڕاشكاوانە سەبارەت بە ڕێگرتن و كۆتاییهێنان بە ململانێكان بیر بكەینەوە، ئەوا لەسەرمان پێویست دەبێت، كە لە ستراتیژیەتی بەڕێوەبردنی قەیرانەكانەوە هەنگاو هەڵبگرین بۆ بونیادنانی پێشوەختەی سیستمی ئاشتیی ئەرێنی و تۆكمە «Resilient Peace Systems»، بۆچی؟ لەبەر ئەوەی توێژینەوەكان ئەوەیان سەلماندووە ئەو كۆمەڵگەیانەی لەژێر گوشاردا بە ئاشتی دەمێننەوە، پەرەیان بەو ئاشتییە داوە و هەوڵیان داوە كە پارێزگاری لە سیستمی «مامەڵەی هاوتا» لەنێوان لایەنەكان بونیاد بنێن، سەرەنجامیش گەیشتوونەتە ئەو ئاكامەی بۆ ئەوەی «ئاشتی پارێزراو» بێت، ئەوا دەبێت ئەو كۆمەڵگەیانە بە شێوەیەكی مەبەستدارانە كار لەسەر ئەندازە و چاودێریی تۆڕەكانی «مامەڵەی هاوتا» بكەن و پەرەی پێ بدەن، نەك چاوەڕێی ئەوە بن، كێشەكان دروست بن، ئینجا هەوڵەكان یەك بخەن، بۆ ئەوەی وەبەرهێنان لە ئاشتیدا بكەن. ئامانجی خۆگونجاندن لەگەڵ بونیادنانی ئاشتی «Adaptive Peacebuildin»، جۆرێكە لە ئاسانكاری بۆ سەرهەڵدانی دامەزاوە و ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگە، بە واتایەكی دیكە، سەرهەڵدانی گرووپ و ڕێكخراوە فەرمی و نافەرمییەكانی دەوڵەت و كۆمەڵگەی ناوخۆیی و ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی، وەك گرووپ و تۆڕە ئایینی، وەرزشی و كەلتوورییەكانە، كە بە شێوەیەكی چالاكانە كار بۆ یەكڕیزیی كۆمەڵایەتی، متمانەی گشتی، لێبووردەیی و چارەسەری پێشوەختەی ململانێكان دەكەن. وەك لە زۆرێك لە وڵاتاندا دەیبینین، هۆكاری دابەزینی متمانەی گشتی و شلۆقیی كۆمەڵگە و دیموكراتی، ئەوەیە كە ئێمە ئەو مەعریفەیەمان لەبیر كردووە، كە وەك پرسێكی گەرەنتیكراو سەیری بونیادنانی ئاشتیمان كردووە و پێشوەختە هەوڵەكانمان نەخستووەتە گەڕ، بۆ ئەوەی ڕێگە لە ڕوودانی كێشەكان بگرین. ئەوەی لە ئێستا پێویستە دووبارە فێری ببینەوە، بۆ ئەوەی ئاشتییەكی بەردەوام هەبێت، ئەوەیە كە دەبێت بە شێوەیەك وەبەرهێنانێكی مەبەستدارانە بكەین و چاودێریی ئەو دامەزراوانەی كۆمەڵگە بكەین، كە دەبنە هاندەر بۆ گیانی لێبوردەیی و ڕیزگرتنی فرەیی «بیروڕا، باوەڕی ئایینی، دابونەریتی كەلتووری و.. هتد»، كە دەبێتە میكانیزمێك بۆ یەكڕیزیی كۆمەڵگە و بونیادنانی متمانە لە نێوان پێكهاتە جیاوازەكاندا. ئەمە بەو مانایەش دێت كە دەبێت بەپێی پێویست ئاستەنگ و ڕێگری بۆ ئەو ئاكارە نەرێنییانەش دابنێین، كە لە كۆمەڵگە سەرهەڵدەدەن، ئەمەش لە پێناوی ئەوەیە كە ڕێگری لە سەرهەڵدانی ئەو گرووپانە بكەین، كە بانگەشە بۆ توندئاژۆیی و نالێبوردەیی و ڕەتكردنەوەی بەرانبەر دەكەن. ئاشتی، تەنیا پرسێك نییە كە تایبەت بێت بەو وڵاتانەی لە ناو شەڕدان، یان بەدەست كێشەكانیانەوە گرفتارن، بەڵكو یەكخستنی هەوڵەكان بۆ وەبەرهێنان لە ئاشتیدا بۆ هەر وڵاتێك پێویستە، بەتایبەتی ئەوانەی تا