د.ڕۆكسان فەرمانفەرمائیان، بە ڕەچەڵەك ئێرانییە و نەوەی شازادەی قاجاری ئێرانی (مەنووچێهر فەرمانفەرمائیان)ـە و، یەكێكە لەو ئەكادیمیستانەی كە بە شێوەیەكی مەیدانی توێژینەوەی زانستی لەسەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و توركیا و ئێران كردووە. لە ساڵی 2013 كەناڵی ئەلجەزیرە بڕی 150 هەزار پاوەندی بۆ تەرخان كرد، بۆ ئەوەی توێژینەوەیەكی زانستی لەسەر «ڕۆڵی میدیا لە قۆناغی گواستنەوەی تونس» ئەنجام بدات، هەروەها لە ساڵی 2014 بڕی ئەم پارەیە زیاد كرا بۆ 480 هەزار دۆلار، بۆ ئەوەی توێژینەوەكەی فراوانتر بكات و هەر دوو دەوڵەتی مەغریب و توركیاش بگرێتەوە.

بۆ قسەكردن لەسەر ئەو وەرچەخانەی هێرشەكانی ئەمریكا بۆ سەر دامەزراوە نیوكلیارییەكانی ئێران لە سیاسەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەیهێنێتە ئاراوە، ئەم دیمانەیەمان لەگەڵ د.ڕۆكسان فەرمانفەرمائیان ئەنجام دا.

 

* پێش هەموو شت، ئایا بە قەناعەتی ئێوە، ئامانجی ستراتیژی و سەرەكی لە پشت هێرشە ئاسمانییەكانی ئەمریكا بۆ سەر دامەزراوە نیوكلیارییەكانی ئێران چی بووە؟ ئایا ئەمە مانای ئەوەیە كە گۆڕانكاریی زۆر گەورە بەسەر سیاسەتی ئەمریكا لە ئاستی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەدوای خۆیدا دەهێنێت؟

- بۆ قسەكردن لەسەر هێرشە ئاسمانییەكانی ئەمریكا بۆ سەر دامەزراوە نیوكلیارییەكانی ئێران، گرنگە لە چوارچێوەیەی پەیوەندیی درێژخایەنی ئەمریكا و ئێرانەوە شرۆڤەی لەسەر بكەین. ئەوەی كە ئەمریكا هێرشی كردووەتە سەر دامەزراوە نیوكلیارییەكانی ئێران، بە گۆڕانێكی گەورە و ڕیشەیی نابینم، بەڵكو جەختكردنەوەی ئەمریكا پابەندبوونی بە بەكارهێنانی هێز بۆ ڕێگریكردن «deterrence» لەوەی ئێران ببێتە خاوەنی چەكی نیوكلیاری، یان هەژموونی بەسەر ناوچەكەدا بسەپێنێت، بێگومان دۆناڵد ترەمپ، یان هەر سەرۆكیكی دیكەی ئەمریكاش زۆر پەنایان بۆ كردەوەی سەربازیی لەم جۆرە بردووە، كە وەك پەیامێك ئاراستەی نەك تەنیا ئێران، بەڵكو هاوپەیمان و ڕكابەرەكانیشیان كردووە، ئەمەش مانای ئەوەیە ئەم هێرشانە لە ڕووی سەربازییەوە ئاماژەیە بۆ ئەوەی توانیویەتی زۆر بە وردی ئەو ئامانجە سیمبولییانە تێكبشكێنێت كە پێشتر گومانی لەسەر هەبوو.

