دینیس ڕۆس، یەكێكە لەو دیپلۆماتكارە گەورانەی ئەمریكا كە هەر لە سەردەمی ئیدارەی «جیمی كارتەر»ـەوە لە ساڵی 1978 كاری لە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا كردووە. لە ماوەی هەر دوو ئیدارەی كلینتۆن و جۆرج دەبلیو، نوێنەری تایبەتی سەرۆكی ئەمریكا بووە بۆ پرۆسەی ئاشتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و لە سەردەمی ئیدارەی «جۆرج بوش»ی باوكیشدا، یاریدەدەری جەیمس بیكەر وەزیری دەرەوەی ئەو كاتی ئەمریكا بووە بۆ گفتوگۆ و ڕێككەوتن لەگەڵ یەكێتیی سۆڤیتەتی پێشوو و هاتنی سۆڤیەت بۆ یەكەمجار لە مێژووی (50) ساڵەی شەڕی سارددا بۆ ناو هاوپەیمانییەكی نێودەوڵەتی كە ئەمریكا سەركردایەتی بكات، كە ئەویش هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی بوو، دژی داگیركردنی كوەیت لەلایەن ڕژێمی سەدام حوسێنەوە. دینیس ڕۆس، خاوەنی چەندین كتێبی زۆر بەناوبانگە و دوایین كتێبی بە ناونیشانی «هونەری دەوڵەتداری - : ئەمریكا پێویستی بە چییە بۆ پێشەوایەتیكردن لە جیهانێكی فرەجەمسەردا». بۆ قسەكردن لەسەر پرانسیپەكانی سیاسەتی ترەمپ بەتایبەتی پرانسیپەكانی پەیوەست بە تەواوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و عێراق، ئەم دیمانە تایبەتەمان لەگەڵ دیپلۆماتكار دینیس ڕۆس ئەنجام دا.

 

* وەك دیپلۆماتكارێكی دیاری ئەمریكا و توێژەرێكی ستراتیژی كە خاوەنی چەندین توێژینەوە و كتێبیت لەسەر كێشەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئایا بە مەزندەی خۆت، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست جارێكی دیكە ئاشتی و سەقامگیری بۆ دەگەڕێتەوە، یان دەبێتە ناوچەیەكی ئاڵۆز بۆ شەڕێكی بەردەوامی نەبڕاوە؟

- بێگومان ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئەو ناوچەیە كە زۆر لەمێژە بە ناوچەی كێشە و تەنگژە و ململانێ ناسراوە. ئەوەی لەناو ئەم بازنەیەی تەنگژە و كێشە مامەڵەی لەگەڵ دەكەین، دەبینین هێزگەلێك هەن، دەیانەوێت ناوچەكە لە ڕووی خۆشگوزەرانی و گەشەسەندن بۆ خەڵكەكەی بەرەو باشتر ببەن، بەڵام هێزگەلێكی دیكەی ئایدیۆلۆژییش هەن كە دەیانەوێت میلی كاتژمێر بگێڕنەوە بۆ دواوە لەلایەك و لەلایەكی دیكەوە هەڕەشە لە دەوڵەتە دراوسێكانیان دەكەن، یان بە هۆی توندئاژۆیی ئایدیۆلۆژییەكەیان، بە پڕوپاگەندەی میدیایی كە پاڵنەری سەرەكییە بۆ ڕەفتارەكانیان دەیانەوێت نەخشەی ناوچەكە بەو جۆرە دابڕێژێنەوە كە خۆیان وێنای دەكەن.

كەواتە لە نێوان ئەم خولانەی كە لە كێشەكانی ناوچەكە دووبارە دەبنەوە، ڕەنگدانەوەی ڕاستییەكی سەرنجڕاكێشن، ئەمەش بەو مانایە لە سەرتاسەری ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست خواستێك هەیە كە خەڵكەكەی دەیانەوێت، ژێنگەیەكی تازەی سیاسی بێتە ئاراوە كە تیایدا هەست بكەن ڕێزیان لێدەگیرێت و لە نیشتمانی خۆیاندا خاوەن شكۆن، بەڵام لە هەمان كاتدا هەست بە «بێ دەسەڵاتی»یش بوونی هەیە، كە ناتوانن ئەو وەرچەرخانەی مەبەستە ئەنجام بدرێت، لە بەرانبەر ئەمەش گرووپگەلێكی ئایدیۆلۆژیی توندئاژۆش هەن، كە بەڵێن بە خەڵكەكە دەدەن ئەو هەستی «بێ دەسەڵاتی»یە بگۆڕن بۆ هێز و دەسەڵات، بەڵام ئەم گرووپگەلە توندئاژۆیەش تەنیا دەتوانن دەسەڵات بۆ كەمینەیەك دابین بكەن، ئەویش لەسەر حیسابی زۆرینە.

لە نێوان ئەم دوو ئاراستە جیاوازەدا، بە مەزندەی پرسیار ئەمەیە: ئایا لە ئێستادا ئاسۆی سەركەوتنی ئەو هێزانە باڵادەستن كە دەتوانن ناوچەكە لە ڕووی گەشەسەندن و پەرەپێدان و نوێبوونەوەوە بەرەو باشتر بگۆڕن، یان ئەو گرووپگەلە ئایدیۆلۆژییە توندئاژۆیانەی كە دەیانەوێت ناوچەكە بەو شێوەیە دابڕێژنەوە كە خۆیان مەبەستیانە؟

لە ئێستادا ئێران و هێزە پاشكۆكانی كە نوێنەرایەتیی یەكێك لە ئایدیۆلۆژییە توندئاژۆكان دەكەن، بە شێوەیەكی بەرچاو لاواز بوون. پرسیاری گەورە لای من ئەوەیە: ئایا ئەم لاوازبوونە دەبێتە هۆكاری ئەوەی دەرەفەتێكی تازە بهێنێتە ئاراوە؟ بێگومان ئەم دەرفەتەی هێناوەتە پێش، بەڵام ئەم دەرفەتە پێویستی بەوەیە بگۆڕێت بۆ پاڵنەرێك كە جۆرێك لە هاوپەیمانیەتی لەسەر ئاستی ناوچەكە بە بەهێزی دروست بكات، ئەم هاوپەیمانییەش ئاراستەی ناوچەكە بەرەو ئایندەیەكی گەش و مودێرن ببەن.