ڕاددەیەك خۆشگوزەران و دیموكراتین. ئەوەی ئێستا لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا ڕوو دەدات و دەیبینین، ئەوە بەبیر هەموومان دەهێنێتەوە، كە ئاشتیی ئێمە چەند شلۆقە و، بۆچی گرنگە بەردەوام بین لە وەبەرهێنان لەو بەها و دامەزراوانەی كە ئاشتی دەپارێزن. من لەگەڵ ئەو بۆچوونە هاوڕا نیم كە دەڵێت «لە ئێستادا نەتەوە یەكگرتووەكان ڕۆڵی چاودێر دەبینێت»، لە هەندێك حاڵەتدا بۆ نموونە وەك «لوبنان و قوبرس» ئاشتیپارێزانی نەتەوە یەكگرتووەكان ئەركی چاودێرییان هەیە، چونكە هەموو لایەنە سەرەكییەكانی كێشەكە لەسەر ئەوە ڕێككەوتوون كە ئەو چاودێرییەیان قبووڵە، ئەمەش سوودی ئەوەی هەبووە كە لایەنی سێیەمی بێلایەن ببێتە هۆكاری ئەوەی متمانە بۆ ئاگربەست لە شەڕەكاندا دروست بكات و، یارمەتیدەر بێت بە ڕێگەی چاودێریكردن ڕێككەوتنەكان جێبەجێ بكرێن. لەگەڵ ئەمانەشدا تەنانەت لەو حاڵەتانەی كە ئاماژەشم پێ كردن، نەتەوە یەكگرتووەكان ڕۆڵی زیاتری لە ئەركی چاودێریكردنی بارودۆخەكان گێڕاوە، بەتایبەتی كە لە ڕێگەی كۆكردنەوە و ئاڵوگۆڕی زانیاری و زەمینەڕەخساندن بۆ ئەوەی لایەنەكان بتوانن تێیدا كۆ ببنەوە و مامەڵە لەگەڵ ئەو پێشێلكارییانە بكەن، كە لایەنەكان لە چوارچێوەی ڕێككەوتندا بانگەشەی بۆ دەكەن. هەموو ئەو كارانە دەبنە كارئاسانی بۆ بونیادنانەوەی متمانە. بە بۆچوونی من، ناكرێت مەزندەیەكی ناواقعییانە لە هەوڵی نەتەوە یەكگرتوەكان بونیاد بنێین، ئەمەش بەو مانایەی دەبێت نەتەوە یەكگرتووەكان هێزێكی ئاشتیپارێزی بەهێزی ئەوتۆ بۆ ئەو ناوچانەی شەڕ بنێرێت، كە لە هێزی لایەنە بەشەڕهاتووەكان بەهێزتر بێت و، بۆ پاراستنی ئاشتی پەنا بۆ بەكارهێنانی هێز بەرێت، ئەم مەزندەیە وەك ئەوە وایە كە هەوڵ بدەین «ئاگر بە ئاگر بكوژێنینەوە»، ئاشتی لەسەر بنەمای فەلسەفەیەك بنیاد نانرێت و ناپارێزرێت كە دەڵێت دەبێت بەهێزترین بیت، بەمەش نەتەوە یەكگرتووەكان دەبێت بەهێزترین بێت. ئەو كارانەی نەتەوە یەكگرتووەكان لەو وڵاتانە دەیكات كە ئاماژەت پێ كردوون، سووككردنی نەهامەتییەكان و ڕێگرتنە لە مردنی زیاتری هاووڵاتیانی سڤیل بە ڕێگەی پێشكەشكردنی هاوكاریی مرۆیی و پشتیوانی كردنە لەو كەسانەی ئاوارە بوون، یان بوونەتە پەنابەر، وەبەرهێنانە لە پەروەردە و تەندروستیدا و یارمەتیدانە لە باشتركردنی حوكمڕانیدا، یارمەتیدانە بۆ كەمكردنەوە و خۆگونجاندن لەگەڵ گۆڕانی كەشوهەوادا، هەروەها یارمەتیدانە لە نێوەندگیری، پرۆسەكانی ئاشتی، دیالۆگی نیشتمانی و.. هتد، بەڵام نەتەوە یەكگرتووەكان و كاراكتەرە دەرەكییەكانی دیكە تەنیا دەتوانن یارمەتیدەر بن، بۆیە پرسەكە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو خەڵكانەی كە لە شەڕ و ڕووداوەكاندا دەبنە قوربانی و گۆڕانكارییەكی ڕاستەقینە لە ژیانی و كۆمەڵگەكانیاندا دروست دەبێت.