لە ڕوووی سیاسیشەوە ئەم هێرشانە ئاماژەن بۆ ئەوەی ئەمریكا پابەندە بەوەی كە پارێزگاری لە هەژموونی خۆی لە ناوچەكە بكات و ڕێگە نەدات هیچ لایەك بەتایبەتی ئێران هێڵە سوورەكانی واشنتۆن ببەزێنێت، بەڵام لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا ناكرێت ئەمە وەك گۆڕانكارییەكی ڕیشەیی لە سیاسەتی ئەمریكا بەرانبەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پۆلێن بكرێت، هەتا ئێستاش ئەمریكا بە دوای هاوسەنگییەكدا دەگەڕێت لەنێوان بەكارهێنانی گوشار و هێزی سەربازی لەگەڵ هەوڵە دیپلۆماتییەكان، بۆیە ئەم هێرشانە چەند بەهێزیش بووبن، بەڵام لە چوارچێوەی پەیوەندییە درێژخایەنەكەی (واشنتۆن و تاران)دا وەك پەیامێكی زۆرەملێ بۆ گوشاری ئەمریكا « coercive signaling» بەرانبەر ئێران خوێندنەوەی بۆ دەكرێت.

* ئەمە شرۆڤەیەكی واقیعییانەیە، بەڵام پرسیار ئەوەیە، ئایا ئێران چۆن مامەڵە لەگەڵ ئاكامی ئەم هێرشانە دەكات لە چەند مانگی داهاتوو، یان لە ئایندەیەكی نزیكدا؟

- ئێران لە بارودۆخێكی زۆر هەستیاردایە و لەسەر ئاستی ناوخۆ گوشارێكی زۆری لەسەرە بۆ ئەوەی خۆی بە «بەهێز» نیشان بدات، بۆ ئەمەش توندڕۆكان و سوپای پاسداران هەوڵ دەدەن، ئەم هێرشانە بە سووكی باس بكەن و ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن، هیچ ئاكامێكی نەپێكاوە، بەڵام لەسەر ئاستی سەركردایەتیی ئێران، بە تەواوەتی ئاگاداری ئەو مەترسییانەن لە ئەگەری ڕووبەڕووبوونەوەیەكی سەرتاسەرییان لەگەڵ ئەمریكا، بۆیە لەم چوارچێوەیەدا زۆر بە وردی دیراسەتی كاردانەوەكانیان دەكەن و نایانەوێت بە سەرتاسەری لەگەڵ ئەمریكا تێوە بگلێن. بۆیە مەزندە دەكرێت، كاردانەوەكانیان هەڵبژاردنی چەند ئامانجێكی ناڕاستەوخۆ بێت كە بیانەوێت بەرپەرچی بدەنەوە. هەروەها ئێران لە بەكارهێنانی ئامرازە ناهاوسەنگەكان «asymmetric tools» ئەزموون و شارەزایی هەیە، وەك ئۆپەراسیۆنی سایبەری، جووڵە پێكردنی هێزە پرۆكسییەكانی، پەنابردنی بۆ تاكیكی سەربازی لە ناوچە خۆڵەمێشییەكان «gray-zone tactics» كە دەتوانێت بە شێوەیەكی ماقووڵ نكۆڵی لە كردەوە سەربازییەكانی بكات.

لەم چوارچێوەیەدا من وا پێشبینی دەكەم، ئەگەر ئێران كردەوەیەكی سەربازی وەك تۆڵەسەندەوە ئەنجام بدات، خۆی لە ئامانجە ڕاستەوخۆكانی ئەمریكا دەپارێزێت، بەڵام دەیەوێت لە ڕێی ئەو كردەوە سەربازییەوە ئەو پەیامە بنێرێت كە هێشتا خۆڕاگرە و توانای بەرپەرچدانەوەی ماوە، لە ڕووی دیپلۆماتییشەوە دوای ئەم هێرشانە، ئێران پەنا بۆ ئەو هاوبەشە نێودەوڵەتییانەی دەبات، وەك «ڕووسیا و چین»، لەسەر ئاستی ناوچەكەش پەنا بۆ كاراكتەرە هەرێمییەكان دەبات وەك قەتەر، بۆ ئەوەی هەڵوێستێكی نێودەوڵەتی بۆ بەرژەوەندیی خۆی دروست بكات و بە ڕێگەی دیپلۆماتی بارودۆخەكە هێور بكاتەوە. لەم چوارچێوەیەدا ئێران دەیەوێت وەك لایەنێكی قبووڵنەكردنی تەحەددی «defiant» خۆی پیشان بدات، نەك تێكشكاو «reckless» دەربكەوێت. هەوڵەكان بۆ ڕاگرتنی ئەم هاوسەنگییە هەموو كات بنەمای كاركردنی سیاسەتی دیپلۆماتیی ئێران دەبێت، كاتێك دەكەوێتە ژێر گوشارەوە.

