عەبدولواحید فەیلی چالاكی سیاسی و كەسایەتیی ناسراوی كوردی فەیلی بۆ گوڵان: بڕینی مووچە و برسیكردنی كورد درێژەپێدانی تاوانی جینۆسایدە و دەبێت كورد یەكگرتوو بێت بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی
كورد لە دروستبوونی دەوڵەتی عێراقەوە تووشی جینۆساید و كۆمەڵكوژی بووە، ئەمە وەكو میراتیەكی لێ هاتووە و سیاسەتمەدارەكانی عێراق بە شێوازی جیا بەردەوامن لەسەر جێبەجێكردنی، سیاسەتی ئێستای بەغداش بە هەمان شێوە دژ بە كوردە، ئەوەتا بە شێوازی برسیكردن و بڕینی مووچەی فەرمانبەران و خانەنشینانی هەرێمی كوردستان، درێژە بەم سیاسەتە چەوتە دەدەن. گۆڤاری گوڵان لەسەر ئەم پرسە دیدارێكی لەگەڵ عەبدولواحید فەیلی چالاكی سیاسی و كەسایەتیی ناسراوی كوردی فەیلی ساز دا، كە لە ئێستادا لە وڵاتی كەنەدا نیشتەجێیە.
* بەو پێیەی توێژینەوە و لێكۆڵینەوەت لەسەر مێژووی جینۆسایدی كورد و بەتایبەتی كوردانی فەیلی هەیە، دەكرێت بزانین خوێندنەوەتان بۆ درێژەدان بە سیاسەتی برسیكردن و قبووڵنەكردنی كورد لەم عێراقەدا چییە؟
- بۆ قسەكردن لەسەر ماف و شایستە داراییەكانی هەرێمی كوردستان و پابەندنەبوونی بەغدا بە دەستوور و یاساوە، پێویستە ئێمە خوێندنەوەیەكی مێژوویی بۆ ئەم عێراقە بكەین، كە بە زۆر كوردی پێوە لكێندراوە. لە دامەزراندنی دەوڵەتی عێراقەوە لە ساڵی 1921 كورد میللەتێكی ڕەسەنی خاوەن ئەم خاكە بووە، بەڵام قۆناغ بە قۆناغ لە سەردەمە جیاوازەكاندا بە هۆی كوردبوونیانەوە كۆمەڵكوژ كراون و مافی هاووڵاتیبوونیان لەدەست داوە و، وەكو هاووڵاتی پلە دوو مامەڵەیان لەگەڵدا كراوە. بۆ نموونە كوردی فەیلی هەر لە سەردەمی پاشایەتییەوە كۆچیان پێ كراوە. لەسەردەمی ڕەشید عالی گەیلانی، بە دەیان خێزان دەركران و دواتر لە سەردەمی نووری سەعید و لە شەستەكان، لە دوای كودەتایەی بەسەر عەبدولكەریم قاسم هات، لەلایەن حەرەس قەومی و عەبدولسەلام عارفەوە، لە دوای شۆڕشی ئەیلوولیش و لە سەردەمی حكومەتی بەعس، شاڵاوەكان زۆر فراوانتر و توندتر كران، لە دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعسیشەوە، كوردەكان قەرەبووی ماددی و مەعنەوی نەكراونەتەوە، هەر بۆیە بە هەموو پێوەرە ئەخلاقی و یاسایی و نێودەوڵەتییەكان ئەم پاكتاوی نەتەوەییە دژ بە كورد بە تاوانی نێودەوڵەتیی دادەنرێت و دەكرێت كاری زۆر گەورەی لەسەر بكرێت. پێویستە مافی كورد لە هەموو ئەو جینۆساید و ئەنفال و كۆمەڵكوژی و دەربەدەرییە بگەڕێندرێتەوە و، نابێت جینۆسایدی كوردانی فەیلی پشتگوێ بخرێت، كاركردن بۆ گەڕانەوەی ئەم مافانە لە عێراقدا بۆ ئەوەیە تاوەكو چیتر هیچ ڕژێم و كەسێك جورئەت نەكات كۆمەڵكوژی و قڕكردنی كورد و تەرحیل و تەعریبیان لەسەر بكات. هەرچەندە من پێم وایە چارەسەركردنی كێشەی عێراق بەتایبەتی دژایەتیكردنی میللەتی كورد لەم عێراقەدا كارێكی وا ئاسان نییە، چونكە كێشەی عێراق ئەوەیە كە ئەم وڵاتە لە ساڵی ١٩٢١ دامەزراوە و سنوورەكانی بە قەڵەمی هاوپەیمانان (بەریتانیا و فەرەنسا) كێشراوە، لە ڕاستیدا پێشتر شتێك نەبووە بە ناوی دەوڵەتی عێراق. ئەم دەوڵەتە نوێیەش لەسەر بنەمای بڕین و پێكەوەلكاندنی چەندین پارچە دروست بووە، بەشێك لە كوردستانی باشوور، لەگەڵ ناوچەی دیكە كە پێشتر سەر بە دەوڵەتی عوسمانی و ئیمپراتۆریەتی ئێرانی بوون و لكێندراون بەیەكەوە.
