تاریق كارێزی، یەكێكە لە زمانزانە دیارەكانی كوردستان، ڕەخنەگرێكی بوێری ڕێنووسی كوردییە، پێداگرە لەسەر بوونی ڕێنووسێكی یەكگرتووی كوردی، جیا لەمەش، نووسەرێكی بەتوانایە و هەتا ئێستا لە سەرووی 50 كتێبی چاپكراوی هەیە، وەك كاری ڕۆژنامەوانییش لە 20 ڕۆژنامە و گۆڤار بە هەردوو زمانی «كوردی و عەرەبی» بە ناونیشانی هەمەجۆری ڕۆژنامەوانی كاری كردووە، وەك كەسێكی هەڵگری بیری نەتەوەیی و خەمخۆر بۆ ناسنامەی كوردستانییەتی شاری كەركووك، لە ساڵی 2015 خەرجی دروستكردنی خانووویەكی لە شاری كەركووك خستووەتە ئەستۆی خۆی‌ و كتێبخانەی «كارێز»ی وەك ناوەندێكی كەلتووری لە كەركووك كردووەتەوە و خۆبەخشانە بەڕێوەی دەبات، خانووەكەشی كردووە بە وەقفی كتێبخانەی «كارێز» بۆ ئەوەی ئەم پڕۆژەیە بەردەوامیی هەبێت. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (ئالنگارییەكانی ئێستای بەردەم زمانی كوردی)، بەم جۆرە دید و تێڕوانین و پێشنیار و ڕاسپاردەكانی خستە ڕوو.

 

زۆر سوپاس بۆ خوشك و برایانی بەڕێزم لە بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان و بازنەی گفتوگۆ. ئاخێوەرانی پێش من، زۆر لایەنی (ئاڵنەگارییەكانی ئێستای بەردەم زمانی كوردی)یان خستە ڕوو، من پێم باشە وێنەیەكی گشتی لە بارەی ڕەوشی زمانی كوردی لە باشووری كوردستان بخەمە ڕوو. لە ڕاپەڕینی 1991 بە دواوە، زمانی كوردی وەرچەرخانێكی گەورەی بە خۆوە دیت. ئازادی و دەرفەتی گەشە كردنی بە ڕوودا كرایەوە. بۆ یەكەمین جار لە سەدەی بیستەم دەرفەتی ئەوەی بۆ هاتە پێش ببێتە زمانی كارگێڕی و دەوڵەتداری. ئەو گەشە كردنەش بێ كەم و كوڕی نەبوو. سەبارەت بەو سێ خاڵەی كراونەتە تەوەری ئەم دانیشتنە، من پێم وایە لە قوتابخانەی ناحكومی و نێودەوڵەتیدا پێویستە بە ئەندازەی زمانی ئینگلیزی، بایەخ بە زمانی كوردی بدرێت. كاری دروست ئەوەیە، پرۆگرامی خوێندنیان لە نێوانی كوردی و ئینگلیزیدا نیوە بە نیوە بێت. پێویستە ئەو قوتابخانانە كار بۆ ئەوە بكەن، لە ڕووی زیندوویی و گەشەوە زمانی كوردی تا ئاستی زمانی ئینگلیزی پەرە پێ بدەن، ئەوەی ئێستا بەدیی دەكەین، زاڵ كردنی زمانی ئینگلیزییە بەسەر زمانی كوردیدا، لەم ڕووەوە پێویستە حوكمەت بە یاسا و ڕێنمایی سیستەمی خوێندنی ناحكومی و نێودەوڵەتی بكاتە جووت زمان. هێندەی پەیوەندیی بە لایەنی بازرگانی و گەشتیاریشەوە هەیە، ئێمە پێویستمان بە یاسایەكی ڕوون و ئاشكرا هەیە بڵێ «كوردی زمانی یەكەمە، لە هەر تابلۆیەكدا دەبێ 70%ی نووسین و قەبارەكەی بە كوردی بێت، دوای ئەوە ڕێ دەدرێ بە عەرەبی و ئینگلیزی و هەر زمانێكی دی بنووسرێت». هەر كەسێكی بیانی لە دەرەوەی كوردستانەوە بێت، دەرفەتی كار كردنی، بە یاسا و ڕێنمایی، پەیوەست بكرێت بە زانینی زمانی كوردی. نابێت كەسێكی بیانی (هەڵبەت بەدەر لە نێردەی دیپلۆماسی) بێ زانینی زمانی كوردی مافی مانەوەی لە كوردستان پێ بدرێت. لە كوردستاندا پێویستە یاسای پاراستن و گەشە پێدانی زمانی كوردی هەبێت. هەموو دەسەڵاتێك بە درێژایی مێژوو كولتووری سەپاندووە و گەشەی پێ داوە، ئەركی حوكمەتی كوردستانە گەشە بە زمان و كولتووری كورد بدات و بیانسەپێنێت.