* لەسەر ئاستی كاراكتەرە هەرێمییەكان ئایا لەم كاتە سعودیە و ئیمارات دەتوانن چ ڕۆڵێك بگێڕن؟

- ئەمە ڕەهەندێكی زۆر گرنگ و یەكلاكەرەوەیە. بینیمان لە ماوەی دوو ساڵی ڕابردوو كە «ڕیاز و ئەبوزەبی» هەنگاویان هەڵگرتووە بۆ هێوركردنەوەی هەڵویستەكانیان بەرانبەر بە ئێران، بەڵام ئەم هەنگاوەیان لەسەر بنەمای متمانە هەڵنەگرتووە، بەڵكو ناچار بوون، باردۆخی خۆیان لەبەر چاو بگرن. ئێستا سعودییەكان هەموو چاویان لەسەر ستراتیژیەتی «دیدگای 2030»ـە كە بە سەركەوتوویی جێبەجێی بكەن، كە بریتییە لە هەمە چەشنكردنی ئابووری و سەقامگیریی بازاڕی وزە، كە بوونی گرژی و شەڕ ئەم ستراتیژییە لە سعودیە تێكدەدات، بە هەمان شێوە ئیماراتیش دەیەوێت خۆی وەك ناوبژیوانێكی بێلایەن لە ناو دیپلۆماتیەتی هەرێمەكەدا پێناسە بكات و، دەیەوێت وای پیشان بدات كە ئەو هیچ بەرژەوەندییەكی نابێت ئەگەر خۆی تێكەڵاوی ڕووبەڕووبوونەوەكانی ئێران و ئەمریكا بكات، بەڵام وەك واقیع ئیمارات ناتوانێت وەك «بێلایەنیی تەواو» بمێنێتەوە، لەبەر ئەوەی ئەوان میوانداریی بنكە سەربازییەكانی ئەمریكایان كردووە و هاوبەشێكی گرنگی ئەمنی ئەمریكان، بۆیە ئەگەر دۆخەكە لە كۆنتڕۆڵ دەربچێت، ئەوا ڕووبەڕووی لێكەوتەی ناوخۆیی و هەرێمی دەبنەوە، بۆیە وای دەبینم، زۆر بە وریاریی و هەستیارییەوە هەنگاو هەڵبگرن، لەلایەك هەوڵ دەدەن پەیوەندییەكانیان لەگەڵ ئێراندا بە كراوەیی بهێڵنەوە، لەلایەكی دیكەش هەوڵ دەدەن، لەپشتی پەردە پەیوەندییەكانی خۆیان لەگەڵ ئەمریكا توندوتۆڵتر بكەن، بۆیە ڕەنگە بۆ ئەم مەبەستە سەركردەكانی دەوڵەتانی كەنداو پەیام و هەڵوێستی نوێ پیشان بدەن و داوا بكەن، چوارچێوەیەكی هەرێمی پێكبهێنرێت بۆ ئەوەی گفتوگۆ لەسەر ئاسایشی هەرێمی بكەن، ئەمەش نەك تەنیا لەسەر بنەمای ڕێگریكردن «deterrence»، بەڵكو لە پێناوی سەقامگیریی هەمیشەیی ناوچەكە، كە ئەمەش ئامانجێكی دوورە و بە ئاسانی بەدەست ناهێنرێت.

