(*)

 

 

  ڕێككەوتنی ئەم دواییەی نێوان هەردوو وەزارەتی نەوتی عێراقی فیدڕاڵ و وەزارەتی سامانە سرووشتییەكان بۆ نەرمێتی و دەستپێشخەریی حكومەتی هەرێمی كوردستان دەگەڕێتەوە، چونكە بەپێی بڕیاری دادگای فیدڕاڵی و لە غیابی یاسای نەوت و غازی فیدڕاڵی و بەپێی ماددە و بڕگەكانی یاسای بوودجەی فیدڕاڵی، نەدەبوو كێشەی نەوت تێكەڵ بە دۆسێی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمی كوردستان بكرێت، هەر بەپێی ماددە دەستوورییەكانیش بابەتی ماف و مووچەی فەرمانبەران پرسێكی دەستوورییە و ناكرێت بۆ بەرژەوەندیی سیاسی و یەكلاكردنەوەی ململانێكان، بەم شێوەیە بكرێتە وەرەقەی فشاری سیاسی.

هەرچۆنێك بێت لەپێناو بەرژەوەندیی مووچەخۆران كە بۆ سێ مانگ دەچێت مووچەكانیان هەرجارەو بە بیانوو و پاساوێك نەدرابوو، حكومەتی هەرێمی كوردستان ڕازی بوو، بەو مەرجە قورسانەی وەزارەتی نەوت و كۆمپانیای سۆمۆ كە بەسەر هەرێمی كوردستاندا لە بواری نەوتدا سەپاندیان، ئەمەش هاوكات بوو لەگەڵ زنجیرە هێرشە درۆنییە بۆمبڕێژكراوەكان كە بۆ سەر كێڵگەكانی نەوت و بیرە نەوتەكانی هەرێمی كوردستان ئەنجام دران و زیانی ماددیی گەورەیان بە كێڵگەكانی نەوت و ڕاوەستانی بەرهەمهێنان گەیاند و ئاستی بەرهەمهێنانی نەوت زۆر هاتە خوارەوە. بۆیە بەم نزیكانە لە ماوەی چەند هەفتەیەكدا هەرێم ناتوانێت پابەندی تەسلیمكردنی 230 هەزار بەرمیل نەوتی ڕۆژانە بێت، بەتایبەتی كە بۆ زیاتر لە دوو ساڵ دەچێت هەناردەكردنی نەوت ڕاگیراوە، بەمەش ئامانجی هێرشە درۆنییە بۆمبڕێژكراوەكان بۆ سەر كێڵگە و بیرە نەوتەكان، دەركەوت كە سێ ئامانجی سەرەكی لە پشتەوە بوو (تێكدانی سەقامگیری و ئارامیی هەرێمی كوردستان و عێراق، گەیاندنی زیان بە دامەزراوە نەوتییەكانی هەرێم و ئابووری و دارایی هەرێم، تێكدانی هەرچی ڕێككەوتن و لێكتێگەیشتنێك كە لەنێوان هەرێم و عێراق ئەنجام دەدرێت)، بەتایبەتی ڕێككەوتنی نەوت و داهاتی نانەوتی و ناردنی مووچەی مووچەخۆرانی هەرێم، چونكە بەرهەمهێنان كەم بووەوە بۆ 81 هەزار بەرمیل لە ڕۆژێكدا، بەمەش ئەمجارە زیانەكان بۆ هەرێم و بەغدادیشە، بۆیە زۆر پێویستە لێكتێگەیشتن و چارەسەرەكان تەنیا تەكنیكی نەبن، بەڵكو سیاسییەكانیش ڕۆڵی تێدا بگێڕن.

هەرچی لێژنە پەیوەندیدارەكانی عێراقە لەسەر دۆسێی هێرشە درۆنییە بۆمبڕێژكراوەكان كە لە وەزارەتی بەرگری و ناوخۆ پێكهێنراوە، كارەكانیان تەواو بوو، بێ ئەوەی بە ئاشكرا ڕای بگەیەنن، كە كام گرووپی چەكداری حەشدی شەعبی لەپشت ئەم هێرشانەوە بووە، ئەوەی ئاشكرا بووە، شوێنی هەڵدانی درۆنەكان و چی میلیشیاتێكی چەكدار لەو ناوچانەدان، بەڵام مادام ئەم شوێنانە هیچ نەبێت، بە فەرمی لەژێر كۆنتڕۆڵی سوپای عێراقدایە و لایەنە چەكدارەكانی دیكە بە ئاگاداریی و ڕەزامەندی عێراق لەو شوێنانە جێگیر كراون، ئەوا مافی كۆمپانیا نێودەوڵەتییەكانی نەوتە لە هەرێمی كوردستان، بەپێی یاساكانی بازرگانیی نێودەوڵەتی و گرێبەستەكانیان، بچنە دادگای نێودەوڵەتی و داوای قەرەبووی ماددیی هێرشەكان و زیانی ڕاگرتنی بەرهەمهێنانی نەوتیش لە حكومەتی عێراق بكەنەوە، هەروەكو چۆن كۆمپانیاكانی وڵاتی كوێت لە ساڵی 1991 داوای قەرەبوویەكی گەورەیان كردەوە و لە داواكارییەكانیشیاندا سەركەوتوو بوون.

