لە هەرێمی كوردستان بەكارهێنان و قاچاخچێتی بە ماددە هۆشبەرەكان ڕووی لە زیادبوون كردووە، بۆ ڕووبەڕووبوونەوە و سزادانی ئەو كەسانەی قاچاخچێتی بەم ماددە ژەهراوییە مەترسیدراوە دەكەن، پێویستمان بە هەمواركردنەوەی یاسا و دەركردنی ڕێنمایی نوێ و چۆنیەتیی شێوازی ڕووبەڕووبوونەوەی هەیە، ئەمە وێڕای ئەوەی نابێت بەكارهێنەرانی ماددە هۆشبەرەكان وەكو بازرگان و قاچاخچیی ئەم ماددەیە سەیر بكرێن و پێویستیان بە چارەسەركردن هەیە. لەسەر ئەم پرسە گۆڤاری گوڵان دیدارێكی لەگەڵ دكتۆر محەمەد ڕێكانی داواكاری گشتی و خاوەنی بڕوانامەی دكتۆرا لە یاسای گشتی و تاوانی نێودەوڵەتی ئەنجام دا.

 

* مەترسیی ماددە هۆشبەرەكان وەكو ئالودەبوونی گەنجان و بازرگانی پێوەكردن چییە و، مەترسیی قاچاخچێتی بەم ماددە ژەهراوییەوە لە هەرێمی كوردستان گەیشتووەتە چ ئاستێك؟

- ئێستا لە كوردستان و لە هەموو دونیا یەكێكە لە تاوانە مەترسیدار و گەورەكان بەكارهێنان و قاچاخچێتی بە ماددە هۆشبەرەكانەوە، ئەم تاوانە بە یەكێك لەو نەخۆشییانە دادەنرێت، كە زۆر بڵاو بووەتەوە و كاریگەریی ترسناكی هەیە، بە ئاستێك كە دەتوانین بڵێین لەسەر ئاستی جیهاندا بە یەكەمین تاوانی نێودەوڵەتی دادەنرێت. ماددەی هۆشبەر وەكو بازرگانییەكی نێودەوڵەتیی لێ هاتووە، بەتایبەتی لەلایەن خەڵكانێكەوە كە مافیان و بازرگانیی پێوە دەكەن، ئەمەش تاونێكی زۆر گەورە و مەترسیدارە كە دەتوانین مەترسییەكەی و زیانەكانی بەگشتی لەسەر ئەو كەسانەی كە ماددەی هۆشبەر بەكار دەهێنن و ئالوودەی بوون، لە چوار لایەنەوە سەیری بكەین:

یەكەم: بواری كۆمەڵایەتی، واتە هەر كەسێك كە تووشی ئەم تاوانە دەبێت، ئەوە لە خێزان و كۆمەڵگە و دەوروبەری دادەبڕێت و دەبێتە كەسێكی بێ ئیرادە و نێگەتیف، ئەمەش زیان بە خێزان و كۆمەڵگەكەی دەگەیەنێت.

دووەم: لایەنی مەترسییەكەی، لەسەر تەندروستی و ژیانی ئەو كەسانەی ئەم ماددە مەترسیدارە بەكار دەهێنن، كە بەردەوام تەندروستییان ڕووی لە خراپبوونە، ئەمەش وا دەكات كە نەتوانێت هیچ كار و كاسبییەك بكات، چونكە هەموو ئەندامەكانی لەشی بێ توانا و بێ هێز دەبن و مۆخ و ئێسكی شەلەل دەبێت، بە ئاستێك توانای جووڵەی نامێنێت و هەندێك جار بەكارهێنەری ماددەی هۆشبەر خۆی دەكوژێت، یان تاوانی دیكەی وەكو كوشتن و دزیكردن ئەنجام دەدات.

