پڕۆفیسۆر جوانا .ج. برایسۆرن، یەكێكە لە ئەكادیمیستە دیارەكانی جیهان لە بواری زیرەكیی دەستكرد و ئاكامەكانی و لە هەر دوو بواری دەروونناسی و زیرەكیی دەستكرد بڕوانامەی دكتۆرای هەیە. لە ساڵی 2020 ئوستادی ئیتك و تەكنەلۆژیا بووە لە زانكۆی هێرتی لە بەرلینی پایتەختی ئەڵمانیا و لە ساڵی 2025 دكتۆرای فەخریی لە زانكۆی لۆڤینی فەرەنسی پێ دراوە، وەك ڕێزلێنانێك لە بەرانبەر ئەو بەشدارییە كاریگەرانەی هەیبووە لە چەسپاندنی شەفافییەت و بەرپرسیاریەتی لە بواری زیرەكیی دەستكرد و بەكارهێنانی ڕۆبۆتدا. بۆ قسەكردن لەسەر بەرپرسیاریەتیی ئیتكی بەكارهێنانی زیرەكیی دەستكرد، كە ئێستا تێكەڵاوی بەشی هەرە زۆری سێكتەرەكانی كۆمەڵگە و حوكمڕانی بووە، ئەم دیمانەیەمان لەگەڵ ئەنجام دا.

 

* ئەوەی لە ئێستادا مرۆڤایەتی لە بەرانبەر كۆمپانیا گەورەكانی زیرەكیی دەستكرد نیگەران كردووە و بە مەترسی لە قەڵەمی دەدەن، ئەوەیە كە ئەم تەكنەلۆژیا پێشكەوتووە خۆكارە و خۆی بڕیار دەدات و داهێنان دروست دەكات و تێكەڵی بەشی هەرە زۆری لایەنە جیاوازەكانی ژیانمان بووە. ئایا چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەو وەرچەرخانە گەورەیە بكەین كە هیچ چوارچێوەیەكی یاسایی نێودەوڵەتی نییە ڕێكی بخات؟

- كاتێك سیستمەكانی زیرەكیی دەستكرد دەچنە ناو بوارە هەستیارەكانی وەك تەندروستی و پەروەردەوە، دەبێت بە هەمان توندی مامەڵەیان لەگەڵدا بكرێت كە لەگەڵ تەكنەلۆژیا مەترسیدارەكانی دیكەدا دەكرێت. پێویستمان بە چوارچێوەی ڕێكخەری سەربەخۆ و جێبەجێكراو هەیە كە تاقیكردنەوەی ورد، شەفافیەت لە دیزایندا، هەروەها هەڵسەنگاندنی بەردەوامی دەرەنجامەكان بكاتە ناچاری و پابەندكراو، هەروەك چۆن بۆ دەرمانی نوێ پێویستمان بە تاقیكارییە كلینیكییەكان هەیە، بە هەمان شێوە پێویستمان بە توێژینەوەی سەلماندن بۆ زیرەكیی دەستكرد هەیە، نەك تەنیا بۆ هەڵسەنگاندنی وردی (accuracy)، بەڵكو بۆ دادپەروەری، دەبێت پێش بەكارهێنان شرۆڤەی زانستیی بۆ بكرێت، بە دوورخستنەوەی دەرەنجامە نەخوازراوەكان، یان ئەوانەی گریمانەی ئەوەی لێ دەكرێت، مەترسی دروست بكەن، یان دەرهاویشتەی خراپیان لێ بكەوێتەوە، سەرەڕای ئەوەش، دەستەكانی چاودێری كە پێویستە شارەزایی تەكنیكی و ئەخلاقییان هەبێت، دەبێت دەسەڵاتیان پێ بدرێت، بۆ پێداچوونەوە و ڕاگرتنی ئەو سیستمانە كە دەرهاویشتەی زیانبەخش نیشان دەدەن، یان ناتوانن پێوەرەكانی سەلامەتی بەدی بهێنن. ئەمە دەبێت بڕگەی قەرەبووكردنەوە و لێپرسینەوەش لەخۆ بگرێت، كاتێك لە ئاكامی بەكارهێنانی زیرەكیی دەستكرد لە بواری پزیشكیدا هەڵە دەكات، یان دەرمانێك خراپ بەرهەم دەهێنێت و لە ئاكامدا كێشەیەك ڕوو دەدات.

