پڕۆفیسۆر فرانسوا بۆرگا، یەكێكە لە زانا سیاسییە دیارەكانی فەرەنسا و بەرێوەبەری یەكەمی ناوەندی نیشتمانیی فەرەنسییە بۆ لێكۆڵینەوەی زانستی CNRS» «و بۆ ماوەی زیاتر لە چڵ ساڵ كاری مەیدانی لە وڵاتانی عەرەبی كردووە لەوانە «جەزایر، میسر، یەمەن، سووریا، لوبنان» و لەسەر ئاستی نێودەوڵەتییش بۆ هۆی توێژینەوە زانستییەكانی لەسەر ئیسلامی سیاسی و هەیكەلەی دەسەڵات لە دوای كۆتاییهاتنی دەوسەڵاتی ئیمپریالیزم، وەك زانایەكی سیاسیی ڕێزلێگیراوە و دانەری كتێبی «تێگەیشن لە ئیسلامی سیاسی»یە، هەروەها بەرێوەبەری پێشووی ئامۆژگای فەرەنسییە بۆ ڕۆژهەڵاتی نزیك. بۆ قسەكردن لەسەر ڕۆڵی فەرەنسا لە ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و نزیكبوونەوەی هەڵبژاردنەكانی فەرەنسا و پشتیوانیی فەرەنسا لە دۆزی كورد، ئەم دیمانەیەمان لەگەڵ پرۆفسیۆر بۆرگا ئەنجام دا، بەڵام مەرجی ئەوە بوو كە دیمانەكەی بە زمانی فەرەنسی لەگەڵ بكەین و بەم جۆرەش وەڵامی پرسیارەكانی گوڵانی دایەوە.

 

 

* سووریا و لوبنان كە دوو دەوڵەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستن، فەرەنسا بەردەوام پەیوەندییەكی نزیكی لەگەڵ هەردووكیان هەبووە و بەردەوامیش دەوڵەتی فەرەنسا لەكاتی قەیرانەكاندا پڕۆژەی ئاشتی و هاریكاریی هەبووە بۆیان، ئێستا بارودۆخی هەردوو وڵاتەكە ناسەقامگیرە، لە سووریا ڕژێمی ئەسەد نەماوە، لە لوبنانیش دوای تێكشكاندنی چەكدرانی حزبوڵڵای لوبنانی، باری ئابووریی ئەو وڵاتە لە قەیرانێكی گەورەدایە و لە ڕووی سیاسییەوە ناسەقامگیری لە سیاسەت و حوكمڕانیدا هەیە. ئایا بە بۆچوونی ئێوە فەرەنسا چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەم بارودۆخە ئاڵۆزەی سووریا و لوبنان و كێشەكانی دیكەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەكات؟

- بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە گرنگە چەند فاكتەرێكی سەرەكی لەبەرچاو بگیرێن، وەك:

یەكەم: زۆر گرنگە ددان بەو گۆڕانكارییە ڕوون و ئاشكرایەدا بنرێت، «كە زۆر دەگمەن ددانی پێدا نراوە» كە لە دوای ڕۆیشتنی سەرۆك جاك شیراك، لە سیاسەتی دەرەوەی فەرەنسادا بەرانبەر ئیسرائیل ڕووی داوە، بە شێوەیەكی ڕێژەیی سەربەخۆییە بەرانبەر بە ئەمریكا و ئیسرائیل كە پێشتر ژەنەڕال دیگۆل پارێزگاری لەو سەربەخۆییەوە كردبوو، بەڵام بە هاتنی سەرۆك ساركۆزی ئەو سەربەخۆییەی كە دیگۆل پارێزگاریی پێوە دەكرد، كۆتایی هات، بۆیە لەو كاتەوە سەربەخۆیی سیاسەتی دەرەوەی فەرەنسی بووە بە یادوەرییەك، نەك پرانسیپێكی ئاراستەكراو.

دووەم: دەبێت ئەوە لەبەرچاو بگیرێت كە سیاسەتی دەرەوەی ئێستای فەرەنسا كەمتر لەسەر بنەمای بیركردنەوەی ستراتیژیی یەكگرتووە و زیاتر لەسەر بنەمای بەرژەوەندییە هەڵبژاردنییە ناوخۆییەكان دادەڕێژرێت، ئەمەش تا ڕاددەیەكی زۆر بە هۆی دابەشبوونە بێوێنەكەی پەرلەمانەوەیە بۆ سێ بلۆكی ڕكابەر، كە سەربەخۆیی حكومەتی وەك دەسەڵاتی جێبەجێكردن خستووەتە ژێر پرسیارەوە، ئەمەش بووەتە هۆكاری ئەوەی كە پەیوەندییەكانی فەرەنسا لەگەڵ فەلەستین -بە هەمان شێوە جەزایریش- لەبەر ئەوەی وەك بەشێك لە سیاسەتی دەرەوە مامەڵەیان لەگەڵ بكرێت، بەڵام لە ئێستادا بوونەتە كێشەیەكی سیاسیی ناوخۆیی فەرەنسا.