سێیەم: زیان و مەترسی ئابووریی لێ دەكەوێتەوە، ئەمەش لە دوو لایەنەوە زیانێكی زۆر دەگەیەنێت، وەكو ئەوەی دەبینین ئەو هەموو دامودەزگایەی حكومەت و لایەنی پەیوەندیدار بەو تاوانە سەرقاڵ دەكات و زیان بە دەوڵەت و خێزانی خۆی دەگەیەنێت، چونكە ئەو دیاردەیە بە بازرگانییەكەیەوە كارێكی نا شەرعییە و لەسەر بنەما و بنیادی ئابوورییەكی ڕاست و دروست نییە.

چوارەم: مەترسی لەسەر لایەنی ئاسایشی نەتەوەیی، بەكارهێنەرانی ماددەی هۆشبەر بۆ بەدەستهێنانی ئەم ماددەیە دژی نەتەوە و نیشتمانەكەیان بەكار دەهێنرێن، بەواتا ڕوو لە خیانەتكردن و كاری سیخوری و تێكدەرانەی كۆمەڵگە و وڵاتەكەیان دەكەن، بەمەش ئاسایش و سەقامگیریی وڵات دەخانە بەر دووڕێیانی نەخوازراو.

جگە لەم مەترسی و زیانانەی بەكارهێنەری ماددەی هۆشبەر، چەندین مەترسی و زیانی دیكەشی هەیە، هەروەها بۆ خستەڕووی داتا و ڕێژەی ئەو كەسانەی ئەو تاوانەیان كردووە لە بازرگانی و بەكارهێنانی ماددەكە لە هەرێمی كوردستان، تا مانگی هەشتی ساڵی 2024 زیاتر لە(5000)كەس لەسەر بازرگانی و بەكارهێنان و ڕێوشوێنەكانی گواستنەوەی ماددەی هۆشبەر گیراون و حوكم دراون، لە شەش مانگی سەرەتای ئەمساڵی 2025 تا ئەمڕۆ تەنیا دۆسیەی ئەو تاوانبارانەی لەسەر تاوانی (جینایات) هاتوونەتە لای ئێمە وەكو سەرۆكایەتیی داواكاری گشتی كە حوكمەكانیان لە پێنج ساڵ بەرەو سەرەوەیە (516) دۆسێیە، لەو ژمارەیەش ئەوانەی بە دۆسێی بازرگانی بە ماددەی هۆشبەروە حوكم دراون گەیشتووەتە (278) كەس، ئەمە وێڕای ژمارەی ئەوانەی ناو چاكسازییەكان كە وەك بەكارهێنەری ماددەی هۆشبەر ڕاگیراون، ئەمەش ژمارەیەكی یەكجار زۆرە، بەتایبەتی بۆ وڵاتێكی وەكو ئێمە، ئەم ژمارانەش ئاماژەیەكن بەوەی كە بازرگانی و بەكارهێنەرانی ماددەی هۆشبەر ڕووی لە زیادبوون كردووە، هەر بۆیە دەبێت ئەو دیاردیە چارەسەر بكرێت. لە ساڵی2022 ستراتیژیەتی حكومەتی هەرێمی كوردستان ڕاگەیندرا بۆ بەرەنگاربوونەوەی ماددەی هۆشبەر، ئەمەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە هەموو لایەك لە حكومەت و لایەنی پەیوەندیدار هەستیان بەو مەترسییە كوشندەیە كردووە، بەداخەوە ماددەی هۆشبەر لە هەرێمی كوردستان لە تەشەنەكردنی بەردەوامدایە و زیاتر خێزان و كۆمەڵگە لەبەریەك هەڵدەوەشێنێت. هەرچەندە لەگەڵ ڕاگەیاندنی ستراتیژیەتی حكومەتی كوردستان بۆ بەرەنگاربوونەوەی ماددەی هۆشبەر كار و پلانی باش و بەتوانای زۆر گەورە و بەهێز جێبەجێ كراوە، بە ماندووبوونی لایەنی ئەمنی و دادوەران و لایەنەكانی دیكەی پەیوەندیدار، لەگەڵ ئەمەشدا ئەگەر سەیری زیان و مەترسییەكانی ماددەی هۆشبەر لەسەر ئاستی هەموو جیهان بكەین، تووشی سەرسوڕمان دەبین، كە داتایەك لە تووشبووان و ئالوودەبوون بە هۆشبەر لە هەموو دنیا هەیە، تەنیا لە ساڵی2024دا (300) ملیۆن كەس بەكاریان هێناوە، ساڵانەش ئەوەی بەو ژەهرەش مردوون، سێ ملیۆن كەسن. لە وڵاتێكی وەكو سووریا كە مەترسیدارترین وڵاتە لە ناوچەكەدا لە بەكارهێنانی ماددە هۆشبەر، ساڵانە بەتایبەتی لە ساڵی 2024دا ژمارەی بەكارهێنەرانی ماددەی هۆشبەر تێیدا گەیشتووەتە نزیكەی 840 هەزار كەس، هۆكارەكەشی بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە هەر شوێنێك شەڕ و ئاشووب و باری ئابووری خراپ بێت و سەقامگیری نەبێت، ئەوە تووشی ئەو دیاردەیە دەبێت، بۆ نموونە وڵاتێكی وەكو فەنزویلا كە بە گەورەترین وڵات دادەنرێت لە ڕووی بازرگانیكردن و بەكارهێنانی ماددەی هۆشبەرەوە، چونكە گەورە بەرپرسان و دەسەڵاتدارانی ئەو وڵاتەش تێوەگلاون لەم بازرگانییە، هەروەكو چۆن جێگری سەرۆكی وڵاتەكە بە بازرگانیكردنی ماددەی هۆشبەر تێوەگلابوو.

