پڕۆفیسۆر فرانسوا پییرخ گینگراس بۆ گوڵان: لە دیموكراسییە ناسەقامگیرەكاندا قووڵكردنەوەی دابەشبوونەكان سەری كێشاوە بۆ تێكدانی ئاشتیی كۆمەڵایەتی
هەروەك ئاشكرایە كە بڕیارە پارتە سیاسییەكان ڕۆڵێكی بنەڕەتییان هەبێت لە سیستمە دیموكراتییەكاندا، ئەویش لە ڕێی ڕێكخستنی ململانێكان، نوێنەرایەتیكردنی بەرژەوەندییە جۆراوجۆرەكان، داڕشتنی سیاسەتی گشتی، و ئاسانكاری بۆ حوكمڕانیكردن. لە میانەی ئەو تەنگژانەی لەم ڕۆژگارەدا هەن، هەر لە جەمسەرگیریی سیاسی و پاشەكشەی دیموكراسییەوە بۆ ناسەقامگیریی ئابووری و زانیارییە هەڵە دیجیتاڵییەكان، ئەوا ئەركی پارتە سیاسییەكانیش ڕووبەڕووی گوشارێكی زۆر بووەتەوە. ئەم تەنگژانە بوونە ئالنگاری بۆ توانای ئەم پارتانە بۆ سازدانی هاووڵاتییان و پارێزگاریكردن لە شەرعییەت و خستنەڕووی چارەسەرێكی سیاسیی تۆكمە. بۆ تیشكخستنەسەر ئەوەی چۆن پارتەكان خۆیان لەگەڵ ئەم دۆخەدا دەگونجێنن، یان شكست دەهێنن لەم خۆگونجاندنەدا، و ئایا ئەمە چ مانایەكی هەیە بۆ ئایندەی حوكمڕانیی دیموكراسی. گوڵان دیمانەیەكی ئەنجام لەگەڵ فرانسوا پییرخ گینگراس ئەنجام دا، كە زانایەكی كۆمەڵناسی و پڕۆفیسۆری زانستی سیاسی بووە لە سەنتەری دیراساتی سیاسی و حوكمڕانی لە زانكۆی ئۆتاوا، و چەندین پۆستی كارگێڕی لە كۆمەڵە پیشەییەكان هەبووە و ڕاوێژكاری حكومەت و ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی بووە.
* لە نێو هەلومەرجی كۆمەڵگە دیموكراتییەكاندا، ئایا ئەم بەرپرسیارێتی و پابەندبوونە سەرەكییانە چین كە پێویستە پارتە سیاسییەكان لە ئەستۆی بگرن و ئەنجامیان بدەن، لە پەیوەندی بە پاراستن و پەرەپێدانی بیرۆكە و دامەزراوە و نۆرمە دیموكراتییەكانەوە، وەك بەشداریی سیاسی، بەرپرسیارێتیی شەفافییەت و فرەیی و ئاڵوگۆڕی ئاشتییانەی دەسەڵات؟ ئایا پێویستە چی بكەن، كاتێك ئەم پرەنسیپانە ڕووبەڕووی هەڕەشە دەبنەوە؟
- لە ڕاستیدا و بە چاوپۆشین لەو نایەكسانییەی لە ئارادایە، ئەوا دەكرێت بڵێین لە تێكڕای كۆمەڵگەكاندا، خەڵك مەیلی ئەوەیان هەیە بە گرنگییەوە لەو پرسی پاراستنی ئاستێكی باش و بەرچاوی سەقامگیریی ئابووری، كۆمەڵایەتی، سیاسی، بە تێپەڕبوونی كات بڕوانن، واتە نرخاندنیان هەیە بۆ پرۆسە سەقامگیرەكان، لەبەر ئەوەی ئەم پرۆسانەی دەبنە هۆی كەمبوونەوەی نادڵنایی، لەم ڕووەوە بوونی ڕێساكان دەبنە هۆی ئەوەی بە تێپەڕبوونی كات، زامنی ژیانێكی سیاسی و كۆمەڵایەتی سەقامگیر بكرێت، بە چاوپۆشین لە سرووشتی ئەم سیستمە سیاسییەی لە ئارادایە، ئیدی پاشایەتی بێت، یان سیستمێكی دیموكراسی، ئەویش لەبەر ئەوەی خەڵك پتر لە بارێكی