د.جەلال ئەحمەد، ئەندامی بازنەی گفتوگۆ و بەرپرسی بنكەی توێژینەوە و ڕاپرسیی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستانە و لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (ئالنگارییەكانی ئێستای بەردەم زمانی كوردی)، بەمجۆرە ڕا و بۆچوونەكانی خۆی خستەڕوو.

 

پەندێك هەیە دەڵێت: «زمان، نەخشەڕێگای كەلتوورە»، زمان، ناسنامەیەكی نەتەوەیی و نیشتمانیی فرەڕەهەندە بۆ نەتەوەیەك، كە خاوەن كیانێكی سەربەخۆ نییە. زمان لە كۆمەڵێك هێما و ئاماژە پێكدێ و، ئامرازێكی پەیوەندی و مەعریفیی هێندە كاریگەرە، جۆرەها مانای هاوبەش لەنیوان هەموو ئەوانەی، بەیەككەوتنی بەردەوامیان لەگەڵ یەكتریدا هەیە، ساز دەكات، هەر بۆیەش پێكهێنەری سەرەكی سایكۆلۆژیای هاوبەشە لەنێوان ڕۆڵەكانی نەتەوەیەكدا.

پێم وانییە خوێندن و فێربوونی زمانی نەتەوەكانی دیكە، مەترسییەكی گەورە بێت لەسەر زمانی دایك، ئەوە شتێكی لۆژیكی نییە بەو بیانووە، فێربوونی زمانەكانی دیكە و خوێندنیان لە ناوەندەكانی خوێندن سنووردار بكەین، بەڵكو دەكرێ بە میكانیزمێكی دیراسەكراو، ڕێكیان بخەین. بۆ نموونە خۆ دەكرێت چیرۆك و بەسەرهاتی نێو كتێبەكانی هەردوو وانەی ئینگلیزی و عەرەبی، كوردی بن. وتەیەكیش هەیە دەڵێت: «ئەوەی زمانی نەتەوەكانی دیكە نەزانێت، لەبارەی زمانی خۆشیەوە هیچ نازانێت». بۆ ئەوەی لە زمانی خۆت باشتر تێ بگەیت، دەبێ زمانەكانی دیكەش بزانیت. بەشێك لە ئێمە كاتێك تێكستێك لە زمانێكی دیكەوە وەردەگێڕین، لەسەرەتادا پێمانوایە وشەیەكی كوردی پەتیمان دەست ناكەوێ تا لە بەرانبەر وشەیەكی بیانیدا دایبنێین، بەڵام كاتێك لە فەرهەنگەكاندا دەگەڕێین، یا پرسیار لە كەسانی پسپۆڕ دەكەین، بە دەیان وشەی پەتیمان بۆ ڕیز دەكەن. بەو واتایە زانینی زمانەكانی دیكە، هاندەری باشتر فێربوون و تێگەیشتن لە زمانی دایكن لە نووسین و ئاخاوتندا. زێندوێتی هەر زمانێكیش لە بەكارهێنانیدایە.