* دۆناڵد ترەمپ هەر لەگەڵ دەستبەكاربوونیدا بەڵێنی دا كە دەبێت شەڕی نێوان ڕووسیا و ئۆكرانیا كۆتایی بێت، بەڵام هەتا ئێستا ئەو شەڕە بەردەوامە و ڕۆژ لەدوای ڕۆژیش خوێناویتر دەبێت. ئایا بەردەوامیی ئەم شەڕە تا چەند كاریگەریی لەسەر سیستمی جیهانی دروست دەكات و تا چەند دەبێتە هۆكاری ئەوەی كە دووبارە جیهانێكی فرەجەمسەر بێتە ئاراوە؟

- شەڕەكانی ئۆكرانیا و غەززە و شوێنەكانی دیكەی جیهانیش، دەرهاویشتەی نەرێنیی ئەو گۆڕانكارییەن كە لە سیستمی جیهانیدا ڕوو دەدات و ئێمە تێیدا دەژین، كەسانی هەلپەرست لە میانەی هەوڵەكانیاندا بۆ بەدیهێنانی بەرژەوەندییەكانی خۆیان بۆشایی دەسەڵات پڕ دەكەنەوە، كە پێشتر نەیاندەتوانی بیكەن، ئەم قۆناغی پشێوی و ناسەقامگیرییە بۆ داهاتوویەكی پێشبینیكراو بەردەوام دەبێت، ڕەنگە بۆ چەندین دەیەی دیكەش بەردەوامیی هەبێت، تا سیستمێكی نوێی جیهانی سەرهەڵدەدات. بۆیە، دەبێت تەركیزمان لەسەر ئەوە بێت كە چۆن بە باشترین شێوە ئەم قۆناغە پڕ لە نادڵنیاییە تێپەڕێنین.

* لە شەڕی دژی تیرۆریستانی داعش، خەڵكانێكی زۆر بە دەستی ئەو تیرۆریستانە ڕووبەڕووی جینۆساید بوونەوە، كە لە ناویاندا كوردانی ئێزدی هەبوون، لەگەڵ ئەوەی شەڕەكە كۆتایی هات و خەلافەتی داعش ڕووخا، بەڵام هەتا ئێستا نەتەوە یەكگرتووەكان نەیتوانیوە ئاوارەكان بگێڕێتەوە شوێنی خۆیان، بێسەروشوێنەكان ئاشكرا بكات، یان تەنانەت گۆڕە بەكۆمەڵەكانیش هەڵبداتەوە، ئایا لەئێستادا دەكرێت چی بۆ قوربانیی ئێزدییەكان لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بكرێت؟

- بەم دواییە كتێبێكی تازەمان بە ناونیشانی «خۆڕاگری، ئاشتیسازی و ڕێگریكردن لە توندڕەویی توندوتیژ: دیدگای سیستمی ئاڵۆز بۆ پاراستنی ئاشتی - Resilience، Peacebuilding، and Preventing Violent Extremism: A Complex Systems Perspective on Sustaining Peace»، بڵاو كردەوە. ئەم كتێبە شیكارێكی گشتگیر بۆ هۆكارە ئاڵۆزەكانی دروستبوونی توندڕۆیی و توندوتیژی پێشكەش دەكات، لەگەڵ پێشنیار بۆ بەهێزكردنی خۆڕاگریی كۆمەڵایەتی و دامەزراوەیی لە ڕێگەی هەوڵەكانی ئاشتیسازی و گەشەپێدانەوە. لە میانەی پێشكەشكردنی ئارگومێنتێكی تیۆری و ئەزموونی، كە جەخت لەسەر یەكڕیزیی كۆمەڵایەتی، خۆڕاگری و ئاشتیسازیی خۆگونجێنەر دەكاتەوە، ئەم كتێبە ئەو ڕێبازە باوە ڕەت دەكاتەوە كە لەسەر بنەمای پەنابردنی بۆ هێز بەرەنگاری توندڕەوەی و توندوتیژی ببینەوە و قەڵاچۆی بكەین. لە میانەی لێكۆڵینەوە لە چەندین حاڵەتی جیاوازی وەك «ئەفریقا، ئاسیا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لەوانەش سووریا، عێراق، مۆزەمبیق، نەیجەر، سریلانكا و فلیپین»، كتێبەكە لە داینامیكە ئاڵۆزەكانی توندڕەۆیی و توندوتیژی و ڕێگەكانی ڕێگریكردن و بەرەنگاربوونەوەی تونداژۆیی دەكۆڵێتەوە. بە سوودوەرگرتن لە تیۆریی ئاڵۆزی و ئاشتیسازیی خۆگونجێنەر، كتێبەكە تێڕوانین لەبارەی ئەوەوە دەكات كە چۆن سیستمە كۆمەڵایەتییە ئاڵۆزەكان لەگەڵ فشاردا خۆیان دەگونجێنن و وەڵام دەدەنەوە، هەروەها چۆن ئاشتیسازان دەتوانن پشتیوانیی كۆمەڵگەكان بكەن لە بارودۆخی نادڵنیایی و ناجێگیر و پێشبینی نەكراودا، لە ڕێگەی باشتركردنی خۆڕاگری و توانای خۆگونجاندنیان بۆ پاراستنی ئاشتی.