بۆ ئەوەی تێكەڵ بە جیهانی سەردەم ببین، پێویستە نەوەی نوێمان زمانی ئینگلیزی بزانن، بەڵام نابێ ئینگلیزی زانین ببێتە مایەی لاواز كردنی زمانی كوردی، بەڵكوو كاری دروست ئەوەیە كوردی هاوشانی ئینگلیزی گەشە بكات، هەردوو زمانەكە بە یەك ئەندازە هاوشانی یەك گەشە بكەن. ئێمە لە یەك كاتدا گەنجێكی كوردستانیمان دەوێت، هەردوو زمانی كوردی و ئینگلیزی بە ئاستێكی هەرە باش بزانێت. لە كوردستاندا دەبێ كوردی سەردەست بێت، كە دێمە هەولێر تابلۆی شوێنانی بازرگانی و خزمەتگوزاری و فەرمی و هاتوچۆ بە كوردی دەبینم، تێدەگەم كە لە شارێكی كوردستاندام، بەڵام كە تەماشای تابلۆی شاری ئیلام یان دێرسم و عەفرین دەكەم، نابینم تابلۆ بە كوردی نووسراون، گومان لە لای من و بێگانەیەكیش دروست دەبێت، كە ئەو شوێنانە كوردستانن. دروست ئەوەیە 70ی نووسینی تابلۆ لە ڕووی دەق و قەبارەوە كوردی بێت، لە خوار كوردییەكەوە ئیدی بە چ زمانێكی دی پێویست بوو، با بنووسرێت. ئەوە ئەگەر مەبەستمان بێ شكۆی زمانی كوردی ڕابگرین.

ناوازەیە دەبینی هەموو بەنگالییەك لە كوردستاندا كوردییەكی باش دەزانێت، بەڵام عەرەب هەیە 15 ساڵە لە كوردستانە و دوو ڕستەی كوردیی لە زار نەترازاوە. بەنگالییەكە خۆی بە میوان و تۆ بە خانەخوێ دەزانێت، كاكەی عیراقی خۆی بە خانەخوێ و منی كوردستانی بە میوان و نامۆ دەزانێت، پێویستە لە ڕووی كولتوورەوە غرووری زمانی سەردەست و داگیركەری كوردستان بشكێنین. جۆرێك لە شكستی دەروون- كولتوور لە لای كورد دەبینم، عەرەبێك و شەش كورد پێكەوە بن، زمانی دانیشتنەكەیان دەبێتە عەرەبی، فارسێك و حەوت كورد پێكەوە بن، زمانی دانیشتنەكەیان دەبێتە فارسی، توركێك و هەشت كورد پێكەوە بن، زمانی دانیشتنەكەیان دەبێتە توركی. كورد بۆ ڕاگرتنی شكۆی خۆی و كولتوور و هەبوون و مێژووی، بۆ پاراستنی پەرژینی مانەوەی، دەبێ ئەم خۆ بەكەم زانین و شكستە دەروون- كولتوورە تێك بشكێنێت، نە خۆی و نە زمانەكەی، بە كەمتر لە ئەوانی دی و زمانەكانیان نەزانێت. هەر بیانییەك هاتە كوردستانەوە، كوردیزانین دەبێ مەرجی كار كردنی بێت لە وڵاتی ئێمەدا.

