د.جەلال ئەحمەد، ئەندامی بازنەی گفتوگۆ و بەرپرسی بنكەی توێژینەوە و ڕاپرسیی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستانە و لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ» (پەرەپێدانی پڕۆژەكانی ڕێگاوبان و چارەسەركردنی گرفتەكانی هاتوچۆ)، بەمجۆرە دید و تێڕوانین و پێشنیارەكانی خۆی خستەڕوو.

ڕێگەوبانەكان وەك پێداویستییەكی سەرەكی و هەرە لەپێشی ئەم سەردەمەی خێرایی و گۆڕانكاریی لەناكاو كە هەندێك جار چاوەڕوان نەكراون، بایەخێكی زۆریان هەیە؛ بەو واتایەش بوونی ڕێگەوبانی پێویست و سەردەمی، ئاماژەی تۆكمەیی ئیداری و سیاسی و ئابوورین و یەكێكن لە شادەماری گواستنەوە و گەیاندن و ساغكردنەوەی كاڵاكان و وەبەرهێنان و كشتوكاڵ و گەشتیاری و بووژانەوەی هەر كۆمەڵگە و وڵاتێك، پەیوەندیی ڕاستەوخۆشیان بە ژیان و مردنی هاووڵاتیانەوە هەیە، لەوەی كە ئەگەر بە ئەندازەی پێویست و بە كوالێتییەكی بەرز دروست بكرێن، بە شێوەیەكی مەدەنیانە لەڕووی هاتوچۆوە ڕێك خرابن، دەبنە هۆی كەمبوونەوەی ڕووداوەكانی هاتوچۆ و هەر ڕووداوێكی دیكە و كەمبوونەوەی گیان لەدەستدان؛ لە كاتێكدا هاووڵاتیان بە زووترین كات و ئاسانترین شێوە بتوانن بگەنە نەخۆشخانەكان و دەستیان بە فریاگوزاریی تەندروستیی سەرەتایی خێرا ڕابگات، ڕێگریش دەبن لە بە هەدەردانی سامان و سەروماڵی هاووڵاتیان بەهۆی ڕووداوەكانی هاتوچۆ و تێكشان و تێچووی چاككردنەوەی ئامێرەكانی گواستنەوە و گەیاندن. جەنجاڵی و قەرەباڵغییش تا ڕاددەیەكی زۆر لە شەقامەكان كەم دەبێتەوە؛ بەتایبەت لەو وڵات و شوێنانەی، كە ڕێگەیەكی زۆری بازرگانییان پێیدا تێپەڕ دەبێ و ڕێگای گەیشتن بە هاوێنەهەوار و شوێنە گەشتیارییەكانن.

ڕاستە كە لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا كابینە یەك لە دوای یەكەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان كۆمەڵێك پڕۆژەی باش و ستراتیژی ڕێگەوبان و هاتوچۆیان لە بەشێك لە پارێزگا و یەكە ئیدارییەكاندا جێبەجێ كردووە، یان لەژێر جێبەجێكردندان، بەڵام هێشتاش وەك پێویست نین، بە هۆی ئەوەی، كە هەم ژمارەیان لە ئاست خێرایی گۆڕانكارییەكان و هۆیەكانی گواستنەوەدا نین، بەتایبەت ئۆتۆمبێل، كە لە ئێستادا بووەتە سەرەكیترین هۆی هاتوچۆكردن بە ژمارەیەكی یەكجار زۆر. لەڕووی كوالێتی و ئەو كەرەستانەی بیناكردنیش، هێشتا وەك پێویست نین و دوای ماوەیەكی كەم زۆربەیان پێویستیان بە نۆژەنكردنەوە هەیە و وەك پێویست بۆیان ناكرێت. جگە لەوەش ئەولەوییەت بە پڕۆژەكان نادرێ و هەست بە جۆرێك نادادی دەكرێت. بۆ نموونە ئەو ئیمكانیاتەی لە ئێستادا لە دوو سایدی بەنداوی دەربەندی گۆمەسپان سەرف دەكرێ، ئایا باشتر نەبوو ڕێگەی هەولێر كۆیەی پێ تەواو بكرێت، كە ماوەی چەندین ساڵە كاركردنی تێدا وەستاوە و خەڵكێكی زۆر لەو ڕێگەیەدا تووشی ڕووداو بووە و گیانی لە دەستداوە؟ وای لێهاتووە بڵێم، خراپی و ترسناكیی ڕێگەوبانەكان، كاریگەرییەكی زۆریان لەسەر سایكۆلۆژیای شوفێر و سەرنشینان و ژیانی كۆمەڵایەتی و خێزانییەوە هەیە.