* لایەنێكی دیكە كە سیستمەكانی دەستكرد مەترسیی ڕاستەقینەیان لەسەر دروست كردووە، كۆتاییهێنانە بە ڕۆڵی كاری ڕۆژنامەنووسی و نەهێشتنی مافی دانەر و داهێنەر، كە ئەمانە هەمووی بە كۆڵەگەی سیستمی دیموكراتی لیبڕاڵی دادەنرێن، ئەگەر ئەم سێكتەرە زیانی بەركەوت سیستمی دیموكراتی لەبەر یەك هەڵدەوەشێت، ئایا چی بكرێت بۆ ئەوەی ئەم مەترسییە ڕاشكاوانە دوور بخەینەوە؟

- كێشەی سەرەكی ئەوەیە یاساكانی كۆمەڵگە دیموكراتییەكان كە بۆ كاری ڕۆژنامەگەری و مافی خاوەنداریەتیی هزری و مافی دانەر «Copyright» لە سەردەمێك دانراون كە پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا و سیستمەكانی زیرەكیی دەستكرد نەبووە، بۆیە كاتێك سەیر دەكەین، بنەما سەرەكییەكانی مافی خاوەندارێتیی هزری لەبەرچاوگرتنی زیرەكیی دەستكردی بەرهەمهێنەریان تێدا نەكراوە، لە كاتێكدا ئیستیسناكانی بەكارهێنانی دادپەروەرانە بۆ ئەوە دانرابوون، كە ڕێگە بە توێژینەوە و لێكدانەوە بدەن، نەك بۆ دووبارە بەكارهێنانەوەی تەواوەتیی بەرهەمە داهێنەرانەكان، دادگاكان هێشتا لە هەوڵی ئەوەدان، بزانن چۆن ئەم چەمكانە لە چوارچێوەی مۆدێلە زمانییە گەورەكاندا جێبەجێ بكەن. دەتوانین لە ماوەی كورتدا هەوڵ بدەین چوارچێوەكانی ئێستای مافی خاوەندارێتیی هزری بگونجێنین. بۆ نموونە، بە فەرزكردنی میكانیزمی ئاماژەپێدانی ڕاشكاوانە بە پشتگیری و ڕەتكردنەوەی بەرهەمە داهێنراوەكان، بەڵام لە ئاستی درێژخایەن ڕەنگە پێویستمان بە میكانیزمی تەواو نوێ هەبێت، بۆ ڕەنگدانەوەی گۆڕانكارییەكە و ئاڵوگۆڕی بەرهەمی مرۆڤەكان بۆ دووبارە بەرهەمهێنانەوەی لەلایەن ئامێرەكانی زیرەكیی دەستكردەوە. ئەم میكانیزمانە دەبێت پارێزگاری لە كاری داهێنەرانە بكەن، بەبێ ئەوەی ببنە كۆسپ لە بەردەم داهێناندا، بۆ ئەمەش شەفافییەت لەلایەن گەشەپێدەرانی زیرەكیی دەستكردەوە زۆر گرنگە و دەبێت زۆر بە باشی پیادەی بكەن و، دەبێت ئەوە ئاشكرا بكەن كە چ داتایەك بەكار دەهێنن و چۆن دووبارە بە ڕێگەی زیرەكیی دەستكرد بەكاری دەهێنن لە دووبارە بەرهەمهێنانەوەی داهێنانی مرۆڤدا، ئەمە دەبێت هەنگاوی یەكەم بێت بۆ پاراستنی مافی داهێنان و خاوەنداریەتیی مافی هزری.

* لەسەر ئاستی جیهان لە ئێستادا باس لە هەوڵێك دەكرێت كە لە بواری تەندروستی و دەرماندا كە شێوەیەك لە بەڕێوەبردنی گلۆباڵی بۆ بەكارهێنانی زیرەكیی دەستكرد لە سێكتەری چاودێریی تەندروستیدا بونیاد بنرێت، بەڵام لە ئێستادا یاسای پاراستنی داتا و نهێنییەكان لە هەر وڵاتێك بە جۆرێكە، ئایا چۆن ئەم بەڕێوەبردنە گلۆباڵییە سەركەوتوو دەبێت؟