* بە بەرچاوی هەموو جیهانەوە دانیشتووانی غەززە گەیشتوونە ئاستی برسێتییەك، كە هەڕەشەی مردنی بەكۆمەڵ لە ژن و منداڵانی غەززە دەكات. ئایا جیهان تا كەی بەرانبەر هێرشەكانی ئیسرائیل بۆ سەر خەڵكی مەدەنی بێدەنگ دەبێت؟ هەروەها دادگای تاوانی نێودەوڵەتی نەتانیاهۆی وەك تاوانباری جەنگ ناساندووە، بەڵام ئەمریكا لەو دادگایە كشایەوە و بڕیارەكەی پووچەڵ كردەوە، ئەگەر دادگای تاوانەكانی جەنگ بڕیارەكانی پێشێل بكرێت، چارەنووسی ئاشتی لە جیهان بە كوێ دەگات؟

- ئەوەی لە غەززە ڕوو دەدات تەواو قبووڵنەكراوە و پێچەوانەی یاسای نێودەوڵەتی و بەها بنەڕەتییەكانی هەموو كۆمەڵگە و كەلتوورەكانە، بەڵام لەبەر ئەو هۆكارانەی كە پێشتر باسم كردن - ئەو بۆشاییە دەسەڵاتەی كە لە ئەنجامی گۆڕانی سیستمی جیهانییەوە دروست بووە- سیستمێكی نێودەوڵەتیمان نییە كە بتوانێت ئیسرائیل بوەستێنێت، بۆیە دەكەوێتە ئەستۆی وڵاتان و ڕێكخراوە هەرێمییەكانی وەك یەكێتیی ئەفریقا و یەكێتیی ئەوروپا، كە فشار بخەنە سەر ئیسرائیل. زۆرێك وا دەكەن، بەڵام بەس نییە، ئەوەی هەموومان دەتوانین بیكەین، ئەوەیە كە پێكەوە كار بكەین بۆ دروستكردنی هاوپەیمانییەكی بەهێز لە خەڵك، ڕێكخراوەكان و حكومەتەكان بۆ كۆتاییهێنان بە شەڕی غەززە. سەبارەت بە دادگای تاوانی نێودەوڵەتییش، ئێمە لە ئێستادا سیستمێكی نێودەوڵەتیمان نییە كە بتوانێت بڕیارەكانی دادگای تاوانی نێودەوڵەتی جێبەجێ بكات. بەڵام، بوونی دادگای تاوانی نێودەوڵەتی خۆی لە خۆیدا هەنگاوێكی گەورەیە و، ئێستا پێویستە هەموومان پشتگیریی ئەو ڕێككەوتنە و دامەزراوە نێودەوڵەتییەكانی دیكەی لەو شێوەیە بكەین، كە هەوڵ دەدەن جیهانێكی دادپەروەرتر و ئارامتر بهێننە ئاراوە. ئاماژەكردن بەوەی كە ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكان هێندەی ئێمە دەمانەوێت كاریگەر نین، ئەوا پرسێكی گرنگە، لەبەر ئەوەی هەوڵەكان دەبێت بەو ئاراستەیە بن كە ئەو ڕێكخراوانە بەهێز بكات، نەك ببێتە بەشێك لە تێكدانیان، بۆ دەبێت هەنگاو هەڵبگرین بۆ ڕێككەوتنێكی نێودەوڵەتی لەسەر بەها و ڕەفتارەكانی ناو شەڕ، كە دەبێت قبووڵكراو بێت.