* بەڵام زۆر دەوڵەتی دیكە خاوەنی پێكهاتەی نەتەوەیی و ئایینی و ئایینزان و ناوچەی جۆراوجۆری جوگرافیایی پێكەوە لكێنراوە، بۆچی عێراق نەیتوانیوە ببێتە دەوڵەتێكی سەقامگیر و جێگەی قبووڵكردنی یەكتر؟
- هۆكارەكەی ئەوەیە كە عێراق لە ڕووی جوگرافییەوە لە خاڵێكی گرنگی جیهاندایە و هەمیشە جێی تەماعی وڵاتان بووە، بۆیە هۆكاری ئابووری و جیۆسیاسی و ستراتیژی، هەمووی وا دەكەن، كە عێراق هەمیشە لە دۆخێكی ناجێگیر و ناسەقامگیردا بێت، ئەمە وای كردووە ململانێی بەردەوامی تێدا بێت و نەتوانرێت ببێتە دەوڵەتێكی هاوئاهەنگ. بێگومان پێكهاتە و كلتووریی عەرەبی سووننە و شیعەش لەگەڵ ڕەگەزی نەتەوەیی كورد لە ڕووی مێژوو و كلتوورەوە زۆر جیاوازە، هەر خۆی لە جیهانی عەرەبیدا هەر وڵاتێكی عەرەبی كە كەمینەیەك، یان پێكهاتەیەكی غەیری عەرەبی تێدا بێت، نكۆڵیی لێ كراوە و سەركوت كراوە و ڕێگە نەدراوە، مافەكانی بەدەست بهێنێت. عێراق كە خاوەنی سێ پێكهاتەی گەورەی شیعە و سوننە و كوردە و چەندین كەمینەی دیكەی وەكو توركمان و مەسیحی و چیچان و چەركەس و ئۆزبەك و لاز و داغستانی و ئەرمەن و تەنانەت ئەفریقیشمان تێدایە، زۆر لەم پێكهاتانە لە سەردەمی عەباسی و عوسمانییەكانەوە هێنراونەتە عێراق، لە ئێستادا زۆر لەم پێكهاتانە كەوتوونەتە بەر شاڵاوی سڕینەوەی ناسنامە و كەلتووریان و زۆربەی مافەكانیان بە شێوەیەكی وا توند پێشێل كراوە، ئێستا تەنانەت ناوە نەتەوەییەكانیشیان شوێن بزر بووە، دیارە ئەم خواست و ویستەش دەرهەق بە گەلی كورد لە عێراقدا هەیە.