- بەڕێوەبردنی جیهانی لە بواری زیرەكیی دەستكرددا بۆ تەندروستی « Global governance in AI for health is، هەم پێویستە و هەم زۆر قورسیشە. داتای تەندروستی یەكێكە لە هەستیارترین جۆرەكانی زانیاریی تایبەتیی كەسیی هەموو مرۆڤەكان، كەچی زۆرجار لەو وڵاتانەی كە یاسای بەهێزی پاراستنی نهێنیی داتایان نییە، خراپ سوودیان لێ وەردەگیرێت و ناپارێزرێن. ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكانی وەك ڕێكخراوی تەندروستیی جیهانی «WHO» دەتوانن ڕۆڵێكی زۆر گرنگ لە دانانی پێوەرە ئەخلاقییەكان و برەودان بە باشترین پراكتیزەكاندا ببینن، بەڵام جێبەجێكردنی پابەندكەر بەبێ بوونی بەڵێنی فرەلایەنە لەلایەن حكومەتەكانەوە كارێكی سەخت دەبێت. یەكێك لە ڕێگەكان لەوانەیە بریتی بێت لە ڕێككەوتنی تایبەت بە كەرتەكان، هاوشێوەی پەیماننامەكانی جنێڤ بۆ جەنگ، كە دەبێت پەیماننامەی ئامانجدار كە بەكارهێنانی زیرەكیی دەستكرد لە بوارە مەترسیدارە دیاریكراوەكاندا ڕێك بخات، هەموو لایەك لەسەری ڕێك بكەون. بەڵام لە ڕووی واقیعەوە، پێویستمان بە ئاراستەیەكە ڕەهەندی هەمەلایەن لەخۆی بگرێت ئەمیش وەك «بوونی یاسای نیشتمانیی بەهێز لەسەر ئاستی دەوڵەتەكان، هەروەها هەڵمەتی هۆشیاركردنەوەی جیهان كە لەسەر هەماهەنگیی نێودەوڵەتی پشتیوانیی ماددی و مەعنەوی لەو هەڵمەتە گلۆباڵییە بكرێت.

* كێشەیەكی دیكەی سیستمەكانی زیرەكیی دەستكرد ئەوەیە كە كۆمپانیا گەورەكانی تەكنەلۆژیا كاتێك ڕاهێنان بە سیستمەكانی زیرەكیی دەستكرد دەكەن، بە زمانەكانی ڕۆژئاوا و لە سەرووی هەموویانە زمانی ئینگلیزی و كەلتوور و دابونەریتی ڕۆژئاوا دەیكەن، هەربۆیە كاتێك ئەم سیستمانەی زیرەكیی دەستكرد لە وڵاتانی دەوڵەتانی باشوور، یان ناوچەیەكی وەك ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە بوارەكانی « یاسا، دادپەروەری، پەروەردە و...هتد» بەكار دەهێنرێن، دەبینین هاودژە لەگەڵ دابونەریتی ئەو كۆمەڵگەیانە، ئایا ئەم كێشەیە چۆن چارەسەر دەكرێت؟

- بە نیشتمانیكردنی سیستمەكانی زیرەكیی دەستكرد، تەنیا بابەتی وەرگێڕانی زمانی سیستمەكە نییە، بەڵكو پەیوەستە بە كۆنتێكست، بەهاكان و چوارچێوە دامەزراوەییەكانی هەر وڵاتێكەوە. دەوڵەتانی باشووری جیهان، یان دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەبێت وەبەرهێنان لە پەرەپێدانی داتابێسی تایبەت بە خۆیان بكەن، كە لەلایەن شارەزایانی ناوخۆییەوە تێبینی لەسەر درابێت و لێك درابێتەوە. هەروەها دەبێت بەشدارێكی چالاك بن لە توێژینەوە جیهانییەكانی زیرەكیی دەستكرددا، نەك تەنیا بە پێشكەشكردنی داتا، بەڵكو دەبێت لە كاتی دیزاینی بەرنامەكانی زیرەكیی دەستكرددا بیروبۆچوونی خۆیان بخەنە ڕوو، لەمەش زیاتر زۆر گرنگە هاوبەشیی تەواو لە نێوان كەرتی گشتی و تایبەت لەسەر ئاستی حوكمڕانیی لۆكاڵ بۆ بونیادی ژێرخانی داتابێسی نیشتمانی و سوود لە هاوكاریی نێودەوڵەتی وەربگرن لە بنیادنانی ئەم توانایەدا. گرنگتر لە هەمووی ئەوەیە، نابێت حكومەتەكان پاشكۆی بەكارهێنەری ئامرازە بیانییەكانی زیرەكیی دەستكرد بن، بەڵكو دەبێت داوای شەفافییەت بكەن، دەربارەی چۆنیەتیی كاركردنی سیستمەكان، داوای پشكنینی گونجانی كەلتووری بكەن، پێش بەكارهێنان و سیاسەتگەلێك پەیڕەو بكەن، كە پاڵپشتی لە بەكارهێنانی تەكنەلۆژیای پەرەپێدراوی ناوخۆیی، یان گونجێنراوی ناوخۆیی بكەن.