هێشتا زووە بۆ ئەوەی بتوانین وەڵامی ئەم پرسیارانە بدەینەوە، لەبەر ئەوەی هەتا ئێستاش من وای دەبینم، ڕەوتە ئیسلامییەكان (ئەوجا چ ئەوانەی سەر بە ڕەوتی شیعەن بە ڕێبەرایەتیی ئێران، یان ئەوانەی ڕەوتی ئیسلامیی سەر بە سوننەن، وەك ئیخوان موسلیمین و هاوشێوەكانیان)، ئایا ئەو جۆە بیرۆكە توندڕەوانە لەلایەن ڕەوتی ئیسلامیی شیعەوە لاواز كران، ئەگەری ئەوەی هەیە ڕەوتی ئیسلامیی سوننەش لاواز بكرێن، كە بێگومان ئەم ڕەوتەش هیچ شتێكی باشیان پێشكەش نەكردووە؟ هەروەها ئایا وەرچەرخانێك دەبینین كە تیایدا حوكمڕانییەكی شایستە لەم ناوچەیە باڵادەست بێت؟ بە بڕوای من هێشتا زۆر زووە بتوانین وەڵامی ئەم پرسیارانە بدەینەوە، بەڵام ئێستا لە ساتێكداین، دەرفەتێك هاتووەتە پێشەوە، ئەوجا دەمێنێتەوە سەر ئەوەی ئایا دەتوانرێت ئەم دەرفەتە بقۆزرێتەوە یان نا.

* كام لایەن، یان گرووپ لە ناوچەكەدا دەتوانن ئەم دەرفەتە بقۆزنەوە؟

- وای دەبینم، عەرەبستانی سعودیە و ئیمارات ئەو دوو لایەنەن كە دەیانەوێت هەنگاو بۆ داهاتوویەكی گەش هەڵبگرن، ئەمەش بە ڕێگەی بایەخدان بە «خوێندن و پەروەردە، ڕیفۆرمی ناوخۆیی و كۆمەڵایەتی و ئابووری» و داڕشتنی سیاسەتێكی ڕوون لەسەر ئەم بنەمایانە، بۆیە ئەم هەوڵانە نوێنەرایەتیی ئاراستەیەكی ئومێدبەخش دەكەن. پێموایە دەكرێت ئەم هاوپەیمانییەی نێوان سعودیە و ئیمارات فراوانتر بكرێت و لایەنی دیكەش لەخۆ بگرێت، لەوانە ئیسرائیلیش بێتە ناو ئەو هاوپەیمانییەوە كە لە ئێستادا ئەگەری ڕوودانی هەیە. بەڵام وای دەبینم، هەتا شەڕی غەززە كۆتایی نەیەت، گۆڕانكارییەكی ئەوتۆ لەسەر ئاستی ناوچەكە نابینین. بۆیە بارودۆخەكە پێویستی بەوەیە كۆتایی بە دەسەڵاتی حەماس بێت لە غەززە، بۆیە پێویستە ڕێگەچارە و میكانیزمێك بدۆزرێتەوە بۆ «داماڵینی چەك لە بەرانبەر ئاوەدانكردنەوە»دا، لەبەر ئەوەی پرۆسەی ئاوەدانكردنەوە بە بێ داماڵینی چەك جێبەجێ نابێت، چونكە هیچ كەسێك ئامادەباشی نابێت كە وەبەرهێنان بكات لە كاتێكدا مەزندەی ئەوە بكات، سەرلەنوێ ئەم شەڕە دەست پێدەكاتەوە. هەر بۆیە ئەگەر میكانیزمێك بۆ چەك داماڵینی حەماس بدۆزرێتەوە، دەتوانرێت دەست بە پرۆسەی ئاوەدانكردنەوەی غەززە بكرێتەوە.

سەبارەت بە دۆزی فەلەستین، لەم بارودۆخەدا هیچ گۆڕانكارییەكی خێرا ڕوو نادات، لەبەر ئەوەی لایەنەكانی فەلەستین لەناو خۆیاندا دابەش بوون، بەڵام پێویستە لەلایەكی دیكەوە حوكمڕانییەكی باش و شایستە هەبێت و دەست بە پرۆسەكە بكرێت، بۆیە گرنگە ئەم پرۆسەیە دەستی پێبكرێت، بۆ ئەوەی ئەو بیانووە لە دەستی گرووپە توندئاژۆكان دەربێهنرێت كە بۆ مەرامی تایبەتیی خۆیان بەكاری دەهێنن.

لەم چوارچێوەیەدا دەتوانین بڵێین: هاوپەیمانیی نێوان ئەو لایەنانەی كە سەیری داهاتوو دەكەن و خوازیاری گەشەپێدان و نوێبوونەوە و حوكمڕانیی باش و كاریگەرن، بوونی هەیە، بەڵام لە بەرانبەریشدا لایەنی دیكەش هەن ئەوجا گرووپگەلی ئایدیۆلۆژیی توندئاژۆی ئیخوان موسلیمین بن، یان گرووپگەلی ئایدیۆلۆژیی شیعە، ئەوانیش بوونیان هەیە و لە بنەڕەتدا خوازیاری ناوچەیەكی تەواو جیاوازن كە خۆیان هەژموونیان بەسەریدا هەبێت.