برنۆ ڕیتایۆ، كە وەزیری ناوخۆیە و كاندید كراوە بۆ پۆستی سەرۆك كۆمار، بۆ ئەوەی جێگەی ئەمانوئێل ماكرۆن بگرێتەوە، لە هەوڵیكیدا بۆ ئەوەی بنكەی جەماوەریی خۆی لە ناو باڵی ڕاستڕۆی توندئاژۆدا بەهێز بكات. وەزیری ناوخۆی فەرەنسا هەوڵی داوە بە پەنابردن بۆ گوتاری ورووژێنەر كە پشتی بە ڕق و كینەكانی سەردەمی ئیمپریالیزم بەستووە، بەتایبەتی لە نێو ئەو ڕاستڕۆ توندئاژۆیانە كە حەسرەت بۆ «جەزایری فەرەنسی» هەڵدەكێشن. بەداخەوە، هەمان ئەم دینامیكییەتە بۆ پرسی فەلەستین و سیاسەتی گشتیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش ڕاستە، ئەو پشتگیرییە چەسپاوەی لە ئیسرائیل دەكرێت، لە هەڵسەنگاندێكی واقیعییانەی داواكاریی لایەنەكان نییە لە چوارچێوەی یاسای نێودەوڵەتیدا، بەڵكو بەهۆی هەڵكشانی هەستی ئیسلامۆفۆبیایە لە ناو كۆمەڵگەی فەرەنسیدا.

 لە هەیكەلی سیاسەتی دەرەوەدا، لە ڕووی پێكهاتەییەوە، پەیوەندییەكانی فەرەنسا نەك تەنیا لەگەڵ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەڵكو لەگەڵ باشووری جیهانیش بە شێوەیەكی فراوانتر، زۆرێك لەو تایبەتمەندیانەی لەدەست داوە، كە سەردەمانێك لە ژێر سایەی دیپلۆماسییەتی ئاراستەكراوی شارل دیگۆل-دا بەرانبەر بە جیهانی سێیەم هەیانبوو.

لە كۆتاییشدا، قەیرانی سووریا نموونەیەكی بەرچاوی پەراوێزخستنی دیپلۆماسییەتی فەرەنسییە، كە لەلایەن هەژموونی ڕووسیا و ئەكتەرە هەرێمییەكانی وەك توركیا، ئێران و هەندێك جاریش سعودیەوە جێگەی گیراوەتەوە، ئەو وڵاتانەی كە پێشتر وەك هێز و گەمەكاری لاوەكی لە هاوكێشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا سەیر دەكران.

* لە ساڵی 1979وە كە كۆماری ئیسلامیی ئێران دامەزرا، هەتا ئێستا هیچ كاتێك ئێران و ئیسرائیل ڕاستەوخۆ جەنگیان نەكردووە، بەڵام وەك بینیمان لە جەنگی 12 ڕۆژەدا جەنگێكی گەورەی ڕاستەخۆ ڕووی دا، لە هەمان كاتدا، حەماس و حزبوڵڵا و حوسییەكان هێرشیان كرایە سەر، لەمەش زیاتر ئیسرائیل ژێرخانی سەربازیی دەوڵەتی سووریای دوای ئەسەدی خاپوور كرد، ئایا لە ناو ئەم ڕووداوە تازانەدا پێتوایە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ دەربكەوێت، یان گۆڕانكارییەكی ئەوتۆ لەسەر ئاستی ناوچەكە بێتە ئاراوە و سنوورەكانی سایكس – پیكۆ گۆڕانكارییان بەسەردا بێت؟