لە كوردستاندا نزیكەی 40 زانكۆمان هەن، سەرووی 25 بەشی زمانی كوردی لە زانكۆكاندا هەن، كەچی زانكۆكان هیچ خزمەتێكی ئەوتۆیان بە زمانی كوردی نەكردووە. شەرمە تا ئێستا لە بواری زانستەكانی مرۆییدا نامەی ماستەر و دكتۆرا بە غەیرە كوردی دەنووسرێت. زانكۆكانی كوردستان ناوەندێك نین بۆ گەشە پێدانی زمانی كوردی و لە ڕووی بەرهەم هێنانی مەعریفە بە زمانی كوردی، كەمن ئەو زانكۆیانەی شتێكیان پێشكەش بە ناوەندی كولتووریمان كرد بێت. زێدەڕۆیی نییە ئەگەر بڵێم، تەواوی بەشەكانی زمانی كوردی لە باشووری كوردستان هێندەی بەشی زمانی كوردی لە زانكۆی كوردستان- سنە خزمەتیان بە زمان و كولتووری كورد نەكردووە. زۆر پێویستە دوو وانەی سەرەكی لە تەواوی كۆلیژ و بەشەكانی زانستی پەتی، هەر لە پزیشكی و ئەندازەوە بیگرە تا دەگاتە كارگێڕی، بكرێنە كوردی. خزمەت كردن و گەشە پێدانی زمانی كوردی، یەكێكە لە ئەركە هەرە پیرۆزەكانی زانكۆ و پەیمانگاكانی كوردستان، ئاخۆ تا چەند ئەو ئەركیان بەجێ گەیاندووە؟

پێم وا نییە هیچ زمانێكی دنیا هێندەی كوردی ئاسان زاراوەی تێدا دروست بێت. هەر بۆ نموونە ئێمە سێ زاراوەی (زەویناسی، زەویزانی، زەویخوازی)مان لە كوردیدا هەن، بەرانبەر بە هەر سێ زاراوەكە لە زمانی ئینگلیزیدا، كە سەردەستەی هەموو زمانانی دنیایە، تەنیا (geology) هەیە. ئەوە ئێمەین كە زمانی خۆمان نازانین، هەر كەسێك بە زمانێكی بێگانە بیری كردەوە، ناتوانێ بە كوردییەكی ڕەوان بدوێت و بنووسێت و بخوێنێتەوە. من یاسا و فەلسەفەم وەرگێڕاوە، لە هەردوو بوارەكەدا سەدان زاراوەم داهێناوە، خوێنەریش دەرهەق بەوەی لەو دوو بوارەدا وەرمگێڕاون گوتوویەتی «وا دەزانم بە كوردی نووسراون». زمانی كوردی (بە دڵنیاییەكی زۆرەوە دەیڵێم) لە ڕووی ئامادەبوونی بۆ گەشە و پێشكەوتن، هیچ زمانێكی دنیا هاوشانی نییە، ئێمە زەوییەكی بە پیتمان هەیە، بەڵام جووتیارێكی تەمبەڵ و كارنەكەرین، گوناهەكەی لە ئەستۆی خۆماندایە، كە بە خۆمان و زمانەكەمان ئاشنا نین. دەبا كەسێكی كوردی و توركیزان پێمان بڵێ، ڕۆمانی (كاریتە یان ئەو دیوی چیا) لە نووسینی یەشار كەمال و شوكور مستەفا كردوویە بە كوردی، ئاخۆ دەقە توركییەكەی یان وەرگێڕانە كوردییەكەی تەڕ و پاراوترە؟ ناوی هەمزاتۆڤی لەسەر لا بدە، كێ هەست دەكات (داغستانی من) بە كوردی نەنووسراوە، ئەگەر خەیامیش زیندوو بێتەوە، (خەیام بە كوردی)یەكەی هەژار بە هی خۆی نازانێت. ئەم چەند نموونە كەمەی ناوم هێنان، دەكرێ ببنە دەروازەیەك بۆ چوونە نێو گوڵشەنی پیرۆز و دەگمەن و بێ هاوتای زمانی كوردی. (مەم و زین) و (چێشتی مجێور) وەك دوو كتێبی پیرۆز، پێویستە هەموو كەس بیانخوێنێتەوە و لە هەموو ماڵە كوردێدا هەبن. ئێمە تا ئێستا كەمترین سەرمایەگوزاریمان لە گەنجینەی زمانی كوردیدا نەكردووە. ئەگەر دەخوازی كوردییەكی پوخت و ڕەوان و پاراو بزانیت، بڕۆ قورئانی پیرۆز بە وەرگێڕانەكەی هەژار بخوێنەوە.