* لە زۆربەی ئیدارەكانی ئەمریكا (بە كۆماری و دیموكراتییەوە)، وەك دیپلۆماتێك لە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا كارت كردووە و تایبەتمەند بوویت لەسەر كێشەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوڕاست. بەڕێزت لە پەنێڵێكدا ئاماژەت بەوە كرد، نەخشەی «سایكس - پیكۆ» كاری پێ ناكرێت و باشترە بگەڕێنەوە بۆ نەخشەكەی «لۆڕانسی عەرەب». ئایا جیاوازیی نەخشەكەی لۆڕانسی عەرەب لەگەڵ نەخشەی سایكس پیكۆ چییە؟

- ئەمە پرسیارێكی زۆر باشە، لێرەوە ئەگەر بگەڕێینەوە و سەیری ئەوە بكەین كە لە دوای جەنگی یەكەمی جیهانی چی ڕووی دا، دەبینین ئەو سنوورانەی لە ناوچەكە كێشران، لە بنەڕەتدا ڕەنگدانەوەی ڕێككەوتننامەی «سایكس -پێكۆ» بوون، ئەم ڕێككەوتنەش لە بنەڕەتدا واتە خزمەتكردنی بەرژەوەندییە داگیركارییەكانی بەریتانیا و فەرەنسا.

كاتێك، تۆماس ئیداوارد لۆڕەنس «لۆڕەنسی عەرەب»، وەك بەشێك لە شاندی عەرەبی بەشداری كۆنفڕانسی ئاستی پاریسی كرد، نەخشەیەكی لەگەڵ خۆی هێنابوو، تیایدا پێشنیاری ئەوە كرابوو، كە سنوورەكان لەسەر بنەمای ئەو نەخشەیە دووبارە بكێشرێنەوە، نەخشەكەش زیاتر لەگەڵ واقیعی تائیفی و تەنانەت خێڵەكی دەگونجا. هەر بۆیە ئەگەر دەوڵەتانی دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لەسەر بنەمای نەخشەكەی لۆڕەنس دروست بكرابان، زیاتر هامۆجینی دەبوون. من ناڵێم هیچ فرەییەك بوونی نەدەبوو، بەڵام دەوڵەتەكان زیاتر یەكڕەنگتر دەبوون لەو سنوورانەی كە لە چوارچێوەی سایكس- پێكۆ كێشرابوون. ئامانجی سەرەكی لە نەخشەی سایكس- پیكۆ بۆ ئەوە بوو، سنوورە تازەكان لەگەڵ بەرژەوەندییەكانی بەریتانیا و فەرەنسا بگونجێنن، نەك خزمەتی بەرژەوەندییەكان گەلانی ناوچەكە بكات.

كەواتە ئەوەی لۆڕەنس لە مێشكیدا بوو، هەوڵدانێك بوو بۆ ئەوەی نەخشەی تازەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەگەڵ واقیعی دیموگرافی و مەزهەبی و نەتەوەیی ناوچەكە بگونجێت، لەمەشدا من وای دەبینم، ئەگەر لەسەر بنەمای ئەو نەخشەیە دەوڵەتەكان دروست بكرابان، دەبووە بنەمایەك كە سەقامگیریی زیاتری دروست دەكرد، بەڵام لە ئێستادا ناتوانین بگەڕێینەوە بۆ ئەو سەردەمە، لەبەر ئەوەی دەوڵەتەكان دروست بوون، دووبارە داڕشتنەوەی سنوورەكان لە ئێستادا، دەبێتە نەخشەیەك بۆ دروستبوونی شەڕ و ململانێی زیاتر، نەك بۆ خۆ دوورخستنەوە، یان كەمكردنەوەی شەڕ و كێشە و هەنگاوهەڵگرتن بۆ سەقامگیری.

پێموا نییە ئەوەی كە لە ساڵی 1919 دەتوانرا بكرێت، لە ئێستا بتوانین دەستی پێبكەینەوە. بۆیە كاتێك من ئاماژەم بە نەخشەكەی لۆڕەنسی عەرەب كرد، مەبەستم ئەوە بوو كە ئاماژە بەو لۆژیكە بكەم كە لۆڕەنس بیری لێدەكردەوە بەرانبەر بەوەی بەریتانی و فەرەنسییەكان لەو سەردەمە بۆ بەرژەوەندییەكانی خۆیان بیریان لێدەكردەوە.

* ئایا پێتوایە هۆكاری بازنەی بەردەوامی ململانێی و شەڕەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پەیوەستە بەو فرەئیتنی و ئایینییەی كە سنوورەكانی سایكس- پیكۆ دروستیان كردووە؟

- مەبەستی من ئەوەیە سەرچاوەكانی ناسەقامگیری لەناو خودی نەخشەی سایكس- پێكۆ چێنرابوون، بەڵام پرسیار ئەوەیە ئایا ئەو ڕووداوانەی دوای كێشانی سنوورەكان ڕوویان داوە، تەنیا بەهۆی ئەو سنوورە تازانەوە بووە؟ بێگومان نەخێر. وەك پێشتر ئاماژەم پێكرد، كۆمەڵێك ئایدیۆلۆژیی توندئاژۆ لەم ناوچەیە سەریان هەڵدەدا. ئەگەر پرسیار بكەین، ئەم ئایدیۆلۆژییە توندئاژۆیانە بۆچی سەر هەڵدەدەن؟ بێگومان بەشێكی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی كە وەڵامدانەوەیەك بۆ داگیركاری و كۆنتڕۆڵی كۆلۆنیالیستی سەرهەڵدەدەن، بەڵام ئەگەر لەسەر ئاستێكی فروانتر سەیری بكەین، دەبینین بە تێپەڕبوونی كات ئایدیۆلۆژیەتی توندئاژۆی وەك «بەعسیزم و ناسریزم» سەریان هەڵدا، ئەگەر هەموویان پێكەوە وەك یەك پاكێج سەیر بكەین، دەبینین هەموو ئەم ئایدیۆلۆژییە توندئاژۆیانە وەك ئامرازێك بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ ئەو واقیعە پیادە كران، كە وەك شكستێك سەیر دەكران.

ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ مێژوو، دەبینین ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە سەدەی دەیەمدا، جیا لەوەی باڵادەست بوو بەسەر هەموو جیهاندا، لە هەمان كاتدا لە هەموو بوارەكانی «كەلتووری، پەروەردەیی، زانستی» پێشەنگ بوو، هەر بۆیە لەدەستدانی ئەم باڵادەستییە جۆرێك لە پەرۆشی بۆ ڕابردوو دروست كردووە. زۆر لەو ئایدیۆلۆژییە توندئاژۆیانەی لەم ناوچەیە سەریان هەڵداوە، كار لەسەر ئەو پەرۆشییەیان بۆ ڕابردوو دەكەن و، دەپرسن بۆ دواكەوتوون، بۆچی لە كاروان جێ ماون؟ هەر بۆیە پەرۆشییان بۆ شكۆی لەدەستچووی ڕابردوویان، هۆكارێكی سەرەكییە بۆ سەرهەڵدانی ئەو ئایدیۆلۆژییانە، بەڵام لە بەرانبەر ئەم پەرۆشییە، ئەوان تێڕوانینێكی زۆر سادە و دەستنیشانكردنێك پێشكەش دەكەن، بەوەی بۆچی ئەم بارودۆخە بەو جۆرەیە؟ پاشان پاكێجێك دەخەنەڕوو كە بریتییە لە كۆنتڕۆڵكردنی هەموو دەسەڵاتەكان لە دەستی خۆیان و بەمەش بەڵێنی ئەوە دەدەن كە دەتوانن شكۆی ڕابردوو بگێڕنەوە و خوشگوزەرانی دروست بكەن، بەڵام نەیانتوانیوە.

بۆیە ناتوانین ئۆباڵی هەموو كێشە و شەڕەكانی ناوچەكە بخەینە ئەستۆی ئەو ڕووداوانەی لە ساڵی 1919 ڕوویان داوە، بەڵام خودی ئەو ڕووداوانە هۆكارێكی یارمەتیدەر بوون بۆ ناسەقامگیری و زەمینەخۆشكردن بۆ ئەو ڕووداوانە.

* بە لەبەرچاوگرتنی وەك ئەوەی ئاماژەت پێكرد، گەلانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست شانازییەكی تەواو بە مێژووی خۆیانەوە دەكەن. پرسیار لێرەدا ئەوەیە چۆن دەكرێت دیپلۆماتییەكی دوورمەودای سەركەوتوو دابڕێژرێت، لە كاتێكدا ئیدارەی ترەمپ ڕاستەوخۆ هێرش دەكاتە سەر دەوڵەتەكانیان؟

- خاڵی سەرەكی لێرەدا ئەوەیە، ئایا ناچار كراوین پەنا بۆ هێز ببەین لەبەر ئەوەی هیچ بژارەیەكی دیكە نییە؟ كەواتە كاتێك پەنا بۆ بەكارهێنانی هێز دەبرێت، لەبەر ئەوەیە بژارەكانی دیكە كە تاقی كراونەتەوە، هیچ ئاكامێكیان نەبووە، بۆیە لەم حاڵەتەدا، پەنابردن بۆ هێز خۆی لە خوێدا باوەڕپێكراوتر دەبێت.

لەم چوارچێوەیەدا وای دەبینم، ئەمریكا جێگەی متمانەی زیاتر دەبێت بۆ ئەنجامدانی ڕێككەوتن، كاتێك هێزەكەی خۆی پیشان دەدات، بێگومان كاتێك هەموو هەوڵەكان بۆ دانوستاندن دەگەن بنبەست و هیچ ڕێگەیەكی دیكە نامێنێتەوە، بەڵێ بەكارهێنانی هێزی سەربازی ڕێگەیەكی دروستە. دووبارە، ئەمە پەیوەستە بەو لایەنەی مامەڵەی لەگەڵ دەكەیت. پێموا نییە ئێرانییەكان بژاردەیەكی زۆریان هێشتبێتەوە، ئەوان دەڵێن تەنیا وزەی ئەتۆمیی مەدەنییان دەوێت، بەڵام ژێرخانێكی ئەتۆمییان دروست كردووە كە بۆ پەرەپێدانی وزەی ئەتۆمی دانەنراوە.

* هەمووكات بڕوات بەوە بووە كە «هێزی دیپلۆماتی» باشترین ڕێگەیە بۆ كۆتاییهاتنی شەڕ و بەدیهێنانی سەقامگیری، بەڵام ئێستا ئیدارەی ترەمپ ڕاشكاوانە دەڵێت بە «دیپلۆماتییەتی هێز» ئاشتی دێتە دی. ئایا ئەم هەنگاوەی ترەمپ هاوشێوەی دیپلۆماتیەتی جۆرج دەبلیو بوش نییە، كە شەڕی ئەفغانستان و عێراقی كرد و پاشان هەر دوو شەڕەكەشی دۆڕاند و هیچ دەستكەوتێكی بۆ ئەمریكا و ئاشتی و سەقامگیریی جیهان نەبوو؟

- ئەوەی لەم بواری هێز و دیپلۆمات دەتوانم بیڵێم، ئەوەیە كە هەمیشە ئەو ئاراستەیە هەڵە بووە ئەگەر بەو شێوەیە بیر بكەینەوە كە پرسەكە بەكارهێنانی «هێزە، یان دیپلۆماتیەت»، لەبەر ئەوەی لە زۆر حاڵەتدا كە دیپلۆماتیەت لەلایەن هێزەوە پشتیوانی نەكرێت، جێی متمانە نییە، ئەمەش لەبەر ئەوەیە ئەگەر دیپلۆماتیەت هێزی لە پشت نەبوو، ئەوا ئەوانەی ئامادەییان بۆ شەڕانگێزی و دوژمنكاری هەیە، دەتوانن ئەو دەرفەتە بقۆزنەوە، لەبەر ئەوەی دەزانن هێزیان لە بەرانبەر بەكار ناهێنرێت بۆ ڕاگراتنی شەڕانگێزییەكانیان، هەروەها لەلایەكی دیكەوە ئەگەر «هێز» تیكەڵی «دیپلۆماتیەت» نەكرێت، ئەوا ڕاستە لە ڕووی سەربازییەوە دەستكەوت بەدەست دەهێنرێت، بەڵام ئەو دەستكەوتانە تەرجەمە نابن بۆ دەستكەوتی سیاسی، كەواتە ئەوەی دەمەوێت بیڵێم ئەوەیە كە لە یەك كاتدا پێویستمان بە هەردووكیان (هێز و دیپلۆماتی) هەیە.