- لێرەدا چەند تێبینییەك پێویستن، لە سەرەتادا من بایەخێكی ئەوتۆ بە دەستەواژەی «ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ» نادەم، چونكە ناوچەكە بە درێژایی پەنجا ساڵی ڕابردوو بەردەوام لە دۆخی گۆڕانكاریدا بووە، بەڵام ئەوەی شایەنی ئەوەیە سەرنجی زیاتری بدرێت و گرنگییەكی بەردەوامی دەبێت، بڕیارە مشتومڕ هەڵگرەكەی ساڵی 2012ی كۆماری ئیسلامیی ئێرانە كە پشتگیری بەشار ئەسەد بوو، ئەم هەنگاوە زۆر پێش واژۆكردنی ڕێككەوتننامەكانی ئەبراهام، ئاماژە بوو بۆ دەستپێكی «ڕۆژهەڵاتێكی ناوەڕاستی نوێ»، ئەمەش لە میانەی پڕۆژەیەكدا بۆ لەبەریەكهەڵوەشانی ئەوەی پێیان دەگوت «بەرەی مقاوەمە» دژی دەوڵەتی ئیسرائیل.

هەتا ئێستا دیار نییە كە ئاراستەی ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكانی دەوڵەتانی عەرەبی دەگاتە لووتكە كە بیێتە سەركەوتنێك دوای باجێكی قورس «Pyrrhic victory» بۆ ئیسرائیل تا خۆی نمایش بكات، ئەم سیناریۆیە لەوانەیە ببێتە هۆكاری وەرچەرخانێكی هەرێمیی ڕاستەقینە، بەڵام وەك خۆم من قەناعەتم بەو سیناریۆیە نییە، بەڵكو لەبری ئەوە من پێشبینی ئەوە دەكەم، گۆڕانكاریی ڕیشەیی و بەردەوام لەوانەیە لە پاشەكشەی نفووزی ڕۆژاوادا بە شێوەیەكی گشتی و بەتایبەتی پاشەكشەی نفووزی فەرەنسا، ببێتە تەوەرێكی گۆڕانكاریی زۆر ڕیشەیی لە ئایندەیەكی نزیكدا.

* لە دوای ڕووخانی دەوڵەتی ئیسلامیی داعش، لەسەر دەستپێشخەریی سەرۆك ئەمانوئێل ماكرۆن، كۆنگرەیەكی نێودەوڵەتی لە بەغدا گرێ درا، بۆ دووبارە ئاوەدانكردنەوەی عێراق و دابینكردنی خزمەتگوزارییە سەرەكییەكان بۆ هاووڵاتیان، هەروەها ڕێكخستنەوەی پەیوەندییەكانی نێوان حكومەتی هەرێمی كوردستان و حكومەتی عێراق، بەڵام ئەم دەستپێشخەرییەی سەرۆك ماكرۆن نەگەیشتە ئاكامێكی پێویست. ئایا دەوڵەتی فەرەنسا جددی نەبوو، یان عێراق توانای بەرێوەبردنی تەنگژە و حوكمڕانیی لە ناوخۆی وڵاتەكە نەبوو؟

- با واقیعییانەتر سەیری بكەین. فەرەنسا چیتر ئەو قەبارە و قورساییەی نییە كە بتوانێت بە تەنیا كاریگەری لەسەر دینامیكە سیاسییەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دابنێت، هەر بۆیە هەر هەڵسەنگاندنێكی واقیعییانە دەبێت لەسەر ئاستی یەكێتیی ئەوروپا بكرێت، كە هێشتا ڕاددەیەك لە كاریگەریی هەیە، یان لە چوارچێوەی ئەو كارەكتەرە گەورانەی لە هەرێمەكەدا ڕۆڵ دەگێڕن، وەك ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، ڕووسیا، چین و توركیا.

* كە باسی كێشەی كورد دەكرێت لەسەر ئاستی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، دەوڵەتی فەرەنسا وەك دۆستێكی نزیكی كورد لە قەڵەم دەدرێت، بەتایبەتی بۆ هەرێمی كوردستان لە عێراقدا كە فەرەنسا ڕۆڵێكی گەورەی هەبوو، لە دەرچوونی بڕیاری 688ی ئەنجومەنی ئاسایش لە ساڵی 1991 بۆ پاراستنی كورد، لە دوای هێرشی تیرۆریستانی داعشیش بۆ سەر كوردستان، جیا لەوەی فەرەنسا زۆر بە گەورەیی پشتیوانیی هێزی پێشمەرگەی كرد و، سەرۆك فرانسوا هۆلاند سەردانی هەولێری كرد و، دوای ئەویش چەند جارێك سەرۆك ماكرۆن سەردانی هەرێمی كوردستانی كردووە. پرسیار لێرەدا ئەوەیە، ئایا تا چەند فەرەنسا مەبەستێتی چەوسانەوەی مێژوو لەسەر كورد نەمێنێت؟