ئالنگارییەكی دی، جگە لە نەبوونی زمانێكی ستانداردی یەكگرتوو، پاشەكشێی نووسینە لە بواری ئەدەبیدا، بەتایبەت كە كورد داهێنانی گەورەی لەڕووی زمانەوانیدا تێدا كردووە، لە قۆناغی خۆبژێویی ئابووریشدا، كە زۆرینەی كورد پێشتر لە لادێكاندا دەژیان و، كشتوكاڵ و باخداری و شوانكارەیی، پیشەی سەرەكییان بوو، بەڵام ئێستا چی كە تەكنەلۆژیا و داهێنانە ماددییەكان، تەحەكومی تەواویان بەسەر زۆربەی بوارەكاندا كردووە و، چی كەلوپەل و كاڵای پێویست هەیە، لە دەرەوە هاوردە دەكرێن و، لەگەڵ خۆشیاندا، هەگبەیەك لە وشە و كەلتووری بەكارهێنانیش دەهێنن. چەند ساڵێك بەر لە ئێستا كێ گوێبیستی وشەی هاند دەبوو؟ بیست ساڵ بەر لە ئێستا، لایك و كۆمێنت و تاگ و های و سوپرایز و چەندان وشەی دیكە بە دەگمەن بەكاردەهێنران. هەندێ وڵاتیش ڕووبەڕووی هەمان دۆخ بوونەتەوە، بەڵام هەر زوو وشەیان بۆ داتاشیوە. بۆ نموونە لە ئێران لەبری ئەوەی بڵێن مۆبایل، دەڵێن «گوشی». ئەوەی دەمەوێ بڵێم، (هەرچەندە ڕاستییەكی تاڵیشە) ئەوەیە كە ئێستا زمانی كوردی، زمانی داهێنانی ماددی نییە؛ ئیدی ئەو نەوەیە نازانێت ئامور، داس، شەنە، جەنجەڕ و كەژی و...تاد چین! ئێستا باس هەر باسی پلەی فۆڕ و پلەی ستەیشن و پۆپجی و ڕۆبلۆكس و ئەی ئای و ئەو بابەتانەیە؛ لەبەر ڤیدیۆ ڕاگوزەرە بێ ناوەڕۆك و پۆستە بێسەروبەرەكانی نیو سۆشیالمیدیا، كەم كەس ئاگای لە شیعر و داستان و پەخشان و چیرۆك و ڕۆمان و ..تاد ماوە. كەواتە تۆ كە نە كیانت هەیە و، نەكەوتبیتە سەر نەخشەی تەكنەلۆژیا و داهێنانە جیهانییەكان، ئیدی عەقڵییەت و هزر و وشە و ئاخاوتنەكانیشت بە زمانێك دەبن، كە وای لێدێت دوو نەوە و دایباب و منداڵەكانیشیان، بە ئاسانی لە یەكتری نەگەن.

بە حوكمی ئەوەش ئایینی زۆرینەی خەڵكی هەرێمی كوردستان، ئیسلامە و زمانی ئایینەكەش عەرەبییە، چەندان وشەی عەرەبی، خۆكردانە و بە حوكمی پێویستی و ڕاهاتنی موسڵمان لەسەر بەكارهێنانیان، بوونەتە بەشێك لە زمانی كوردی؛ تا ئێرە ئەمە ئاساییە، بەڵام ئەوەی جێی هەڵوەستە و ئالنگارییە، ڕەهەندە ئایینییە ئەجێندا دەرەكییەكانن، بەتایبەت دوای ڕاپەڕین لەسەر دەستی ئیسلامی سیاسی و، هەندێ لە ڕەوت و باڵە ئیسلامییەكان و، تەنانەت ئەو ڕێكخراوانەی بە ناوی سیكۆلاریزم و مافی مرۆڤ و مەدەنییەت، بوون بە بەشێك لە سەرەڕمی داگیركاری و باڵادەستی كەلتووری وڵاتانی ڕۆژئاوایی و دەوروبەر. بۆ نموونە گواستنەوە و بانگەشەكردن بۆ پۆشینی هەندێ جلوبەرگ، كۆمەڵێك ناو و وشەیان خزاندووەتە ناو زمانی كوردی، لەوانە حیجاب و نیقابیان، كردە شوێنگرەوەی لەچكی كوردی، جبە و عەبا و دشداشە و جلوبەرگی ڕۆژئاواییان، كردە شوێنگرەوەی كراس و كەوا و ڕانكوچۆغەی كوردی. خەڵكانێك پەیدا بوون، ئەگەر بە كوردیی پەتی پێیان بڵێی سڵاو، تەنیا بە «سلامن عەلەیكم وەڵامت دەدەنەوە و بە گوناهباریشت دەزانن. پێموایە مەترسیی بەكارهێنانی «های» و «سی یو» و «عید میلاد» و «مەیك ئەپ» و «ئارتێست» و «مۆدێلست» و «تیكتۆكچی» و «یوتیوبەر» و «ماركێت» و بە دەیان ناوی بیانی، كە لە هۆتێل و خواردنگە و گەڕەكە نوێكان نراون، ئالنگاری كەمتر نین لەوانەی پێشتر باسم كردن.