لێرەوە ئەگەر سەیری ئیدارەی دووەمی جۆرج دەبلیو بۆش لە ساڵانی (2004-2008) بكەین، دەبینین زۆر جیاواز بوو لە ئیدارەی یەكەم و، ددان بەوەدا نرا كە پێویستە هەر دوو لایەنی «هێز و دیپلۆماتی» پێكەوە گرێ بدرێنەوە، لەبەر ئەوەی هێز بە تەنیا ناتوانێت دەرەنجامی دیپلۆماتی بەرهەم بهێنێت، بەڵام وێنانی ئیدارەی یەكەمی جۆرج دەبڵیو بۆش زاڵ بوو بەسەر هەر دوو ئیدارەكە، هەرچەندە واقیعی ئیدارەی دووەم جیاوازتریش بوو.

كتێبێكی نوێم دەرچووە بە ناوی «هونەری دەوڵەتداری - : ئەمریكا پێویستی بە چییە بۆ پێشەوایەتیكردن لە جیهانێكی فرەجەمسەردا - Statecraft 2.0: What America Needs to Lead in a Multipolar World، «لەم كتێبەدا بەشێكی تەواوم بۆ سیاسەتی جۆرج دەبلیو بوش بەرانبەر عێراق تەرخان كردووە، لەم بەشەدا ئاماژەم بەوە كردووە، كە ئیدارەی دووەمی بوش زۆر جیاواز بووە لە ئیدارەی یەكەم، بەتایبەتی لە دوای ساڵی 2006ـەوە، ئەمەش مانای ئەوەیە كە لە یەك دوو ساڵی ئیدارەی دووەمی بۆشدا لەوە تێگەیشتن كە پێویستە ئەو دووانە «هێز و دیپلۆماتی» تێكەڵ بكرێن و كار بە هەردووكیان بكرێت.

سەبارەت بە ئاراستەی دۆناڵد ترەمپ، پێموایە هێشتان زووە هەموو شتێك لەبارەی سیاسەتەكەیەوە بزانین. ترەمپ بیر لە بەكارهێنانی هێز دەكاتەوە، بەڵام بە شێوازێكی زۆر سنووردار، ئەو هێرشانەی كرانە سەر چەكدارە حوسییەكان، پەنابردنێكی زۆر سنوورداری هێز بوو، كە بە هیچ دەرەنجامێكی دیپلۆماتیەتی ڕاستەقینەوە گرێ نەدرابوو.

ئەو هێرشانەی بەم دواییە كرانە سەر دامەزراوە نیوكلیارییەكانی ئێران، لە زۆر لایەنەوە دەبوو زووتر كرابان، بۆ ئەوەی زەمینەیەكی لەبار بۆ وەگەڕخستنی دیپلۆماتیەت بێتە پێشەوە، بۆیە كە ئەم زەمینەیە هاتە پێشەوە و دیپلۆماتیەت شكستی هێنا، ئەوا پاساوی زیاترت لەبەر دەست دەبێت، بۆ ئەوەی پەنا بۆ هێزی زیاتر ببرێت. بەڵام وێڕای هەمووی ئەمانە، پێویستە بیر لە پەنابردن بۆ هێزی سەربازی و بەستنەوەی بە دەرەنجامێكی دیپلۆماتی بكەینەوە، هەروەها ئەوە ڕوون بێت، ئایا ئەو هەوڵە دیپلۆماتییە چییە كە دەیخەتە گەڕ بۆ بەرهەمهێانی ئەو دەرەنجامە؟

لەگەڵ ئیدارەی ترەمپدا، وەك دەبینین، گوێبیستی ئەوە دەبین، ئیدارەكەی خوازیارە بۆ ئەنجامدانی ڕێككەوتن، بەڵام واقیعی دیپلۆماتیەت دەخوازێت، ڕێككەوتنەكان دەرەنجامی دانوستاندنەكان بن، كە دانوستاندن نەبوو، هەوڵ درا بسەپێنرێت، بێگومان ڕێككەوتنێك بسەپێنرێت، ڕێككەوتن نییە.

كەواتە پرسیارەكە لێرەدا ئەوەیە: ئایا ئیدارەی ترەمپ ئامادەیە بچێتە ناو پڕۆسەی دیپلۆماسییەوە و دانوستاندن بكات؟ ئەگەر سەیری كەسانی وەك تۆم بارێت «Tom Barrett» و ستیڤ ویتكۆك «Steve Whitcock» بكەین، كە بە ڕوونی ئەركی ئەنجامدانی دیپلۆماسییان پێ سپێردراوە. پرسیارەكە ئەوەیە: ئایا پشتیوانیان هەیە؟ ئایا ئەو جۆرە تیمانەیان هەیە كە بتوانن بەو ئاراستە كاریگەرە كاربكەن بۆ ئەوەی بگەن بەو ئاكامەی مومكین بێت؟ بۆ ئەمە بڕوا ناكەم پێشوەختە بتوانین وەڵامێكی حازر بەدەست بدەین، یان بڵێین ئیدارە ترەمپ تەنیا بیر لە پەنابردن بۆ هێز دەكاتەوە، ئەمەش لەبەر ئەوەی كاتێك پەنای بۆ بەكارهێنانی هێز بردووە كە بە شێوەیەكی زۆر ئامانجدار و سنووردار بەكار هێنراوە.