 

 كێشەی ڕێنووس

دەگوترێ: كێشەی ڕێنووسمان هەیە. كوردی تا ساڵی 1991 هێندە پوخت و پاراو بوو، هیچ كێشەیەكی ڕێنووسمان نەبوو. كوردی لە چاو زمانانی دیكە، كەمترین گرفتی ڕێنووسی هەیە. لە 34 ساڵی ڕابردوودا، خەڵكانێك بە كوردییەكی زۆر خراپەوە، بوون بە نووسەر و شاعیر و دەقنووس و ڕۆژنامەنووس و میدیاكار، ئەوانە كانیاوی زوڵاڵی ڕێنووسی كوردییان شێواند. لە ڕۆژهەڵاتدا كە كوردی زمانی پەروەردە و خوێندن نییە، كوردییەكی پاراوی بێ هەڵەی چاپ و ڕێنووس دەنووسن، لە باشووردا كە پەروەردە و خوێندن بە كوردییە، كوردییەكی هەڵیت و پەڵیت و پڕ لە هەڵەی چاپ و زمان و ڕێنووس و ڕێزمان و خاڵبەندی و ڕستەسازی دەنووسین. ئێمە لە باشوور نانمان داوەتە قەساب و گۆشتیشمان بە نانەوا سپاردووە، شتەكانمان هەڵاوگێڕ كردووە، تەرازووی زمانمان سەنگەلا كردووە. لە توركیا لەسەر بە هەڵە نووسینی یەك پیت دەیكەنە هەڵڵا، لێرە كابرا بە ناوی ڕۆمانەوە كتێبێك بڵاو دەكاتەوە، لە یەكەم ڕستەوە تا دوایین وشە، نقومی نێو هەڵەی چاپ و زمان و ڕێنووس و واتاسازی و خاڵبەندییە، كەسیش پێی ناڵێ بەری چاوت بە كلە! دە ئاخر ئەم سەیر و سەمەرەیە لە كوێی دنیا ڕێی پێ دەدرێ؟ كاكی خۆ بە نووسەرزان، تۆ كە زمانی نووسینت شەق و شڕە، دەقەكەت بدە زمانزانێكی باش با بۆت دابڕێژێتەوە، نەك پێت وا بێت كتێبخانەی كوردی زبڵدانە و چاوەڕوانی خاشاكی نووسینی تۆیە. پێویستە دادگایەك هەبێت و ئەو كەسانە دادگایی بكاتە كە لە شاشەوە دەردەچن و بە كوردییەكی شڕ و شێواو قسە دەكەن، هەر كەناڵێك بێژەری زمانخواری كوردینەزان دێنێتە سەر شاشە، پێویستە سزا بدرێت. نابێ هیچ كەسێك مافی ئەوەی هەبێت شكۆی زمانی كوردی بشكێنێت و گوڵشەنی ئەو زمانە بێزەوەر بكات و بیژاكێنێت. بەر لە 1991 كتێبەكانی پرۆگرامی خوێندن لە بەغدا ئامادە و چاپ دەكران، پاك و پوخت بە كوردییەكی پاراوی بێ هەڵە بوون، كەچی ئێستا لە هەولێر ئامادە و چاپ دەكرێن و مرۆڤ گریانی بۆیان دێت. وا چاكە كاری كولتوور بدرێتە كەسانی دڵسۆز و خۆبەخش، نەك كەسانی تەماحكاری بێ توانا بێنە پێش، ئنجا لە بری پرۆگرامی پوخت و پاراو بە كوردییەكی تۆكمە و ڕەوان، خەمیان پاداشتی مفت بێت. كارەسات لەوە گەورەتر دەبێ چی بێت، سەرنووسەری گۆڤار و ڕۆژنامەیە، بەڕێوەبەری كەناڵێكی دەنگ و ڕەنگە، كوردییەكی پاراو نازانێت، دكتۆرای لە زمانی كوردیدا هەیە، ڕێنووس و زمانی نووسینی شەق و شڕە! ئەمانە بە ڕاستی لە دنیای زانیندا تراژیدیان. هەندێك لە گەورە بەرپرسانی كوردستان كارێكی باش دەكەن، لە بەغداش بە كوردی قسە دەكەن، كۆنگرەی ڕۆژنامەوانی بە كوردی دەبەستن، پێگەی زمانی كوردی لە عیراقدا هاوشانی عەرەبییە، دیوتانە ڕۆژێك لە ڕۆژان عەرەبێكی عیراق پێی شەرم بێت بە عەربی قسە بكات؟ باشە سەرووی (60) پەرلەمانتاری كورد لە بەغدا لەبەر چی لە ئەنجومەنی نوێنەراندا بە كوردی قسە ناكەن؟ ئەمە ئەگەر خۆ بە بچووك ناسین و خۆ بەكەم زانین نەبێت، ئاخۆ چییە؟ كورد پێویستە دیواری شكستی سایكلۆلۆژی بڕووخێنێ و لەم سەر بۆ ئەو سەری دنیا، بە كوردی بدوێ و بخوێنێتەوە و بنووسێت.