بەداخەوە بەدەستی خۆمان، خەریكی لەكەداركردنی شكۆی زمانی كوردین. ئینتیمای ناوچەیی و خێڵ و هۆزمان، هێندە بەرگێكی سیاسیان بە بەردا كردوون، پێش ئینتیمای نەتەوەییمان خستوون، بۆیە نەمانتوانیوە هەنگاوی پێویست بۆ داڕشتنی زمانێكی هاوبەش و ستانداردی كوردی دابڕێژین. لە چ وڵاتێكی دونیادا هەبووە، خانەخوێ بە زمانی گەشتیار و خەڵكانێكی بیانی قسە بكەن؟ ئێستا تەنانەت میوەفرۆشەكانی سەر شەقامەكانی شارێكی وەك هەولێر، لە مامۆستایەكی زانكۆ باشتر فێرە عەرەبی بوون، ئەگەر پیرەژنێكی عەرەب بە شڕە كوردییەكیش بپرسێ: شفتی بە چەند كیلۆ؟ كوردەی میوەفرۆش دەڵێت: كیلو بالف حجیة.

خەڵكانێك شانازی دەكەن بەوەی كوڕ و كچەكانیان لە كوردی باشتر بە ئینگلیزی، یا عەرەبی قسە دەكەن و، چونكە هەلی دەستكەوتنی دەرفەتی كاریان زیاترە. لە كوێی دونیادا هەبووە، لە تاقیكردنەوەكانی وەزاری و دیاریكردنی داهاتووی پیشەیی قوتابیان، زمانەكەی خۆت بكەیتە پاشكۆ، گلەییش لە بیگانەكان بكەیت، وەڵڵا چۆن دەبێ ڕێنمایی و بڕیاریان دەركردووە، نابێ بە زمانی كوردی وانە بخوێندرێ و ماستەرنامە و تێزی دكتۆرا بنووسرێت!

چی بكرێت باشە؟ دەكرێ هەموو ئەو كەسە بیانییانەی دێنە هەرێم بۆ كاركردن، تا بڕوانامەی فێربوونی زمانی كوردییان نەبێت، بواری كاركردنیان پێ نەدرێت. لە پرۆسەی پەروەردە و فێربووندا، قوتابی و فێرخواز، لەسەر بیركردنەوە بە زمانی دایك ڕابهێنرێن، نەك هەر ڕیزكردن و بەیەكەوە لكاندنی پیتەكان بۆ نووسین. ئەو ئامێرانەی یاریكردن هاوردە بكرێن، كە كۆمپانیاكان زمانی كوردی بۆ زیاد كردوون و، لەڕێی سنوورداركردن و لۆكەیشنەوە، جگە لە زمانی كوردی، نەتوانرێ بە زمانیتر كاریان پێ بكرێت. كاتێك كە گۆڕانكاری بۆ نموونە لە ناونیشانێكی وەزیفیدا دەكرێت، حەق وایە ڕەچاوی كورتبڕی بكرێت، تا وشەكە زووتر و ئاسانتر گۆ بكرێت، ئایا توێژەری كۆمەڵایەتی لەسەر زاران خۆشتر بوو، یا ڕێنماییكاری پەروەردەیی؟ لەو ناوچانەی شێوەزاریان جیاوازە، هەوڵ بدرێ ڕەچاوی تایبەتمەندیی بەش و كۆلێژەكان بكرێت، تاوەكو خەڵكی لەبەر پسپۆڕییەكە، ناچار بێت بۆ نموونە لە سلێمانییەوە بچێت لە دهۆك بخوێنێت. ئەگەر كەسێكی دهۆكیش لەبەر كەمیی نمرە لە بەشێكی زانكۆی سلێمانی وەربگیرێت و، خوێندنەكەی بە پارالێل بێت، بۆی بكرێت بە خۆڕایی، بەو مەرجەی هەر چوار ساڵ لەوێ، خوێندنەكەی تەواو بكات. پێویستە چالاكییە كەلتوورییەكان و ڕۆژی زانكۆ، لە زانكۆكانی هەرێمدا زیندوو بكرێنەوە بۆ زیندووكردنەوە و بایەخدان بە ڕەسەنایەتی و كەلتوور و فەرهەنگ و كەلەپووری ڕەسەنی هەرێمی كوردستان.