* ئایا هۆكاری سەرەكبی ئەو دیاردەیە لە ناو كۆمەڵگەیەكی پارێزراوی وەكو ئێمەی كورددا زیاتر بۆ چی دەگەڕێتەوە؟

- بەڕای من هۆكارەكان هەشت خاڵە:

یەكەمیان: خەڵكی ئێمە بەتایبەتی گەنج زانیاری و شارەزایی لە بارەی مەترسییەكان و زیان و دەرئەنجامەكانی نییە.

دووەم: كاتێك خێزان پەیوەندییەكانیان باش نییە و تێك دەچێت و دایك و باوكی گەنجەكان لێك جیابوونەتەوە و كەس ئاگای لەكەس نییە.

سێیەم: هەژاری و نەخوێندەواری.

چوارەم: هەندێك جار گەنجانێك لە زۆر دەوڵەمەندی و زۆر ئیسرافكردن لە پارەیەكدا كە ماندوو نەبووە لە پەیداكردنی، تووشی ئەو بابەتانە دەبێت.

پێنجەم: زۆرجار دایك و باوك ئاگایان لە منداڵەكانیان نییە و چاودێرییان ناكەن.

شەشەم: برادەری خراپ و بێ ئاگایی لە هاوڕێیەتیی كەسانی تاوانبار و خراپ، هۆكارێكە كە زۆر مەترسیدارە كە كەسێك تووشی برادەری خراپ دەبێت، بەتایبەتی كە تەرویجیان بەم ژەهرە داوە.

حەوتەم: نەبوون، یان كەمیی هەستی ئایینی و نەزانین لەوەی بەكارهێنانی ئەم ماددەیە حەرامە.

هەشتەم: كەمی، یان نەبوونی هەلی كار.

بەگشتی هۆكاری دیكە زۆرن، هەر وەكو پەیدابوونی دوو چین لە كۆمەڵگەدا كە چێنێكیان زۆر دەوڵەمەندە و ئەوەی دیكە زۆر هەژارە و هیچی نییە، ئەمەش وا دەكات، خەڵكێك پەنا بەرن بۆ بازرگانێكردن، یان بەكارهێنانی ماددەی هۆشبەر.