پێموایە تێگەیشتنێك هەیە لەوەی كە دەكرێت میكانیزمی كاریگەریی دانوستاندنەكان، هەم میكانیزمی سەربازی و هەم میكانیزمی ناسەربازیش بن، بەڵام هێشتا زووە حوكم لەسەر ئیدارەی ترەمپ بدەین، لە ڕووی ئەوەی كە ئایا بەڕاستی هێز و دیپلۆماسیەت تێكەڵ دەكات، یان نا. هێشتا دەرئەنجامی زۆرمان نەبینیوە، بەڵام بۆ ئەوەی دادپەروەر بین لەگەڵیاندا، ڕەنگە هێشتا پێویستمان بە كاتی زیاتر بێت. بۆیە هێشتا من حوكم نادەم. بەڵام ئەوەی دەیڵێم ئەوەیە كە من هێشتا بەڵگەی تێكەڵكردنێكی نزیكی هێز و دیپلۆماسیەتیم نەبینیوە، بەڵام ڕەنگە ئەوە ڕوو بدات. هیواداریشم ڕوو بدات.

* بەم دواییانە ئیدارەی ئەمریكا داوایان لە بەغدا كردووە كە دەبێت حكومەتی عێراق توانای كۆنتڕۆڵكردنی چەكی هەبێت و هێزەكانی حەشدی شەعبی چەكدار نەبن. ئایا بە ڕای ئێوە تا چەند بەغدا پابەندی ئەم دواكارییەی ترەمپ دەبێت؟ ئەگەر پابەند نەبوو، بژارەكانی دیكە چی دەبن؟

- ئەمە پرسیارێكی زۆر گرنگە، بەڵام زۆر زەحمەتە بتوانین بڵێین: «میلیشیا شیعەكان بێجگە لە كۆسپ و بارگرانی بەسەر گەلانی عێراقەوە، توانیبێتیان بەشدارییان لە هیچ پرۆسەیەكی ڕاستەقینەی گەشەسەندن و پەرەپێدانی عێراقدا كردبێت».

دەتوانم بڵێم: ئەمە بەشێكیشە لە چۆنیەتیی مامەڵەكردن لەگەڵ پرسی ئێرانیشدا، بۆ ئەم پرسە بە مەزندەی من دەبێت لایەنی ئەمریكی تێڕوانینێكی واقیعییانەی هەبێت و ئەوە یەكلایی بكاتەوە كە ئەمریكا نایەوێت عێراق وەك دەوڵەت دژی ئێران بێت، بەڵكو دەوڵەتێكی دەوێت، سەربەخۆ بێت و خاوەنی سەروەری بێت و، لەژێر گوشار و چاوسووركردنەوەی دەوڵەتێكی دراوسێدا سیاسەتەكانی خۆی دانەڕێژێت.

پرسیاری دیكە ئەوەیە بوونی میلیشیا چەكدارەكانی شیعە لە عێراقدا بۆ چییە؟ ئەوەی تا ئێستا دەركەوتووە، ئەوەیە كە پێناچێت میلیشیا چەكدارەكانی شیعە لە عێراق، خزمەتی بەرژەوەندیی هیچ لایەك بكەن، بێجگە لە دەوڵەتێكی دراوسێ، هەروەها پاراستنی بەرژەوەندییە تەسكەكانی خۆیان، بۆیە پرسیارەكە ئەوەیە ئایا بوونی ئەم میلیشیا چەكدارانە قبووڵە سەربەخۆ بن،‌ یان بەشێك لە هێزەكانی ئاسایشی دەوڵەت بن؟ بەڵام ئێستا هەموو بەڵگەكان ئاماژەن بۆ ئەوەی ئەم میلیشیا چەكدارانە سەربەخۆن، بۆیە باشتر دەبوو ئەگەر بە تەواوەتی یەك بخرانایە لەژێر چەتری هێزە چەكدارەكانی دەوڵەت و فەرماندەیی و كۆنتڕۆڵێكی ڕاشكاوانە هەبوایە و لەم چوارچێوەیەدا عێراقییەكان خۆیان بڕیار بۆ بەرژوەندیی وڵاتەكەیان بدەن، نەك ئەوەی عێراقییەكان لەلایەن دەوڵەتێكی دراوسێوە گوشاری بخرێتەسەر، ئینجا بتوانن بڕیار بدەن.

وای دەبینم، ئێستا دەرفەتێكی نوێ هەیە، چونكە ئێران بە ڕوونی لاواز بووە و میلیشیا شیعەكانیش لەو ڕاستییە تێگەیشتوون بۆیە لە ماوەی شەڕی 12 ڕۆژەدا زۆر كەم چالاكییان هەبووە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ تێكەڵەیەك لە هۆكارەكان، بەڵام لانیكەم ئاماژەیەك بوو بۆ ئەوەی كە زیاتر گوێڕایەڵی سەرۆك وەزیرانی عێراق بوون و پێداگرییەكەی ئەو لەسەر ئەوەی كە خۆیان لەم پرسە بەدوور بگرن.

بە مەزندەی من دەبێت سیاسەتێكی واقیعییانە هەبێت سەبارەت بەوەی چی دەكرێت، چۆن دەكرێت و كەی دەكرێت لە عێراقدا. هەروەها دەبێت ئامانجێك هەبێت و ئامانجەكەش دەبێت ئەوە بێت كە عێراق بۆ عێراقییەكان بێت، خۆیان بڕیار لەسەر كاروباری ناوخۆیی و دەرەكیی خۆیان بدەن. نابێت ئەمە پەیوەست بێت بەوەی كە ئێرانییەكان پێیان بڵێن چی بكەن، یان دەبێت چی نەكەن.