دەروونیی باشتردان لە ئاست ئەو شتانەی پێی ئاشنان، واتە ئەوەی بۆ ڕۆژگارێكی درێژخایەن ئەزموونیان كردووە و دڵنیاییەكی باشیان هەیە لە ڕەوتی بەرەوپێشچوونی. زۆرجار خەڵكی نایەكسانیی بەردەوامیان پێ باشترە لە بەرانبەر نادڵنیایی بەردەوامدا. لە هەندێ لە كۆمەڵگەكاندا ڕێسا تاكڕەوەكان بۆ چەندین سەدە درێژەیان كێشاوە، ئەویش لەبەر ئەوەی نەوە دوای نەوە دەیانتوانی بە شێوەیەكی واقیعبینانە پێشبینیی ئەوە بكەن، كە لە ئایندەی نزیكدا چی ڕوودەدات. هەمان شت بۆ كۆمەڵگە دیموكراسییەكانیش ڕاستن. واتە درێژە دەكێشن تا ئەو كاتەی تا ڕاددەیەك ڕازی بن- كە مەرج نییە ڕەزامەندییەكەشیان لە ئاستێكی باڵا و بڵنددا بێت- لەو سەقامگیرییەی لە ئارادایە، لە ڕووی كۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسییەوە. دواتر دەبێت ئەوەمان لەبەرچاو بێت، كە ژیانی دیموكراسی پرۆسەیە و پرۆسەكانیش نۆرمی خۆیان هەیە (مەبەستم دەستوور و یاسا و دابونەریتە نەنووسراوەكانن). سەقامگیریی سیاسی و كۆمەڵایەتی پێویستی بەوەیە كە زۆربەی كاراكتەرە سیاسیییەكان ڕێز لەم نۆرمانە بگرن. لە دەوڵەتە دیموكراسییەكاندا، كاراكتەرە سەرەكییەكان بریتین لە پارتە سیاسییەكان و گرووپە ڕێكخراوەكان كە ململانێ لەسەر مومارەسەكردنی دەسەڵات دەكەن. خۆ ئەگەر ئامانجەكە بەدیهێنانی دیموكراسییەكی سەقامگیر بێت، ئەوا یەكەم ئەركی پارتە سیاسییەكان بریتییە لە ڕێزگرتن لە پرۆسە دیموكراتییەكە و قبووڵكردنی ڕێساكانی گەمەكە، تەنانەت ئەگەر ئەو ڕێسایانە پارتەكانیش بخەنە پێگەیەكی نالەبارەوە. ڕێزگرتن لە پرۆسەی دیموكراسی لەبەرچاوگرتنی ئەوە لەخۆ دەگرێت كە ڕەنگە ناكۆكی هەبێت لە نێو كاراكتەرە سیاسییەكاندا لەبارەی ئەوەی پێویستە چ سیاسەتێك لە كۆمەڵگەدا بیگرێتەبەر، بەڵام ڕێسا قبووڵكراوەكان ئەوە دیاری دەكەن كام كاراكتەر دوا بڕیار دەدات و جێبەجێیان دەكات. ئەمە پێی دەگوترێت حوكمڕانی لە ڕێی سەروەریی یاسادا. كەواتە ئەگەر بمانەوێت سەقامگیری بپارێزین، ئەوا دەبێت هەر پارتێكی سیاسی كە دەیەوێت گۆڕانكاری لە پرۆسە دیموكراتییەكەدا بكات (واتە ڕێساكانی گەمەكە بگۆڕێت) سەرەتا دەبێت پشتیوانییەكی جەماوەری بەدەست بهێنێت بۆ ئەو گۆڕانكارییە خوازراوە، ئەویش لە ڕێی ئەو ڕێگەیانەی لەبەردەستدان بۆ مومارەسەكردنی دەسەڵات، ئەمەش كاتێكی زۆر و هەوڵێكی زۆری قەناعەتپێهێنانی دەوێت. خۆ ڕەنگە ئەم گۆڕانكارییە خوازراوە هەر ڕوو نەدات. ئەوەی ئاماژەتان پێكرد ڕەنگە بە شێوەیەكی سەرەكی لە سیستمە دیموكراتییە سەقامگیر و كاراكاندا ڕوو بدات، بەڵام لەو وڵاتانەی ئەزموونێكی نوێی دیموكراسییان هەیە