*  لە ئێستا پەتایەكی گەورە یەخەی هەرێمی كوردستانی گرتووە، ئەویش بڵاوبوونەوەی زۆر مەترسیداری مادە هۆشبەرەكانە، ئەم مەترسییە نەك پێشێلكارییە بۆ مافی مرۆڤ، بەڵكو شیرازەی هەزاران خێزانیشی لەبەریەك هەڵوەشاندووە، ئایا ئێوە وەكو یاساناسێك، چۆن شیكردنەوە بۆ ئەم مەترسییە ترسناكە دەكەن؟

-  ماددەی هۆشبەر مەترسییەكی زۆر گەورەیە و هۆكارێكی سەرەكییە بۆ لێك جیابوونەوەی خێزان، چونكە ئەوەی كە تووشی ئەم تاوانە دەبێت پاشان سزا دەدرێت و كەمترین سزاكەشی پێنج ساڵە، یانیش زیاتریش دەچێتە بەندیخانە، ئەمەش وا دەكات ئەو كەسە لە خێزانەكەی داببڕێت، هاوكات لەوانەیە هاوسەر و منداڵیشی هەبێت لەو كاتەدا ئەمانە بێكەس دەمێننەوە كە وا دەكات پەرتوبڵاوی و لێكترازان لە ناو ئەو خێزاندا دروست ببێت، هەروەها لە هەندێ حاڵەتدا جیابوونەوە لە نێوان هاوسەرەكاندا دروست دەبێت و منداڵەكانیان سەرگەردان دەبن، حاڵەتیش هەیە كە ئەو كەسەی ماددەی هۆشبەر بەكار دەهێێنێت، ئەوە هاوسەر و منداڵەكانیشی فێری بەكارهێنانی ئەو ژەهرە دەكات، یان دەبێتە هۆكارێك كە خێزانێك دروست ببێت كە ببێتە سەرچاوەیەكی نەهامەتی بۆ كۆمەڵگە. یاسای بەرەنگاربوونەوەی ماددەی هۆشبەر لە هەرێمی كوردستان ژمارە(یەك)ی ساڵی2020كە هەمواركراوەتەوە و یاسایەكی توندە، بەتایبەتی بۆ ئەوانەی بازرگانی بە ماددەی هۆشبەر دەكەن، بێگومان یاساكە بۆ ئەوانەی بەكاری دەهێنن و تەرویجی پێ دەكەن یان هەر كەسێك هانی كەسێك بدات كە بەكاری بهێنێت، ئەوە بۆ ئەوانیش بە ئاستی تاوانەكە سزاكەیان توندە، واتە بەپێی یاساكە هەر كەسێك بازرگانیی پێوە بكات، یان ئەو ماددە هۆشبەرانە بەكار بهێنێت، یان لە هەر لەلایەنێكی ئەو تاوانەدا بەشداربێت، ئەوە حوكمەكەی لە نێوان پێنج ساڵ و مانگێك تا لەسێدارەدانە، لەگەڵ پێ ژماردنی 30ملیۆن تا 90ملیۆن دینارە، بەڵام یاساكە كەموكووڕیی تێدایە، بۆیە پێویستە هەموار بكرێتەوە، بەتایبەتی لەوەی كە دیاریی نەكراوە، بڕی ماددەكە چەند بێت، ئەوە دەچێتە چوارچێوەی بازرگانی پێوەكردن، چونكە ئەو تاوانبارانەی كە لەسەر بازرگانیكردن بە ماددەی هۆشبەر لەو دۆسێیانەی ئێستا لەبەردەستن و حوكم دراون، هەیانە غرامێك، یان نێو غرام، یان دوو غرامی لێ گیراوە، بۆیە من بۆچوونم وایە ئەو تاوانبارانە بە بازرگان ناو نابرێن، هەر بۆیە پێویستە یاساكە هەموار بكرێتەوە و تێیدا ئەوە دەستنیشان بكرێت كە چ بڕێك ماددەی هۆشبەر دەچێتە چوارچیوەی بازرگانیكردنەوە، چونكە بازرگان ئەو كەسەیە كە ئەو ماددەیە لە دەرەوەی وڵات دێنێت، یان هاوكاری دەكات لە هاتنە ژوورەوەی ماددەكە یان دابەشی دەكات، گەرچی ئەوانەی دۆسیەكانیان تا ئێستا لە بەردەستە و بە بازرگان حوكم دراون، زۆربەیان وەكو بڵێین قوربانیی بازرگانە گەورەكانن، ئەوانەش تا ئێستا نەگیراون یان ئەو كەسانەن كە نایەنە بەردەم دادگا، یان سەرچاوەكەیان نادۆزرێتەوە، یانیش ئەگەر بدۆزرێتەوە بەو شێوازە ڕێكارە یاساییەكە لەگەڵیان ناكرێت كە بدرێنە دادگا، بەڵكو ئەوانەی دەستگیركراون و حوكم دراون كە دێنە لای ئێمە تەماشای دۆسیەكانیان دەكەین هەموویان یان 80%بۆ90% ئەوانەن كە بڕێكی زۆر كەمێك ماددەی هۆشبەریان بەكارهێناوە، یان فرۆشتوویەتی، یان كڕین و فرۆشتنی پێ كراوە و لە دەستی گیراوە، كە ئەمانە هەر هەمووی بە بازرگان دانراون.