* وەك دیپلۆماتكارێكی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا، ئاگاداری دۆسێی هەرێمی كوردستانی عێراقی لەناو سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكادا، ئایا لەناو ئەم بارودۆخە ئاڵۆزەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست كە باس لە «ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ» دەكرێت، حكومەتی هەرێمی كوردستان چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەم واقیعەی ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و حكومەتی بەغدا بكات، كە بە هیچ شێوەیەك بەغدا نایەوێت هەرێمی كوردستان هەرێمێك بێت لەناو چوارچێوەی دەوڵەتی فیدڕاڵیی عێراقدا؟

- بە مەزندەی من دەبێت هەرێمی كوردستان بەردەوام گوشاری هەبێت، بۆ ئەوەی ئەو مافانەی كە مافی دەستووریی خۆیەتی بەدەستی بهێنێت، بۆ ئەمەش دەبێت بە جددی كار لەگەڵ ئەو لایەنە بكەن كە بەشدارن لە حكومەت و دەتوانن هەماهەنگ بن لەگەڵ هەرێمی كوردستان، بۆ ئەوەی لەگەڵ حكومەتی بەغدا بگەنە ڕێككەوتن، لەم چوارچێوەیەدا وای دەبینم ئەمریكا دەتوانێت بە شێوەیەكی كاریگەرانە بێتە ناو ئەم پرسە و یەكلایی بكاتەوە.

لە ئێستادا حكومەتی عێراق خواستی ئەوەیە بە جۆرێكی دیاریكراو پەیوەندی لەگەڵ ئیدارەی ئەمریكا هەبێت، ئێمەش وەك لایەنی ئەمریكی دەمانەوێت ئەو پەیوەندییەمان لەگەڵ حكومەتی عێراق هەبێت، بەڵام من لەو بڕوایەدا نیم، ئیدارەی ئەمریكا پەیوەندییەكانی لەگەڵ عێراق لەسەر ئەو بنەمایە بونیاد بنرێت، كە حكومەتی بەغدا ئەركە دەستوورییەكانی بەرانبەر هەرێمی كوردستان جێبەجی نەكات، كە بڕیار وایە سیستەمێكی فیدڕاڵی بێت.

* لە ئێستادا خەریكە پرۆسەی چارەسەری ئاشتییانەی كێشەی كورد لە توركیا دەست پێدەكات، چەكدارانی پەكەكە ئامادەن چەكەكانیان دابنێن و هەفتەی ڕابردوو لە مەراسیمێكدا چەكەكانیان دانا. پرسیار لێرەدا ئەوەیە ئایا بە چەكدانانی پەكەكە كێشەی كورد لە توركیا چارەسەر دەبێت؟ بە شێوەیەكی گشتی چارەنووسی كێشەی كورد لە هەریەكە لە « ئێران، سووریا، توركیا، عێراق» چۆن دەبینیت؟

-  بە بۆچوونی من چەكدانانی پەكەكە لەلایەك یەكگرتوویی باشتری كورد پیشان دەدات، لەلایەنی دیكەش ڕێزگرتن لە مافەكانیان و هەنگاوهەڵگرتنیان بۆ ئۆتۆنۆمی لە چوارچێوەی توركیادا زۆر گرنگە.

گومانی تێدا نییە لە ئێستادا مەترسیی تیرۆر تا ڕاددەیەكی زۆر نەماوە. ئەمە كاتێكی گونجاوە بۆ دەستپێشخەریی كاریگەر و ددانپێدانان لەلایەن حكومەتی ئەردۆغانەوە بەوەی كە كورد سەبارەت بە پەكەكە گەیشتوونەتە ئەوەی كە ویستوویانە بە ڕێگە چارەی ئاشتییانە لەگەڵ ئەنكارا كێشەكانیان چارەسەر بكەن، بۆیە دەبێت حكومەتی ئەردۆغان ڕێز لەم هەڵوێستەیان بگرێت، ددان بە زمان و كەلتووریان دتبنرێت، هەروەها زیادكردنی ئۆتۆنۆمی لە چوارچێوەی دەوڵەتدا. بە باوەڕی من ئەمە شتێكە كە دەبێت ئاراستەی داهاتوو دیاری بكات. هەروەها دەبێت هیوای ئەوە بخوازین كە ئەمریكاش بە تێپەڕبوونی كات بەشداری لە سەرخستنی پرۆسەی ئاشتی بكات.

پرسیارەكە لێرەدا ئەمەیە: ئایا دیدگایەك بۆ ئۆتۆنۆمی لەناو كوردی توركیا بوونی هەیە؟ ڕەنگە هەندێك كەس هەبن، ئامادە نەبن ئۆتۆنۆمی قبووڵ بكەن. بەڵام ئەگەر ئۆتۆنۆمییەكی ڕاستەقینە هەبێت و بوارێك بۆ كەلتووری كوردی بڕەخسێنرێت، كە ڕێگەی پێ بدرێت گەشە بكات و ڕێزی لێ بگیرێت، ئەوا لەو بارودۆخەدا، دەبێت ئەوە بەس بێت. ئەو كەسانەی خوازیاری ئەو جۆرە ئۆتۆنۆمییەن، دەبێت ئامادە بن بۆ ئەوەی خەبات بۆ بەدەستهێنانی ئەو ئۆتۆنۆمییە بكەن، كە ئێستا دەرفەتێك هاتووەتە پێشەوە و دەتوانرێت كاری لەسەر بكرێت.

 

 

 

---------------------------------------------------------------------------------------------------------

 

 

 

 

باڵێۆز «دینیس ڕۆس» لە ساڵی 1970 خوێندنی لە زانكۆی كالیفۆڕنیا تەواو كردووە و دواتر تێزی دكتۆراكەی لەسەر میكانیزمی بڕیاردان لە یەكێتیی سۆڤییەت نووسی. لە نێوان ساڵانی 1984 و 1986دا بەڕێوەبەری پڕۆگرامی بیركلی-ستانفۆرد بووە، كە تایبەت بوو بە ڕەفتاری نێودەوڵەتی یەكێتیی سۆڤییەت. بەرزترین مەدالیای لە زانكۆی كالیفۆڕنیاش وەرگرتووە.