حكومەتی عێراقی فیدڕاڵ گوێی نەدا بەوەی لە ئاكامی ڕاگرتنی هەناردەكردنی نەوتی هەرێم زیاتر لە 26 ملیار دۆلار زیان بەر ئابووری و دارایی هەردوو حكومەت كەوتووە، ئەمە لە كاتێكدا دوو ساڵ لەسەر یەك هەموو ساڵێك بوودجەی عێراق 49 ملیار دۆلار بۆ هەر ساڵێك كورتهێنانی هەیە. دۆسێی نەوت لە عێراقدا بە ناشەفافییەت بەڕێوەدەچێت، تەنانەت زۆربەی كێڵگە نەوتییەكان لەلایەن حزبەكانەوە بەڕێوە دەبرێن، جیا لەوەی نەوتی ئێرانیش بە قاچاخ دەفرۆشرێتەوە، تەنانەت موڵەتەكان كە بە كۆمپانیا بیانییەكان دەدرێت، مەرجێك دانراوە كە كۆمپانیایەكی نێوخۆیی عێراقی (كۆمپانیای سەر بە حزبەكان) لەگەڵیان كار بكات، ئەم كاركردنەش بەستراوەتەوە بە چەندین مەرجی دیكەی وەكو بەشداریكردن و واژۆكردنی ڕێككەوتنی بەردەوام لەگەڵ كۆمپانیا خزمەتگوزاریی و لۆجستی و پاسەوان و تا دەگاتە كۆمپانیا بچووكەكانی دابینكردنی خواردەمەنی و كاری مەدەنی و.. تادوایی، بەمەش بوونی كۆمپانیا بیانییەكان لە عێراقدا بووەتە كارێكی ڕۆتینی و كۆنتڕۆڵكردن و دەستبەسەرداگرتنی كێڵگەكان لەلایەن حزبە دەستڕۆیشتووەكانی عێراقەوە. ئەوەتا لە كێڵگەیەكی نەینەوا كە نەوتێكی قورسی تێدایە و چڕییەكەی بەرزە و تێچوونی هەر بەرمیلێك بە زیاتر لە 35 دۆلار لەسەر حكومەت دانراوە، ئەگەرچی بەگەڕخستن و تێچوونی زیاترە لە نرخی نەوتەكەی، كەچی بیرە نەوتەكانی ئەم كێڵگەیە داناخرێن، ئەمەش هەمووی بە هۆكاری ئەوەی كۆمپانیا نێوخۆییەكە سەر بە حزبەكانە و ڕێگا نادەن ئەو كێڵگەیە دابخرێت، ئەمە حاڵی زۆربەی سێكتەرەكانی نەوتە لە عێراق، بەوەی حزبێك یان لایەنێكی چەكدار چەقۆی تێدا دادەكوتێت و خاوەنی بەرپرسی ئەمنی گرێبەستەكانە و كاركردن لەو ناوچەیەش پێویستی بە ڕەزامەندی ئەو بەرپرسەیە، كە لە وەزارەتی نەوت مۆڵەتی پێدراوە و بەرتیل یان فەرزكردنی كاركردنی چەند كۆمپانیایەكی لاوەكیی سەر بە حزبەكان لەلایەن ئەم بەرپرسەوە دیاری دەكرێت.