زۆرێك لەو شوفێر و سەرنشینانەی بۆ نموونە ئەگەر بەیانی نیازی سەفەركردن، یا گەشتیان هەبێت، ترسی ڕێگە و نادڵنیایی تووشی دڵەڕاوكێیان دەكات، بەتایبەت ئەگەر بیانەوێ سەفەری شارێكی وەك سلێمانی و هەڵەبجە و سنووری ڕاپەڕین و شارێكی وەك كۆیە و هەندێ ناوچەی دیكە بكەن. زۆرن ئەو خێزانانەی لە ترسی جەنجاڵی و مەترسی و بێ ئامانی ڕێگەوبانەكان ناتوانن لە ئاست هیوا و خواستی كات بەسەربردنی منداڵەكانیاندا بن و لە پشووەكاندا بیانگەڕێنن و بەشداری لە بۆنە كۆمەڵایەتییەكاندا بكەن و سەردانی خزم و دۆستانیان بكەن، ئەمەش دواجار ڕەنگدانەوەی نەرێنی لەسەر پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان دەبێ و دەبنە مایەی فراوانبوونی كەلێنە كۆمەڵایەتییەكان. كەواتە چی بكرێت باشە؟

- تونێل لە ناوچە شاخاوییەكاندا لە جیات دڕینی شاخ و تەپۆلكەكان دروست بكرێن؛ ئەمەش لەپێناو تێكنەدان و هێشتنەوەی سرووشت بە جوانی و كورتكردنەوە و كەمكردنەوەی كاتی پێویست بۆ تێپەڕبوون بە ڕێگاكاندا.

- هەوڵ بدرێ ئەو ڕیگایانەی لەسەر سنوور و مەرزەكانەوە دێن؛ لەگەڵ ئەو ڕێگایانەی دەكەونە سەر شوینە گەشتیارییەكان بە ناوشار و ئاوەدانییەكاندا نەڕۆن لەپێناو دروست نەبوونی جەنجاڵی.

- هەوڵ بدرێ لەو ڕێگەوبانانەی، كە ئۆتۆبانیش نین، ماوە ماوە شۆڵدەر، یا سەبوەیەك هەبێت بۆ بارهەڵگرەكان تا لە كاتی تێكچووندا بە ئاسانی بتوانن لا بدەن و لە كاتی پێویستدا ڕیگەش بۆ تێپەڕینی ئۆتۆمبێلكانی دی بكەنەوە.

- لەو شوێنانەی، كە تایبەت كراون بە پەڕینەوە، یا پێچكردنەوە لە ڕێگاكانی دەرەوەی شاریش، ئەندەرپاس، یان ئۆڤەر پاس دروست بكرێت، ئەگەرنا لەو شوێنانەی بەرینیی ڕێگاكە زیاتر بكرێت.

- لە ڕێگەوبانەكاندا سیستمێكی تۆماركردنی سەرپێچی تایبەت بە بارهەڵگرەكان دابنرێت و بۆ سزادانیان لە كاتی داگیرساندنی فووللایت لەشەواندا بەتایبەت، كە ئۆتۆمبێلی قەبارە بچووكتر بەرانبەریان دێن؛  یان لە ڕێگە تاك سایدەكاندا زیاتر لە سێ چوار دانەیان بە یەكەوە ڕێ دەكەن و بواری تێپەڕین بۆ ئۆتۆمبێلكان ناهێڵنەوە و ڕێگاكەش بە ڕادار و كامێرای تیژڕەوی كۆنتڕۆڵ كراوە و شوفێر ناتوانێ بە خێرایی ڕێگەپێدراو لێیان دەربچێت.