ڕاوێژكار و هاوەڵی تایبەتمەندی «ولیام دەیڤیدسۆن»ـە لە پەیمانگای واشنتۆن بۆ سیاسەتی ڕۆژهەڵاتی نزیك.

 وانەبێژە لە سەنتەری شارستانیەتی جوو لە زانكۆی جۆرج تاوون. بۆ ماوەی 12 ساڵ ڕۆڵی پێشەنگی هەبووە لە گەڵاڵەكردنی بەشداریكردنی ئەمریكا لە پرۆسەی ئاشتیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و مامەڵەكردنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ لایەنە گفتوگۆكارەكاندا.

لە سەردەمی سەرۆك ڕێگان، بەڕێوەبەری كاروبارەكانی «ڕۆژهەڵاتی نزیك و باشووری ئاسیا» بووە لە نێو تیمی «ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیی» و پۆستی جێگری بەڕێوەبەری «نووسینگەی هەڵسەنگاندن»ی سەر بە پەنتاگۆنی وەرگرت. 

لە هەردوو ئیدارەی بیل كلینتۆن و جۆرج دەبلیو بوش، نوێنەری تایبەتیی سەرۆكی ئەمریكا بووە بۆ پرۆسەی ئاشتی لەنێوان فەلەستین و ئیسرائیلدا، هەروەها ڕۆڵێكی كارای هەبووە لە هاوكاریكردنی هەردوو لایەنی فەلەستین و ئیسرائیل بۆ گەیشتن بە ڕێككەوتنی دووەمی ئۆسلۆ لە ساڵی 1995، هەروەها سەركەوتووانە میانگیری كرد لە گەیشتن بە ڕێككەوتنی (خەلیل) لە ساڵی 1997.

سەرۆك كلینتۆن مەدالیای سەرۆكایەتی بۆ خزمەتی مەدەنی فیدڕاڵی پێبەخشی، هەردوو وەزیرانی دەرەوە، (بەیكەر و ئۆلبرایت)یش بەرزترین مەدالیای وەزارەتی دەرەوەیان پێبەخشی.

 هاوكار بوو بۆ گەیشتن بە ڕێككەوتنی ئاشتی لە نێوان ئەردەن و ئیسرائیل لە ساڵی 1994 و هەوڵی چڕی دا بۆ لێكنزیككردنەوەی ئیسرائیل و سووریا.

 بۆ ماوەی دوو ساڵ پۆستی یاریدەدەری تایبەتی سەرۆك ئۆبامای گرتەئەستۆ و یەكەم بەڕێوەبەری ناوچەی ناوەند بوو لە نێو «ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانی»، هەروەها ڕاوێژكاری تایبەتی وەزیری دەرەوە، هیلاری كلینتۆن، بوو بۆ كاروبارەكانی ئێران لە ماوەی شەش مانگی یەكەمی ئیدارەكەدا.

ڕۆس توێژەر و دیپلۆماتكارێكە كە شارەزاییەكی دوور و درێژ و نزیكەی دوو دەیەی هەیە لە سیاسەتەكانی سەروەختی یەكێتیی سۆڤییەت و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لەو ماوەیەدا لە نزیكەوە كاری لەگەڵ وەزیرانی دەرەوەی ئەمریكا، جەیمس بێكەر و وارن كریستۆفەر و مادلین ئۆلبرایت كردووە. پێش ئەوەی پۆستی ڕێكخەری تایبەتی كاروبارەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ئیدارەی بیل كلینتۆن وەربگرێت.

لەسەردەمی ئدارەی جۆرج بوشی باوكدا، پۆستی بەڕێوەبەری «تیمی پلاندانانی سیاسەتەكان»ی لە وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا هەبووە، كە ڕۆڵی بەرچاوی بینی لە سیاسەتی ئەمریكا لە ئاست یەكێتیی سۆڤییەت و یەكخستنی ئەڵمانیا و بوونە ئەندامی ئەم وڵاتە لە ناتۆ، و لە گفتوگۆكانی كۆنتڕۆڵكردنی چەك و هاوپەیمانی هێزەكان لە میانەی جەنگی كەنداوی ساڵی 1991.

 لە ساڵی 2001 پەیوەندی بە پەیمانگای واشنتۆن بۆ سیاسەتی ڕۆژهەڵاتی نزیك كردووە .

باڵێۆز ڕۆس چەند كتێبی كاریگەری نووسیوە لەبارەی پرۆسەی ئاشتی، دوایینیان بە ناونیشانی، «مەحكوومە بە سەركەوتن، پەیوەندییەكانی ئەمەریكا و ئیسرائیل لە ترۆمانەوە بۆ ئۆباما»، (Doomed to Succeed: The U.S.-Israel Relationship from Truman to Obama)، هەروەها بەشداری كردووە لە نووسینی كتێبێك بە ناونیشانی ئەفسانە و وەهم و ئاشتی: بەدیهێنانی ڕەوتێكی نوێ بۆ ئەمریكا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دا(Myths، Illusions، and Peace: Finding a New Direction for America in the Middle East). و توێژینەوەیەكی پێشتری هەیە كە بە شێوەیەكی گشتگیر و شرۆڤەكاری تیشك دەخاتە سەر پرۆسەی ئاشتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، كە ناونیشانەكەی بریتییە لە ئاشتی لە ئارادا نەبوو، چیرۆكی ناوەكی شەڕكردن لە پێناو ئاشتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، (Missing Peace: The Inside Story of the Fight for Middle East Peace). دوایین كتێبی بە ناونیشانی هونەری دەوڵەتداری2.0، ئەوەی ئەمریكا پێویستیەتی بۆ سەركردایەتیكردن لە جیهانێكی فرەجەمسەردا، (Statecraft 2.0 What America Needs to Lead in a Multipolar World).