* هەندێ كەیس هەیە كە تێیدا ئاماژە بە كەسانی دەستڕۆیشتوو لەو بازرگانییە دەكات و تا ئێستاكەش نەتوانراوە یەكلا بكرێتەوە، یان لایەنی پەیوەندیدار ناتوانێت كاری لەسەر بكات، لەم ڕووە بەتایبەتی لە ڕووی یاساییەوە پێت وایە چی بۆ ئەو كەیسانە بكرێت باشە؟

- بەڕاستی من پێموایە هەر كەسێك بە مەبەستی بازرگانیكردن ماددەی هۆشبەر بكڕێت، یان بفرۆشێت یانیش بچێنێت و لە دەرەوە هاوردەی بكات، یان لە ڕێگەی كارگەوە بەرهەمی بهێنێت، هەر یەكێك لەوانە دەچێتە چوارچیوەی بازرگانیكردنی ماددەی هۆشبەرەوە، هەر بۆ نموونە بۆی هەیە ئەو كەسانە كە لە ناو هەرێمی كوردستان ئەو ماددە هۆشبەرانە دەچێنن یان ئەو كەسەی كە ئەم بازرگانییە دەكات كەسێكی دەستڕۆیشتووە و كەسێكە نفوز و دەسەڵاتی هەیە و لەوانەیە پشتی هەبێت، پێویستە دەسەڵاتی هەرێمی كوردستان بە جددی هیچ كەسێك نەپارێزێت لە بەرانبەر یاسادا، چونكە ئەمە كارەساتێكە بەیانی هەموو خێزانەكان و نیشتمانی ئێمە دەگرێتەوە، بۆیە چاوپۆشیكردن لە مەسەلەی دەستڕۆیشتوویەكی تێوەگلاو بە مادەی هۆشبەر وا دەكات، خیانەتێكی گەورە لەو نیشتمانە لە داهاتوو و لە مێژووی ئەو میللەتە بكرێت. زیاتر لە 100 ساڵە خەڵكێكانێك خۆیلن بۆ ئەم خاك و میللەتە شەهید كردووە قوربانیمان داوە بۆ ئەوەی بگەینە كیانێكی خۆمان، ناكرێت بێین بە ئاسانی تەسلیمی هەندێ كەسی مافیای بكەین، هەر بۆیە دەبێت كەس چاوپۆشیی لێ نەكرێت و حكومەت ئەو كەسانە دەستگیر بكات و بە سزای خۆیانی بگەیەنێت.

* بەرەنگاربوونەوەی ماددە هۆشبەرەكان جگە لەوەی پرسێكی نیشتمانی و نەتەوەییە، تا چەند گرنگە بكرێتە پرسێكی گشتی و یاساناسان و دادوەران و مامۆستایانی ئایینی و ڕۆشنبیران و هونەرمەندان و ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی و میدیاكاران و هەموو چین و توێژەكانی تێدا بەشدار بێت؟

- زۆر پێویستە، یانی ئەسڵەن لە چارەسەر گرنگتر، وەكو گوتراوە (الوقایة خیر من العلاج) خۆپارێزی لە چارەسەر باشترە، چونكە:

یەكەم: ماوە و پارە و كاتێكی زۆرمان بۆ دەگەڕێتەوە، چونكە لە جیاتی ئەوەی دەزگای پۆلیس و دادوەر و دەزگاكانی دیكە هەمووی خەریك بن كە چۆن ئەم كەسە دەستگیر بكەن و سزای بدەن و لە ناو چاكسازییەكان بەخێوی بكەن، كە ئەمەش هەمووی ماندووبوون و خەرجییە، پێش هەموو ئەمانە پێویستە هۆشیاری سەبارەت بەو ماددە ژهراوییانە گرنگیی زۆری پێ بدرێت، هەروەها لە قوتابخانەكانەوە مەترسی و هۆكار و چۆنیەتی تووشبوون و خۆپارێزی وەكو پڕۆگرام بخوێندرێت، مامۆستایانی ئایینییش پێویستە بەردەوام، یان لە وتارەكانی ڕۆژی هەینی ماوە ماوە كار لەسەر هۆشیاركردنەوە لەبارەی ماددە هۆشبەرەكان بكەن، بەگشتی پێویستە هەموو چین و توێژەكانی كۆمەڵگە لەلای خۆیانەوە بە شانۆگەری و فلیم و سیمینار و كۆڕو كۆبوونەوە هۆشیاری لەسەر ماددە هۆشبەرەكان ئەنجام بدەن و، زۆر جەخت لەسەر مەترسیی هەمەلایەنەی ئەو ژەهرە بخرێتە ڕوو، لە لایەكی دیكەوە پێویستە لەجیاتی ئەو هەموو توێژینەوە و لێكدانەوە و مێزگردە سیاسییانەی دەكرێت، بەشێك لە بەرنامە تەلەفزیۆن و ڕادیۆ و هۆكارەكانی دیكەی میدیایی تەرخان بكرێت بۆ گەیاندنی هۆشیاری لەسەر ماددە هۆشبەرەكان كە چەند مەترسیدار و تێكدەرە.

* ئایا بۆ ڕێگری كردن و بنەبڕكردنی ئەم دیاردەیە ڕێگە چارەی تەندروستی ڕۆڵی خۆی دەبینێت، بەتایبەتی بە دروستكردنی سەنتەرێك یان نەخۆشخانەیەكی تایبەت؟

-  بەڕاستی پێویست بەوە دەكات كە سەنتەری تایبەت بە شیاندنەوە هەبێت، واتە كە كەسێك تووش بوو و حوكم درا، قۆناغی دووەم ئەوەیە كە ئەم كەسە چۆن بگەڕێنینەوە ناو كۆمەڵگە و ببێتەوە بە كەسێكی بەكەڵك بۆ خۆی و خێزان و كۆمەڵگەكەی، لێرەدا پێویست بەوە دەكات كە لایەنی تەندروستی، سەنتەری تایبەت بەشیاندنەوە دروست بكەن، بۆ ئەوەی ئەو كەسە كە حوكم دراوە لەسەر ئەو تاوانە، وەكو نەخۆش هەڵسوكەوتی لەگەڵدا بكرێت نەك تاوانبار، هەر بۆ ئەو مەبەستە ئێستا سەنتەرێك لە شەقڵاوە دروست كراوە و لە چاكسازییەكانی دهۆك و سلێمانییش بەشێكیان كردووەتەوە تاوەكو ئەو كەسانە(اعادە تأهیل) بكرێنەوە، بەڵام ئەو كارە پێویستی بە سەنتەرێكی ستراتیژیی گەورە و ستافی تەواو و شارەزا هەیە، لە لایەكی دیكەوە وا بڕیارە لە هەولێریش نەخۆشخانە یان سەنتەرێكی هاوچەرخ دروست بكەن، بۆ ئەومە شوێنیشیان بۆ دەستنیشان كردووە، چونكە ئەو كەسانەی بەو تاوانەوە حوكم دراون، ناكرێت لەگەڵ ئەو بەندییانەی دیكە كە چەندین تاوانی گەورەی وەكو كوشتن و دزییان ئەنجام داوە تێكەڵ بكرێن.