* بێگومان لەناوچەكە كاراكتەری غەیرە دەوڵەتی بوونیان هەیە. ئایا ئێران پەنا دەباتە بەر بەكارهێنانی ئەم كاراكتەرانە، بەتایبەتی حزبوڵڵای لوبنان و حوسییەكانی یەمەن؟

- بە دڵنیاییەوە، تا ڕاددەیەك ئێستاش ئێران ئەو كاراكتەرانە بەكار دەهێنێت. ستراتیژیەتی هەرێمیی ئێران لەسەر بنەمای ستراتیژیەتی قووڵ «strategic depth» بونیاد نراوە، ئەمەش مانای ئەوەیە كە دەتوانێت هێزی خۆی نیشان بدات، بەبێ ئەوەی هێزەكانی خۆی ڕاستەوخۆ بجووڵێنێت، هەر بۆ نموونە لە چەند ڕۆژی ڕابردوو حوسییەكان چالاكیی درۆنەكانیان زیاد كردووە، حزبوڵڵاش پاڵپشتیی خۆی بۆ ئێران دووپات كردووەتەوە. ئەم گرووپانە وەك ئامرازی نەرم و خۆگونجێنەری سیاسەت كاردەكەن و، دەتوانن گوشار بخەنە سەر ئیسرائیل و بازرگانیی دەریایی هەراسان بكەن، یان ژێرخانی دەوڵەتانی كەنداو بكەنە ئامانج، لە بەرانبەریشدا ئێران دەتوانێت نكۆڵی لەم كارانە بكات و بڵێت پەیوەندییان بە ئێمەوە نییە. بەڵام لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا ئەگەر هێزە پرۆكسیە نێودەوڵەتییەكان سەڕەرۆیی زیاتر بكەن، لێكەوتەی ڕاستەوخۆی لەسەر تارانیش دەبێت، هەر بۆ نموونە ئەگەر حزبوڵڵای لوبنانی هێرشێكی گەورە بكاتە سەر ئیسرائیل، یان حوسییەكان زیانێكی گەورەی گیانی بە هاووڵاتیانی دەوڵەتانی كەنداو بگەیەنن، ئەوا لەوانەیە هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی بە جۆرێك كاردانەوەی هەبێت كە ئێران نەتوانێت كۆنتڕۆڵی بكات. دیسان من پێشبینی هەندێك كاردانەوەی ڕەمزی و ئیستفزازی دەكەم كە دەبێتە هۆكاری ئەوەی تێچووی وەڵامدانەوەكانی ئەمریكا بەرز بكاتەوە، بەبێ ئەوەی بگاتە ئەوەی شەڕێكی سەتاسەری و هەرێمی دروست بێت، بەڵام لە بارودۆخی لەمجۆرەدا لەوانەیە پرسەكان بە ئاسانی لە كۆنتڕۆڵ دەربچن.

* یەكێك لە پسپۆرییەكانتان «ڕاگەیاندن و دیپلۆماتیەتی گشتییە»، ئایا تاچەند ڕووماڵی ڕووداوەكان گرنگن لە داڕشتنەوەی تێڕوانینە نێودەوڵەتییەكاندا؟

- بە ڕاستی شێوازی ڕووماڵكردنی ڕووداوەكان لەلایەن میدیاكانەوە تا ئەو پەڕی گرنگن، لە ئێستادا شەڕەكان تەنیا بە ڕۆكێت و دۆرن ئەنجام نادرێن، بەڵكو زانیارییش هاوكاریانە، بەواتایەكی دیكە ڕووماڵەكان چوارچێوەیەك بۆ هەر لایەنێكی كێشەكە دیاری دەكات، كێ یەكەمجار دەستپێشخەری كرد و بۆردومانی كرد، چ لایەنێك قوربانییە و لە مەترسیدایە، بێگومان هەموو ئەمانە كاریگەریی گەورەی لەسەر شەرعیەتی نێودەوڵەتی و ورەی ناوخۆ و سەرنجدانی دیپلۆماتی دەبێت. ئێران بۆ ئەم مەبەستە سیستمێكی پێشكەوتووی هۆیەكانی ڕاگەیاندن و كردەوە ئەلكترۆنییەكانی بونیاد ناوە كە تیایدا بانگەشە بۆ هەڵوێستی ئێران دەكات لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، ئەمریكاش بێگومان شێوازێكی تایبەت بە خۆی لە ڕاگەیاندن هەیە، هەردوولاش بە تەواوەتی دەزانن چۆن ڕووماڵی ڕووداوەكان بۆ ڕای گشتیی جیهان بكەن. هەر بۆیە لەم پرسەدا، واشنتۆن هەوڵی داوە، ئەم گورزانەی وەك پێویستی و بەرگری ڕووماڵ بكات و وەك كاردانەوەیەك بەرانبەر هەڕەشە هەڵكشاوەكان، لە بەرانبەردا ئێران هەوڵی داوە خۆی وەك قوربانییەكی مەزڵووم و بۆ دوژمنكارییەكی زاڵم پیشان بدات، بۆیە ئەمە تەنیا شەڕی گوتار نییە، بەڵكو كاریگەی دەبێت لەسەر ئەوەی دەوڵەتان چۆن لە نەتەوە یەكگرتووەكان دەنگ بدەن، چۆن وەڵامی بازاڕی جێهانی بدەنەوە، چۆن هاووڵاتیانی ئەو ناوچانە ڕووداوەكان دەخوێننەوە، بۆ وڵاتانی وەك عێراق و لوبنان تەنانەت دەوڵەتانی ئەوروپاش لەوانەیە ئەو ڕووماڵانە كاریگەری هەبێت لەسەر ئەوەی لایەنگری لایەك لە دژی لایەكەی دیكە بكرێت، یان ببێتە هۆكاری ئەوەی بانگەشە بۆ هێوركردنەوەی بارودۆخەكە بێتە ئاراوە.