پەیوەست بە بەكار هێنانی ناوی بیانی بۆ شوێنكار و كۆمپانیا و شوێنانی بازرگانی، باس لە نەبوونی ناوی كوردی كرا، ئەم بۆچوونەم پێ سەیرە، ڕەنگە بە دەگمەن زمان هەبێت هێندەی زمانی كوردی ناوی هەبێت، لە كوردستاندا ناوی چیا بە هەزارانە، ناوی گرد و تەپۆلك و گردۆلكە بە دەیان هەزارن، ناوی چۆم و ڕووبار بە هەزارانە، ناوی گوند بە دەیان هەزارە، مێژوویەكی شەش هەزارەی ساڵەی كورد بە هەزاران ناوی تێدایە، هەر بستە خاكێكی كوردستان ناوێكی هەیە، هەر لاپاڵ و نزار و بنار و بەندەن و دەشت و دەرێك، لە كوردستاندا ناوێكی هەیە، هەر گوندێكی كوردستان سەدان ناوی تێدایە، تێكڕای ئەو ناوانە كۆ بكرێنەوە، فەرهەنگێكی 30 تا 40 بەرگیی لێ دروست دەبێت، ئیدی كەی دروستە بڵێین و باوەڕ بكەین كە ناوی كوردی كەمە و نییە! ئەوە هەستی شكستی كولتوورە لە دەروونی ئەوانەی پێیان وایە زمانی كوردی هەژارە، هەستی خۆ بە هیچ نەزانینە زەینمان چەواشە دەكات، بەرەو خۆ لەبیر كردنمان دەبات. دەگوترێت كوردییەكی ستانداردمان نییە، نەخێر، ئێمە كوردییەكی ستانداردی كلاسیكمان هەیە و لە باشوور و ڕۆژهەڵاتدا كاری پێ دەكرێت، ستانداردێكی نوێباوی لاتینیشمان هەیە لە باكوور و ڕۆژاوادا كاری پێ دەكرێت. گەنجینەی لەبن نەهاتووی زمانی كوردی لە چوار ژێدەری زەنگینی كرمانجیی باكوور، ناوەند، باشوور و گۆران سەرچاوەی گرتووە. نووسەری كورد پێویستە بە لای كەمەوە دوو ژێدەر (دوو زاری زمانی كوردی) بزانێت، تا ڕووی هەبێت بڵێ من نووسەرم، تا بتوانێ لە هەر زار و بنزارێكەوە وشە و دەستەواژە و ڕستە لە زمانی نووسیندا بەكار بهێنێت. هەموو زار و بنزارەكان دەچنەوە سەر كانیاوی زوڵاڵی تۆكمە و بەهێز و دامەزراوی زمانی سەنگینی كوردییەوە. هەر سێ زمانە گەورەكەی دەوروبەری كوردستان (عەرەبی، فارسی، توركی) لە ڕووی وشەی ڕەسەن و ئامادەیی بۆ گەشە و داتاشینی زاراوەوە، بەرانبەر بە كوردی لە كورتی دەدەن، بەڵام دەسەڵات «ئاسنی قەڵب و ژەنگاویت بۆ دەكاتە تەڵا»، بۆیە ئەمڕۆ دەسەڵاتی باشووری كوردستان لە بەردەم ئەركی گەشە پێدانی تەڵای زمانی كوردییە بەرەو گەردانەی گەوهەر. ئەگەر بە لای هەندێ كەسەوە عەرەبی دەریایە، ئەوا ئەو دەریایە لە نێو زەریای زمانی كوردیدا بزر دەبێت، بۆ بەڵگەش، ئەگەر تۆپۆگرافیای سروشت وەربگرین، لە عەرەبیدا لە 100 وشە زیاترمان وەگیر نایەت، لە كوردیدا دەتوانی فەرهەنگێكی 25 هەزار وشەی تایبەت بە تۆپۆگرافیای سروشت بنووسی. ئەمەیە جیاوازییەكەی نێوان كوردی و عەرەبی، بەڵام تۆ كە خاوەنداری لە زمانی خۆت ناكەیت، تەنەكەی خەڵكی دەبەیتە سەرووی زێڕی خۆتەوە، ئیدی كوردی چ قسوور و گوناهێكی هەیە؟ تازەترین توێژینەوەی زمانەوانیش سەلماندوویەتی، كوردی دایك و سەرچاوەی تەواوی زمانانی هیندۆ ئەوروپییە.