كە هێشتا دامەزراوە دیموكراتییەكانییان كارا نین و تەواو نەبوون، یان كەلتوورێكی دیموكراتییان نییە، ئەوا پێویستە یەكەم ئەركی پارتە سیاسییەكان بریتی بێت لە پابەندبوون بە هێنانەئارای نۆرمە دیموكراتییە سەقامگیرەكانەوە، ئەویش لەسەر بنەمای شەرعییەتی كاراكتەرەكان لە میانەی مومارەسەكردنی دەسەڵاتی سیاسی. دووەم ئەركی پارتە سیاسییەكان بریتییە لە برەودان بە بەرژەوەندیی هاووڵاتییان و هاندانی بەشداریی كارای هاووڵاتییان لە پرۆسە سیاسییەكەدا. من خوازیاری ئەوەم جەخت لەسەر ئەم خاڵە بكەمەوە: ڕەنگە نۆرمەكان پێ بە پێی ڕۆژگاری گۆڕانكارییەكان ئاڵوگۆڕیان بەسەر دابێت، بەڵام قبووڵكردنی ڕێسای نوێ، یان هەمواركردنی گەمەكە بە ڕاددەیەكی گەورە بەندە بەوەی چۆن ئەم گۆڕانكارییانە بەدەست دەهێنرێن و ئایا چەند مومارەسەكردنی دەسەڵاتی سیاسی بە شەرعی دەزانرێت. دواتر ئەو گۆڕانكارییەی لە نێو سیستمەوە سەرچاوە دەگرێت درێژخایەنتر دەبێت لەو گۆڕانكارییەی دەسەپێندرێت.
* ئێستا كۆمەڵگەكان بەرەو فرەیی زیاتر دەڕۆن. ئایا لەم میانەدا تا چەند پارتە سیاسییەكان گۆڕدراون و چۆن دەتوانن نوێنەرایەتیی ناسنامە نەتەوەییە جۆراوجۆرەكان بكەن؟
- پێم وایە ئێوە مەبەستتان لەوە بێت كە چۆن پارتە سیاسییەكان هەوڵ دەدەن (یان هەوڵ نادەن) بۆ ئەوەی نوێنەری شوناسە هەرێمایەتی و ئیتنی و خێڵەكییەكان، یان نەتەوەییەكان بكەن لە چوارچێوەی دەوڵەتێكی دیاریكراودا. سەرنجەكانی من ئەوەیە كە شێوازێكی گشتیی نییە لە كۆمەڵگە دیموكراسییەكاندا لەم ڕووەوە، ڕەنگە پێمان وابێت لەو كۆمەڵگانەی كە نەریتێكی درێژخایەنی دیموكراسییان هەیە، ئەوا پارتەكان هەوڵ دەدەن، داواكارییە نوێیەكان ئاوێتەی خواستە سیاسییە ئاساییەكانیان بكەن، بەڵام دەبێت ئەمە بە وریاییەوە ئەنجام بدرێت. بۆ نموونە، لە زۆرێك لە كۆمەڵگە ڕۆژئاواییەكاندا پارتە چەپڕەوەكان ئامادە بوون بۆ لەخۆگرتنی داواكارییەكانی گرووپە لاوازەكان، لە نێویان پرسەكانی پەیوەست بە كۆچبەرانەوە. لەلایەكی دیكەوە، پارتە ڕاستڕەوەكان هەوڵیان داوە دەنگدەران بۆ لای خۆیان ڕابكێشن لە ڕێی جەختكردنەوە لەسەر ئەوەی چۆن ئەم دابەشبوونە نوێیانە دەبنەهۆی تێكدانی شیرازەی ئەخلاقیی كۆمەڵگە و سرووشتی نەریتیی وڵاتەكە. لەم هەلومەرجەدا، ڕەنگە پشتیوانی بۆ پارتە وەسەتییەكان كەم ببێتەوە، كە ئەم پارتانە هەوڵیان داوە نوێنەرایەتیی بەرژەوەندییە بەرفراوانەكان بكەن، ئەگەری ئەوە هەیە ئەم جەمسەرگیرییە ناسەقامگیریی سیاسی لێ بكەوێتەوە، بە دەربڕینێكی دیكە، زیادبوونی دابەشبوونەكان بە مانای زیادبوونی جەمسەرگیریی نێوان هێزە سیاسییەكان دێت.