- لە كاتی ڕوودانی هەر ڕووداوێكی هاتوچۆ و تێكچوونی ڕێگاكە، یان سیاجەكەی، دوای پێ بژاردن ڕاستەوخۆ دەست بە نۆژەنكردنەوە بكرێت؛ مانەوەی ئەو شوێنانە بە خراپبوویی و وێرانەیی، دیمەنێكی ناشیرین بە ڕێگاكان دەبەخشێ لە بەشێكی زۆر لە شەقامەكان و ڕێگاكانی دەرەوە ئەو دیمەنانە دەبینرێن.

- ئامێر و كەرستەی نوێ و سەردەمیی بنیادنان و نۆژەنكردنەوەی ڕێگاكان هاوردە بكرێن. لە وڵاتێكی وەك سوێد ئامێرێك بەكاردەهێنن، كە ڕاستەوخۆ و بێ تێكدانەوە، كەموكووڕی و درز و كەلەبەرەكانی ڕێگاكان چاك دەكاتەوە و نایەڵێ ماوەیەكی زۆریان بەسەردا بچێ و وێرانبوونیان پەكی ڕێگاكە بخات.

- هەوڵ بدرێ زیاتر سوود لە كۆمپانیا بیانییەكان وەربگیرێ بۆ بنیادنانی ڕێگەوبانەكان؛ چونكە لێرە و لەوێ باس لەوە دەكرێ، كە هەندێك كۆمپانیای خۆماڵی، پیادەی جۆرێك لە قۆرخكاری دەكەن و هی خەڵكانێكی دەستڕۆیشتوو، یان نزیك لە كاربەدەستانن، كە بە جۆرێك لە جۆرەكان دەست بەسەر پڕۆژەكاندا دەگرن و خۆیان تەحەكوم بەسەر دیزاینی پڕۆژەكانیشدا دەكەن، بەو جۆرەی كە بۆ ئەوان سوودی ماددیی زیاتری هەبێت. دەشتوانن لە بوونی هەر كەموكووڕییەك بە ئاسانی و چاوسوركردنەوە لە فەرمانبەر و ئەندازیاران خۆیان بدزنەوە. ئەگەر ئەمە بكرێت، ئەوا پارەیەكی زۆر كە وەك قازانج دەچێتە گیرفانی ئەو كۆمپانیایانە دەگەڕێندرێتەوە خزێنەی حكومەت و دەكرێت، ئامێر و كەرستەی بۆ بنیادنانی ڕێگەوبانەكان پێ دابین بكرێت. هەروەها پێویستە هەوڵ بدرێ دائیری ئیشغال وەك بەشێك لە كەرتی گشتی زیندوو بكرێتەوە.

- پێداچوونەوەیەكی جددی بە پێوەری دیاریكردنی خێرایی لە شەقامەكاندا بكرێت. بۆ نموونە شەقامێكی وەك لاوان لە شاری هەولێر، كە زۆر فراوانە و هاتووچۆ و قەرەباڵغییەی ئەوتۆ لەسەر نییە، خێرایی ڕێگەپیدراو ٦٠كم؛ ئەمە بۆ زۆرێك لە شوفێران وەك سزایەكی دەروونی و مەعنەویی وایە و جۆرێكە لە تەڵە؛ لە كاتێكدا لە شەقامی ١٠٠ مەتری هەولێر، كە هەم تەسكترە و هەم زۆر جەنجاڵە و دەكەوێتە سەنتەری شاریشەوە، خێرایی ڕێگەپێدراو تیایدا ٨٠كم دەستنیشان كراوە.

- چارەسەری تەنكەرەكانی نەوتی ڕەش بكرێت، بەڕاستی ڕێگەوبانەكانی سماقوڵی و كۆیەیان وێران كردووە و بوونەتە ئەشكەنجە بۆ گیانی خەڵك.