* بۆچی ئەم هەموو پێكهاتەیە نەیانتوانی هەوێنێكی نیشتمانیی هاوبەش دروست بكەن و ڕێز لە مافی یەكتر بگرن، بەتایبەت كورد؟ بۆ نموونە لە دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس دووبارە لای سەركردەكانی سوننە و شیعە دەست كرایەوە بە ئازاردانی كورد؟
- كەلتووری پاوانخوازی و دیكتاتۆری و زۆرجار هەستكردن بەوەی عێراق یەك ناسنامە و كەلتووری هەیە، وای كردووە، بەردەوام كورد بكەوێتە بەر شاڵاوی ڕەشی قڕكردن، بەڵام ئەمە دیوێكی ڕاستییەكەیە و دیوەكەی دیكەی پەیوەندی بە نەتەوەی كوردەوە هەیە. بەڕای من كێشە گەورەكە لای خۆمانە و سەركردایەتیی كورد نەیزانیوە چ لە ناوخۆی عێراق و چ لە دەرەوە، بە شێوەیەكی دروست دۆزی كورد بەڕێوە ببات. ڕەنگە ئەمە تەنیا بە هۆی ئەوەوە نەبێت كە سەركردایەتیی كورد لە چوارچێوەی حزبدا تەنیا سەرقاڵی خۆی و پتەوكردنی دەسەڵاتی خۆی بووە، ئەمە بە حزبەكانی فەرمانڕەوا و تەنانەت ئۆپۆزیسیۆنیشەوە كاری سەرەكییان بۆ حزبایەتی بووە، نەك كاركردن بۆ دۆزی ڕەوای كورد. بۆیە لایەنەكانی دیكە (حزب و هۆزە سوننە و شیعەكان)، ئەم دەرفەتەیان قۆستووەتەوە و بەردەوام گێچەڵیان بە كورد گێڕاوە و كۆنتڕۆڵكردنی مافەكانیان كردوون.
* ئایا دەوڵەتانی دراوسێ وەك ئێران و توركیا و وڵاتانی عەرەبی، هۆكار نین بۆ ئەم دۆخە؟ بۆ نموونە لە كاتی ڕیفراندۆمدا هەموویان دژی وەستانەوە، لە ئێستاشدا زۆرجار ئەو دژایەتی و هێرشانەی دەكرێتە سەر كورد ئایا بۆ ئەم ئەجیندەیە دەگەڕێتەوە؟
- بێگومان ئەوانیش هۆكاری نەزعەی شۆڤێنی و دژ بە كوردن، بەتایبەتی كە پێكهاتەیەكی زوڵملێكراوی كوردیان هەیە و كوردستان بەسەر چوار پارچەی جوگرافیایدا دابەش بووە، بەڵام بۆ نموونە وڵاتانی ئەمریكا و هاوپەیمانەكان و تەنانەت وڵاتانی كەنداویش لەگەڵ ئەوە نین، كورد لە چوارچێوەی ئەم دەوڵەتەی عێراق و تەنانەت دەوڵەتانی دراوسێمان زوڵمی لێ بكرێت، چونكە لە بەرژەوەندییاندا بوو، عێراقێكی بەهێزی شیعی دروست نەبێت، دەوڵەتەكانی توركیا و ئێران و سووریاش كە خۆیان كێشەی كوردیان هەیە، بەردەوام دژی نەتەوەی كورد و مافەكانی بوون، بەڵام دیسانەوە دەڵێم، ئەگەر كورد یەكگرتوو بووایە، دۆخەكە زۆر جیاواز دەبوو.