- بە بۆچوونی من دەبێت ئەو بوێرییەمان هەبێت كە ڕووبەڕووی دووفاقیی پشتیوانییە ناتەواوەكەی فەرەنسا ببینەوە بەرانبەر بە خواستەكانی گەلی كورد، بۆچی ئەم خواستانەی كورد لە هەندێك حاڵەتدا ڕاستگۆیانە فەرەنسا پشتگیری لێ كردووە، لە هەندێك حاڵەتی دیكەدا بە شێوەیەك مۆنۆپۆڵ كراوە، كە لەگەڵ نەریتی ئەورووپیی كۆندا بگونجێت، هەندێك جاریش لەسەر حیسابی بەرژەوەندییەكانی ڕاستەقینەكانی كورد، هەندێك لایەن بەڕاستی ئامانجە سەرەكییەكانیان پشتگیریكردنی ڕاستەقینەی كورد نەبووە، بەڵكو هەندێك جار لە دژی عەرەب، یان پشتیوانیی ئیسرائیل داكۆكییان لە خواستە ڕاستەقینەكانی كورد كردووە، وەك هەڵوێیستی برنار هنری لیڤی كە نموونەیەكی زۆر زیندووە.

لە بەشێكی ئەم پرسەدا لەبەر ئەوەی هەڵوێستی فەرەنسا بەرانبەر دەوڵەتی ئیسرائیل وەرچەرخانێكی بچووكی تێدا دروست بووە، پشتیوانییەكەشی بۆ پشتگیریی خواستەكانی كوردستان گۆڕانكاریی بەسەردا دێت.

* لەسەر ئاستی یەكێتیی ئەوروپا دوای هاتنە دەرەوەی بەریتانیا لە یەكێتیی ئەوروپا، ئێستا بە كردەیی فەرەنسا سەركردایەتی یەكێتیی ئەوروپا دەكات، كە هاوكات ئێستا لەسەر خاكی ئەوروپا جەنگی ڕووسیا و ئۆكرانیا بەرێوە دەچێت، كە جەنگی گەورەی لەمجۆرە لە دوای جەنگی دووەمی جیهانییەوە لەسەر خاكی ئەوروپا ڕووی نەداوە، لەمەش زیاتر هەڵوێستی دەوڵەتانی یەكێتیی ئەوروپا تەواو جیاوازە لە هەڵوێستەكانی ترەمپ، ئایا لەم قۆناغەدا فەرەنسا دەتوانێت چی بكات بۆ ئەوەی ئەو جەنگە كۆتایی بێت؟

- پێویستە واقعبین بین و خۆمان بەدوور بگرین لەوەی ئاستێك لە كاریگەری بدەینە پاڵ فەرەنسا كە چیتر خاوەنی نییە، لە چوارچێوەی دۆخی ناوخۆیی ئێستادا سیاسەتی دەرەوە بووەتە جۆرێك لە پەناگە بۆ سەرۆكێك كە دوای لەدەستدانی زۆرینەی پەرلەمانی، تا ڕاددەیەكی زۆر لە دەسەڵاتی ڕاستەقینە خۆی بە پەراوێزخراوی دەبینێتەوە، ئەگەر تروسكەیەكی هیوا مابێت، ئەوا – تا ڕاددەیەك بە شێوەیەكی پارادۆكسی، ئەگەر پرشنگێكی هیوایش هەبێت، ئەوا -تا ڕادەیەك بە شێوەیەكی پارادۆكساویی «داكشانی میحوەری توندئاژۆی ترەمپ – نەتانیاهۆ»یە، كە وای كردووە، بۆشاییەك دروست ببێت، كە بووەتە دەرفەتێك تا ئەوروپا و تەنانەت سەركردەكانی فەرەنساش بێنەوە ناو كێشەكە، بۆ ئەوەی ئەو بۆشاییە پڕ بكەنەوە كە ستراتیژیی «دووبارە ئەمریكایەكی مەزن دروست دەكەینەوە» لە دوای خۆی جێی هێشتبێت.

بڕیارەكەی ئەم دواییەی فەرەنسا بۆ دداننان بە دەوڵەتی فەڵەستیندا، كە دابڕانێكی تەواو ئاشكرایە لە هەڵوێستی «ئیسرائیلی ئەمریكی»، لەوانەیە ئاماژە بێت بۆ دەستپێكی گۆڕانكارییەكی لەو شێوەیە.