* لە دوماهیدا ئەگەر بە گشتی سەیری وێنە گەورەكە بكەین، ئایا ئێمە گۆڕانكاریی گەورە لە بونیادی ئاسایشی دوورمەودای ناوچەی ڕۆژهەڵات دەبینین؟

- پێموایە ئێمە پێ دەنێنە قۆناغێكی ڕاگوزەرەوە، پێشتر ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا زامنی سەرەكیی ئاسایشی ناوچەكە بوو، بەڵام ئەم باڵادەستییەی ئەمریكا ڕووبەڕووی ئالنگاری دەبێتەوە، ئەمەش نەك تەنیا لەلایەن ئێرانەوە، بەڵكو لەسەر ئاستێكی زۆر فراوانتر كە ئەوەی فرە جەمسەرگیرییە، هەڵكشانی چین و ڕووسیا وەك دوو هاوبەشی سەرەكی لە سیستمی نێودەوڵەتیدا، دەبێتە هۆكاری ئەوەی هێزە هەرێمییەكان زیاتر سەربەخۆ بن، لەم چوارچێوەیەدا لاندسكەیبی جیوجیاسی زیاتر فشۆڵ و لەبەریەكهەڵوەشاو دەردەكەوێت، لەم حاڵەتە دەبینین هێزە كاریگەرە هەرێمییەكان وەك «توركیا، ئیسرائیل، دەوڵەتانی كەنداو»، كەمتر پشت بە ئاراستەكردنی ئەمریكا دەبەستن و زیاتر تێكەڵاوی كێبڕكێی ڕاستەوخۆ و دیپلۆماتی دەبنەوە.

ئەگەر ململانێی ئەم دواییە ڕەنگدانەوەی جددی هەبێت و ببیتە هۆكاری «دیالۆگێكی نموونەیی»، ئەوا ئەمە دەبێتە پاڵنەرێك بۆ دووبارە ڕێكخستنەوەی ئاسایش بە سەركردایەتیی هەرێمی لە ناوچەكەدا. ئەگەر ئەمە نەكرێت و سەركەوتوو نەبێت، ئەوا باردۆخەكە دەگۆڕێت بۆ جەمسەرگریی زیاتر و شەڕی پرۆكسی لە ناوچەكەدا و دەچینە قۆناغێكی زۆر ئاڵۆزترەوە. بەهەر حاڵ، سیستمە كۆنەكە بەرەو لەبەریەك هەڵوەشانەوە دەچێت، ئەو ڕێگەچارانەی لە چەند مانگی داهاتوو دەگیرێنەبەر، شێوەی ئەو سیستمە دادەڕێژێتەوە كە لە ناوچەكەدا دروست دەبێتەوە.