دروستكردنی ژێرخانی داتابێسی نیشتمانی زۆر گرنگە بۆ ئاسایشی نیشمانیی هەر دەوڵەتێك هەر بۆیە بەكارهێنانەوەی داتای بایۆمەتری بەبێ ڕەزامەندیی خاوەنەكەی، پرسێكی مافی مرۆڤە. تەنانەت لەو وڵاتانەی كە سیستمی یاسایی پێشكەوتوویان نییە، دەتوانرێت لە ڕێگەی سیاسەت و هۆشیاریی گشتییەوە پارێزبەندیی بنەڕەتی جێبەجێ بكرێت، بۆ ئەمەش دەكرێت:

یەكەم: حكومەتەكان دەبێت یاسای ڕوونی پاراستنی داتا دەربكەن، تەنانەت ئەگەر سادەش بن، بەپێی ئەم یاسایە دەبێت داوای ڕەزامەندیی ئاگادارانە بكەن بۆ بەكارهێنانی داتای بایۆمەتری، وەك «ڕووخسار، دەنگ، یان پەنجەمۆر».

دووەم: هەڵمەتی هۆشیاركردنەوەی گشتی زۆر گرنگە، هاووڵاتیان دەبێت لە مافەكانیان و مەترسییەكانی بەركەوتنی دیجیتاڵی تێبگەن.

سێیەم: كۆمەڵگەی مەدەنی و كەرتی تەكنەلۆژیا دەتوانن پێكەوە كاربكەن بۆ دروستكردنی ئامرازێك وەك « watermark»  بۆ ئەوەی داتاكان تەنیا بۆ خاوەنەكانیان دەربكەون، یان ئاماژەیەك یان ئاڵایەك لەسەر بەكارهێنانی بێ مۆڵەتی وێنە و شێوە دابنێت. لەسەر ئاستێكی فراوانتر، هاوكاریی هەرێمی دەتوانێت یارمەتیدەر بێت بۆ كۆكردنەوەی سەرچاوە و شارەزاییەكان بۆ بەرگریكردن لە نهێنیی هاووڵاتیان لەسەر ئاستی زۆر فراوان.

* زیرەكیی دەستكرد وەك ئامرازێكی گرنگ لە شەڕ و ململانێی سیاسی و مەزهەبگەراییەكاندا، ئایا چوارچێوەیەكی یاسایی بۆ ڕێگرتن لە خراپ بەكارهێنانی زیرەكیی دەستكرد وەك چەك لە ناوچە پڕ كێشە و ئاڵۆزەكاندا چۆن هەنگاوی بۆ هەڵدەگیرێت؟

- بەكارهێنانی زیرەكیی دەستكرد لەو كێشە و شەڕانەی ئێستا لە جیهاندا بەڕێوە دەچن، ئەوجا لە ڕێگەی «هەڵمەتی زانیاریی چەواشەكارانە، چاودێریی ئۆتۆماتیكی، یان چەكی ئۆتۆنۆمی (خۆكار) بێت» هەڕەشەیەكی گەورە بۆ سەر ئاشتی و سەقامگیریی جیهان دروست دەكات. ئەوەی پێویستمانە، پەیماننامەیەكی هاوشێوەی پەیماننامەی جنێڤە بۆ ململانێی دیجیتاڵی كە وەك ئامرازێكی یاسایی نێودەوڵەتی هەندێك بەكارهێنانی زیرەكیی دەستكرد لە جەنگدا قەدەغە بكات و سنووری توندیش بۆ ئەوانی دیكە دابنێت. بۆ نموونە، چەكە ئۆتۆنۆمییە خۆكارەكان دەبێت پابەند بكرێن بە بوونی چاودێریی مرۆیی (human-in-the-loop) و ڕاشكاوانەتر دەبێت مرۆڤ كارلێكی لەگەڵ بكات و بڕیار بدات، هەروەها تەكنەلۆژیای ساختەكاریی قووڵ « Deepfake» كە بۆ چەواشەكاری لە ناوچەكانی جەنگدا بەكار دەهێنرێت، دەبێت بە شێوەیەكی جیهانی قەدەغە بكرێت. جگە لە ڕێكخستن، پێویستمان بە میكانیزمی بەهێزی پشتڕاستكردنەوە و جێبەجێكردن هەیە، هەروەك چۆن بۆ پرسی بڵاونەبوونەوەی چەكی ئەتۆمی هەیە. مەترسییەكان زۆر گەورەن، بەتایبەتی لەو ناوچانەی كە پێشوەختە بە هۆی گرژیی جیۆپۆلەتیكییەوە ناسەقامگیرن. بەبێ هەنگاوی یەكلاكەرەوە، زیرەكیی دەستكرد دەتوانێت ببێتە هۆكارێك بۆ چەندبارەكردنەوەی نادادپەروەری و ناسەقامگیری.