* ئایا پارتە سیاسییەكان بەرپرسیارێتیی ئەوەیان لە ئەستۆیە كە بەرەنگاری ناسیۆنالیزمی بەرتەسك ببنەوە، ئەگەر وایە تا چەند لەم ڕووەوە سەركەوتوو بوون؟
- با دوو دروشم لەم ڕووەوە لەبەرچاو بگرین، یەكەمیان پەیوەستە بەوەی دیموكراسی بریتییە لە حكومەتی خەڵك و لەلایەن خەڵكەوە و لە پێناو خەڵكدا، دووەمیان بریتییە لە ئازادی و یەكسانی و برایەتی، كە بەدەستهێنان، یان تەنانەت هەنگاوهەڵگرتن بۆ بەدیهێنانی ئەم ئامانجانە كارێكی مەحاڵە، ئەگەر لایەنە سیاسییە باڵادەستەكان تێڕوانینی پەراوێزكارییان هەبێت، ئیدی لەسەر بنەمای ڕەچەڵەك، ئایین، كۆمەڵایەتی، ئابووری، هەرێمایەتی، ئیتنی، خێڵەكی، یان جیاوازیی نەتەوەیی بێت لە نێو دەوڵەتەكەدا. لە كاتێكدا كە گرووپەكان ململانێ دەكەن لەسەر دابەشكردنی سەرچاوە دەگمەنەكان لە كۆمەڵگەیەكی دیاریكراودا، ئەوا هەندێ لە پارتە سیاسییەكان هەوڵی بنیادنانی بنكەیەكی جەماوەری دەدەن، لە ڕێی جەختكردنەوە لەسەر بەرژەوەندییە بەرتەسكەكان (ئیدی لەسەر بنەمای ئیتنی، یان نەتەوەیی بێت). لە دیموكراسییە لاواز، یان ناسەقامگیرەكاندا، قووڵكردنەوەی ئەم دابەشبوونانە بە زۆری سەری كێشاوە بۆ شڵەژانی كۆمەڵایەتی، یان توندوتیژیی تایفەگەری.
* لەو وڵاتانەی حكومەتێكی هەرێمایەتییان هەیە، ئایا چۆن پارتە سیاسییەكان دەتوانن هاوسەنگی بپارێزن لە نێوان پاراستنی ئۆتۆنۆمی هەرێمەكانیان و پاراستنی یەكگرتوویی نەتەوەییدا؟
- ئەمە پرسیارێكی زۆر ئاڵۆزە، لەبەر ئەوەی هیچ دوو وڵاتێك نییە كە هەمان شێوازیان گرتبێتەبەر بۆ پێكەوەگرێدانی ئاستە جیاوازەكانی حكومەتەكە (دەوڵەت/ مەركەزی لە بەرانبەر حكومەتی هەرێمەكاندا). لە سیستمە فیدڕاڵییەكاندا وەك (كەنەدا، ئەمریكا، ئوسترالیا)، دەستوور دەسەڵاتی هەر حكومەتێك دیاری دەكات لە بوارەكانی وەك (بەرگری، تەندروستی، گواستنەوە و پەروەردە) و بە زۆری گۆڕینی دەستوور زۆر زەحمەتە و لە ڕووی مەبدەئییەوە گومان لە چۆنیەتیی دابەشكردنی دەسەڵاتەكان ناكرێت.