* ئەی ئەو گوشارە ئابوورییەی ئێستا لەسەر هەرێمە، بەتایبەتی بڕینی بوودجە و مووچە، ئایا ئەمە لە چوارچێوەی هەمان سیناریۆی دژایەتیی نەوتەوەی كورددا نەهاتووە؟
- زۆربەی جار ئەم حاڵەت و بابەتانەی تایبەتە بە دژایەتیی كورد و پێشێلكردنی مافەكانی، دەیبەستنەوە بە هۆكاری كاتی و ئانی، یان بە هۆی هاتنەپێشەوەی ڕووداو و جەنگ و بەسەرهاتێكەوە، بەڵام هەموو حزبە سیاسییەكان بەتایبەتی ئۆپۆزیسیۆن و چالاكان و سیاسەتمەدار و پەرلەمانتاران، خۆیان لەو واقیعە تاڵە دزیوەتەوە، كە بابەتی حوكمڕانی و هەڵبژاردن و هەناردەی نەوت و داهاتی نانەوتی و نەوتی و دەیان بابەتی دیكە، تەنیا بیانوو و پاساوێكە بۆ شاردنەوەی ئەو ویست و خواستە داگیركارییە و چەوسانەوەی ئەوانی دیكە، بە واتایەكی دیكە پەیوەندیی سووننە و شیعە لەگەڵ كورد بە هەوراز و نشێودا تێپەڕ دەبێت و دواتر لە قۆناغێكی هەستیار و گرنگدا سیما ڕاستەقینەكەیان دەردەكەوێت، هەروەكو چۆن سوودانی پێشتر هەڵوێستی باش بوو، بەڵام ئێستا كە هەڵبژاردن نزیكە، دەیەوێت ئەم پرسە بەكار بهێنێت، بۆ ئەوەی دەنگی زیاتر بەدەست بهێنێت، لەسەر حیسابی ورووژاندنی هەستی نەتەوەیی عەرەبی. لە عێراقدا هێشتا نەفەسی قەومیی و عرووبە زۆر بەهێزە، چ لای شیعە و چ لای سوننە، دوای هەڵبژاردن ئەم كێشەیە نامێنێت و دیسانەوە دەگەڕێنەوە سەر مێزی گفتوگۆ و دانوستاندن، بەداخەوە سەركردایەتیی كوردیش خۆی قەڵغانبەندی نەكردووە و پشتی بە ئابووریی خۆی نەبەستووە.
* ئایا ئەمریكا ناتوانێت یارمەتیدەر بێت و بۆ چارەسەركردنی كێشەی بڕینی مووچە و بوودجەی هەرێمی كوردستان گوشار دروست بكات؟
- ئەمریكا تەنیا بە دوای بەرژەوەندییەكانی خۆیدا دەگەڕێت و هیچ هەنگاوێك نانێت، ئەگەر بەرژەوەندیی خۆی تێدا نەبێت، هەر كاتێك سەركردایەتیی كورد ژیر بووبێت و بەرژەوەندییەكانی گەلی كوردی تێكەڵ بە بەرژەوەندییەكانی ئەمریكا و هاوپەیمانان كردبێت، ئەوا سوودمەند بووین. دۆزی كورد لای ئەمریكا تەنیا كارتێكی فشارە بۆ سەر لایەنەكانی دیكە. ئەگەر ئەمریكا بیەوێت دەتوانێت لە یەك كاتژمێردا دەوڵەتی كوردستان ڕابگەیەنێت، بەوەش لەم هەموو زوڵم و پێشێلكردن و چەوسانەوەیە ڕزگارمان دەبوو، بەڵام ئەمریكا ئەمە ناكات، چونكە لە بەرژەوەندیی ئەودا نییە.
* بەڵام دواجار هەر دەبێت ڕێگا چارەسەرێك بدۆزرێتەوە، خۆ نابێت میللەتێك بژێوییەكەی ببڕدرێت و بە هەموو شێوەیەك كار بۆ خنكاندنی بكرێت كەچی هەروا دەستەوەستان بوەستێت. لەم دۆخەدا دەرچە و ڕێگا چارەسەرەكان بۆ گەلی كورد لەم عێراقەدا چییە؟
- مادام لە عێراقدا هیچ شتێك لەسەر بنەمای دەستوور و یاسا بەڕێوە نابرێت و ناڕوات و هەموو شتێك بەپێی بەرژەوەندیی كاتی و ڕێككەوتنی ژێر بە ژێر دەكرێت، تاكە چارەسەر بۆ كورد ئەوەیە كە یەكگرتوو بن و پشت بە ئابووریی خۆیان ببەستن و، خۆیان بۆ هەر ئەگەرێك ئامادە بكەن. تا كاتێك ماڵی كورد یەك نەخرێتەوە، هیچ لایەنێك حیسابمان بۆ ناكات.