 

 چی دی زمانی گوند پاراو نییە!

جاران دەیانگوت زمانی خەڵكی گوند پاراوە، بەڵێ وا بوو، خەڵكی شار بە زمانێكی دەسكرد قسە دەكەن، كوردییەكەیان دەكەوێتە بن كاریگەریی زمانانی بیانی، بەڵام لە ئەنفالی 1988 بە دواوە، زمانی گوند لە باشوور لەبەین چوو، ئێستا تۆلازێكی گوند پانتۆڵ لە پێ دەكات و بەو كوردییە شڕ و شپڕێوە قسە دەكات كە لە شاشەی میدیاوە دەیبیستێ. ئێمە كوردی نازانین، لەو كوردی نەزانینەشدا خۆمان بەرپرسین، ئەو كاتە دەتوانی بە كوردییەكی پوخت و پاراو قسە بكەیت، كە لە ڕۆحی زمان و كولتووری كورد نزیك دەبیتەوە، ئەگەر پێت وا بێت گۆرانی و مووزیك حەرامن، ئەگەر ئەدەبیاتی زارەكیی كورد نەخوێنیتەوە، ئەگەر هەژار و شوكور مستەفا و عەزیز گەردی نەخوێنیتەوە، دیوانی جزیری و مەولەوی و بابا تاهیر و نالی و هێمن و شێركۆ بێكەس نەخوێنیتەوە، چۆن فێری كوردی دەبیت؟ ئێمە لە زمان و كولتووری خۆمان دابڕاوین، خەریكە زمانێكی ناحەزی داتاشراو دروست دەكەین، كوردییە و كوردیش نییە. گەورەترین دوژمنی زمانی كوردی، میدیای كوردە، ئاخر كەسێكی دەم چەوتی و زمان خوار و خێچ كە كوردییەكی شڕ و لەڕ و لەنگ و لاسەنگ قسە دەكات، من بۆ بیهێنمە سەر شاشە و زمانی خەڵك بشێوێنێت؟ كەسێك كوردییەكی ڕەوان و پاراو نەزانێت، نابێ ڕێی پێ بدرێت لە هیچ كەناڵێكی دەنگ و ڕەنگدا دەربكەوێت و قسە بكات. دەسەڵاتێكم هەبووایە، بە چەكوچ دەم و فڵتی ئەوانەم ڕاست دەكردەوە كە بە ناوی بێژەر و پێشكەشكار بە كوردییەكی ناپوختەوە دەردەكەون. دەیان كەناڵی ئاسمانیمان هەن، دەیان ڕادیۆمان هەن، بۆچی لەو كەناڵانەوە وانەی فێربوونی كوردی ناگوترێتەوە، دەقی زۆر جوانی كوردی پێشكەش ناكرێت؟ زنجیرە درامای (یارانی ئەشكەوت)، نموونەیەكی باڵایە بۆ بەرزی و ڕەوانیی زمانی كوردی، دەی دراما ئەگەر كوردییەكەی لەو ئاستەدا نەبوو، پەخش نەكرێت باشترە. ئێمە سیاسەتی زمانمان نییە، پێویستە هەموو كوردێك خۆی بە پاسەوان و پارێزەری زمانی كوردی بزانێت، توخمی بنەڕەتی ناسنامەی نەتەوە، زمانە، زمان كرۆكی كولتوور و هەبوونی نەتەوەیە.