هەر لە چوارچێوەی گەندەڵی و بێسەروبەریی كەرتی نەوت، پێش چەند مانگێك ئاژانسی ڕۆیتەر ڕاپۆرتێكی بڵاو كردەوە لەسەر چۆنیەتی فرۆشتنی نەوتی ئێران بە قاچاخ بۆ بازاڕەكانی ئاسیا بە مانیفێستی سۆمۆ عێراقی و تێكەڵكردنی بەشێك لە نەوتی عێراق لەگەڵ ئەو نەوتەی ئێران، واتە بەقاچاخبردنی نەوتی ئێران لە ساڵی 2020ـەوە لە بەندەری بەسرا بەردەوامە بۆ خۆدزینەوە لە گەمارۆ و سزاكانی سەر ئێران و قازانجەكەشی نایەتەوە بۆ عێراق، بەڵكو ڕاستەوخۆ بۆ لایەنی سوپای پاسداران دەچێت، چ بە ڕێگای ئەفغانستان بێ، یان ڕێگای دیكە دەفرۆشێتەوە و قازانجەكەشی وەردەگیرێت و نایەتەوە ناو حكومەتی زۆربەی دەسەڵاتی سوپای پاسداران، ئەم بەقاچاخبردنەی نەوتی ئێران بە ئاشكرا وەزارەتی نەوتی عێراق لێی ئاگادارە و نەیتوانیوە ئینكاری بكات، تەنیا وتیان ئەو بەڵگانەی بارە نەوتەكە ساختەیە، بەڵام ئەمە دیسان شتێكی خراپترە، ئەگەر بتوانی مانیفێستی عێراقی و مانیفێستی كۆمپانیای سۆمۆ بە خەتمەكەی و بە ئیمزاكەیەوە تەزویری بكەی، مانای ئەوەیە دەستتێوەردانێك لەناو وەزارەتی نەوتی عێراق هەیە و نفووزی ئێران زۆر بەهێز بووە لەناو وەزارەت و دامەزراوەكانی حكومەتی عێراق، بەمەش سۆمۆ لە مەترسیی بەردەم سزاكانی ئەمریكایە و ڕەنگە حیسابەكانی بلۆك بكرێت، ئەو كات هەموو نەوتی عێراق ناتوانرێت هەناردە بكرێت و زیانەكەی ڕۆژانە دەبێتە زیاتر لە 220 ملیۆن دۆلار.

لە ئێستادا ئەو ڕێككەوتنە نەوتییەی وەزارەتی نەوت لەگەڵ وەزارەتی سامانە سرووشتییەكانی كردووە، بۆ دوو مانگە تاوەكو بزانرێت چەند جێبەجێ دەكرێت، هەرێم دەبێت 230 هەزار بەرمیل نەوت ڕادەستی سۆمۆ بكات، ئەو كات ئەوان مووچەی مانگی شەش و حەوت دەنێرن، ڕاستە ئەم مانگە نەتوانرا ئەم كارە بكرێت، چونكە لێژنەی تەكنیكیی بەغدا سەردانی كێڵگەكانی كرد و بە چاوی خۆی بینی كە بەرهەمهێنان هاتووەتە خوارەوە بۆ 81 هەزار بەرمیل نەوت لە ڕۆژێكدا و 50 هەزاری دەبێت ڕەوانەی پاڵاوتگەكانی نێوخۆی هەرێم بكرێت بۆ بەكارهێنانی ناوخۆ و ئەوەی ماوەتەوە 31 هەزار بەرمیل نەوت لە ڕۆژێكدا بووە، كە بەپێی ڕاگەیاندنی لێژنە تەكنیكییەكە ڕەوانەكردنی ئەم بڕە كەمە كەڵكی ئابووری نییە لە بۆڕییەكی نەوتی كەركووك- جەیهانەوە كە توانای هەناردەكردنی زیاتر لە 400 هەزار بەرمیل نەوتی هەیە. لە دیوی توركیاشەوە ڕێككەوتنی 50 ساڵەی نەوت و گازی نێوان توركیا و عێراق كۆتایی دێت و توركیا خوازیاری واژۆكردنی ڕێككەوتنێكی نوێیە بۆ زیادكردن و تێچوونی چاودێری و پشكنین و بارهەڵگرتنی نەوت زیاد بكات، چونكە بەهای یەك بەرمیل نەوت لە ساڵی 1973وە بۆ ئێستا زۆر زیاد بووە، بۆیە تێچوونی گواستنەوەكەشی زیاد دەكات، ئەمە جگە لە ئەنجامدانی سەفقەیەكی گەورەتر بۆ بەدەستهێنانی ئیمتیاز و دەستكەوتی زیاتر كە وێستگەی كارەبا و كارگەی پترۆكیمیایی لەخۆ دەگرێت، بەتایبەتی كە بۆڕییەكە نەك تەنیا توانای گواستنەوەی 400 هەزار بەرمیل ڕۆژانەی هەیە، بەڵكو توانای گواستنەوەی یەك ملیۆن بەرمیل ڕۆژانەی هەیە و دوای زەمین لەرزە گەورەكەی توركیا لە ئێستادا ئەم بۆرییە هیچ كێشەی تەكنیكی نەماوە و تاكە ڕێگایەكە بۆ گواستنەوەی نەوتی هەرێم و كەركووك و مووسڵ و تكریت بۆ بازاڕەكانی ئەوروپا بە شێوەیەكی باش و سەلامەت، بەتایبەت دوای ناسەقامگیرییەكانی كەنداو، چونكە ڕاوەستانی هەناردەكردنی نەوت لە بەندەری بەسرا بۆ یەك ڕۆژ زیانەكانی 220 ملیۆن دۆلارە.

 

(*)

ئەكادیمی و شارەزای بواری نەوت