پڕۆفیسۆر ئەنتۆنی سێلسۆ بۆ گوڵان: ڕەنگە گۆڕانكارییەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ببنە هۆكاری گۆڕینی خواستی ترەمپ لە بارەی كشانەوەی سەربازییەوە
ئەنتۆنی سێلسۆ، پڕۆفیسۆری دیراساتی ئەمنییە لە زانكۆی ویلایەتی ئەنجێلۆ، تایبەتمەندی بواری تیرۆریزم و سیاسەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە، لە میانەی دیمانەیەكدا گوڵان چەند پرسێكی لەگەڵدا تاوتوێ كرد، كە پەیوەست بوون بە دۆخی ئێستای سووریا و ئەگەری دووبارە سەرهەڵدانەوەی گرووپە تیرۆریست و توندڕەوەكان و چەند پێشهات و پەرەسەندنێكی دیكەی پەیوەندیدار.
* هەروەك ئاشكرایە كە ڕووخانی ڕژێمەكەی بەشار ئەسەد لە سووریا، گۆڕان و هەژانێكی گەورە بوو لەم ناوچەیەدا، ئەوە بوو دەسەڵاتێكی دیكتاتۆری لەو وڵاتەدا كۆتایی هات و خەڵكی وڵاتەكە توانییان ئازادییەك بەدەست بهێننەوە، بەڵام هەموو ئەمانە بە واتای ئەوە نەهات، كە ئیدی مەترسی لەم وڵاتەدا لە ئارادا نەماوە. لە تێڕوانینی ئێوەدا ئایا گرنگترین و دژوارترینی ئەو ئالنگارییانە چین كە ڕووبەڕووی ئەم وڵاتە بوونەتەوە؟
- هەر لە دوای گرتنەدەستی جڵەوی دەسەڵاتەوە لە كانوونی یەكەمی ساڵی 2024، دەستەی ڕزگاركردنی شام لە هەوڵ و كۆششدا بووە بۆ ئەوەی دەسەڵات بە مەركەزی بكاتەوە، ئەویش لە ڕێی دروستكردنی دەوڵەتێكی یەكگرتووی ئەمری واقیع كە سوننەكان باڵادەست بن بەسەریدا، لە كاتێكدا كاری كردووە بۆ ئەوەی بە شێوەیەكی ڕواڵەتی هەندێ لە كەمینەكان ئاوێتە بكات و گفتوگۆ لەگەڵ نوێنەرەكانیان ئەنجام بدات. كەواتە ئەگەر ئێستا وەڵامی پرسیارەكەی ئێوە بدەینەوە، ئەوا پێم وایە كۆمەڵێك ئالنگاری هەن كە بوونەتە سەرچاوەی هەڕەشە بۆ سەر سەقامگیریی وڵاتەكە. یەكەمیان پەیوستە بەو پەیوەندییە بارگرژانەی لە نێوان كەمینە ئیتنی و تایفەگەرییەكاندا لەئارادان، ئەم كەمینانەش بریتین لە عەلەوییەكان، دروز، مەسیحییەكان و كورد. واتە پێداگریی دەستەی ڕزگاركردنی شام لەسەر دەوڵەت و سوپایەكی یەكگرتوو، لە سەرئەنجامدا دەبێتە هۆی ئاوێتەكردنی چەكدارەكانی كورد و عەولەوی و مەسیحی و دروز. بەڵام ئەوەی تا ئێستا بەدی كراوە، ئەوەیە كە تا ئێستا ئەم گرووپانە بەرهەڵستیی ئەم كارەیان كردووە و بە تەواوەتی نەچوونەتە ژێر باری ئەم پرسە، لەم هەڵوێستەشدا پاساوی ڕەوای خۆیان هەیە. ئەوە بوو ئێمە كۆمەڵێك حاڵەتی كوشتنمان بینی لە دژی جڤاتی عەولەییەكان لە ناوچە كەناراوییەكانی لازقیە، هەروەها شەڕی نێوان میلیشیا عەرەبەكان- كە توركیا پاڵپشتییان دەكات- و یەكینەكانی پاراستنی گەل (كە كوردن) لەو ناوچانەی تێیدا كورد حوكمڕانن، ئەمە سەرباری پێكدادانی ناو بە ناوی دەستەی ڕزگاركردنی شام و گرووپە هاوپەیمانەكانی لەگەڵ دروزەكاندا. دووەمیان، پەیوەستە بەو گرووپە جیهادییە سوننانەی (بە گرووپە ناوخۆیی و دەرەكییەكانەوە) كە هاوتەریب و هاوپەیمانن لەگەڵ دەستەی ڕزگاركردنی شام. مەبەستم ئەوەیە ئەم گرووپانە دید و تێڕوانینی جیاوازیان هەیە لەبارەی ئەو ڕەوت و ڕێڕەوەی پێویستە وڵاتی سووریا بیگرێتەبەر. لەم ڕووەوە دەستەی ڕزگاركردنی شام تووشی دوژاری بووەتەوە لە كۆنتڕۆڵكردنی گرووپە هاوپەیمانەكانی و ئەو حاڵەتە بەرچاوانەی كوشتنیش كە لە ناوچەی لازقیە و ناوچە دروزنشینەكاندا ڕوویان دا، ئاماژەن بەوەی كە ڕژێمەكەی ئەل شەرع كۆنتڕۆڵی بەسەر هێزەكانیەوە نییە. ئاڵنگاریی سێیەم، ئەوەیە كە كەمینەی عەلەوییەكان و حزبوڵڵای لوبنانی و وڵاتی ئێران هەوڵی بنكۆڵكردنی ڕژێمەكەی دەستەی ڕزگاركردنی شام دەدەن و بە چەشنێكی چالاك پشتیوانیی ڕاپەڕینی تایفەگەرییانەی عەولەوی و شیعەكان دەكەن. چوارەمیان بریتییە لە بەرهەڵستی و دژایەتیكردنی داعش بۆ ڕژێمەكە لە ئایین دەرچووە و كافرەكەی دیمەشق (هەڵبەتە لە تێڕوانینی داعشدا)، لەم ڕووەوە كار و كۆشش دەكات، بۆ ڕووخاندنی ڕژێم و حوكمڕانییەكەی ئەل شەرع. هەروەها كێشە و ناكۆكییەكانی پێشوو و ڕابڕدووی نێوان ئەحمەد ئەل شەرع- كاتێك سەركردەی ئەم ڕێكخراوە بوو- لەگەڵ بەرەی ئەل نوسرە، بەردەوام دۆخێك دەخوڵقێنێت كە داعش سوودی لێوەربگرێت. ئەو چوار ئالنگاری و دژوارییانەی ئاماژەمان پێكردن، بە چەشنێكن كە دەبنە هۆی ئەوەی وڵاتەكە بەرەو ئاراستەی جیاواز ببەن و لە كۆتاییدا دەبنە هۆی لاوازكردن و بنكۆڵكردنی توانای ڕژێمەكە بۆ بەدیهێنان و هێنانەئارای سەقامگیری و ئارامی لە وڵاتەكەدا.
* زۆر باشە، ئەگەر ئەمە دۆخی وڵاتەكە و ئەمە ئەو گرفتاری و ئالنگارییانە بن كە ڕووبەڕووی ڕژێمەكەی ئەحمەد ئەل شەرع بوونەتەوە، ئایا ئێوە چۆن وەسفی ئێستا و هەلومەرجی هەنووكەی ئەم وڵاتە دەكەن؟ مەبەستمان ئەوەیە ئایا ئێستا سووریا دەوڵەتێكی شكستخواردووە، یان لە باری شكستدایە، یان لەوپەڕی لەرزۆكی و نالەباریدایە، یان ئەوەتا هێشتا زۆر زووە لەم ڕووەوە حوكم بدەین؟
- بە تێڕوانینی من دەكرێت بڵێین دەوڵەتی سووریا لە بارێكی لەرزۆكدایە، كە لە ڕووی ناوخۆییەوە تووشی دابەشبوون بووەتەوە، لە ڕووی دەرەكیشەوە ڕووبەڕووی گوشاری دەرەكی بووەتەوە. بە لەبەرچاوگرتنی ئەم دابەشبوون و فشارانەش كە وڵاتەكە بە ئاراستەی جیاوازدا پەلكێش دەكەن، ئەوا ئەگەری ئەوە هەیە ئەم وڵاتە تووشی داڕووخان ببێتەوە. ئەگەر باسی كاریگەری و ڕۆڵی دەوڵەتە دەرەكییەكان بكەین، ئەوا دەكرێت ئاماژە بەوە بكەین، كە هەردوو وڵاتی توركیا و قەتەر هاوكاری ڕژێمەكەی ئەل شەرع دەكەن، بۆ ئەوەی بتوانێت وڵاتەكە بەرەو باری سەقامگیری ببات. هەروەها ئیسرائیلیش نیگەرانە لە بارەی ڕژێمەكەی ئێستای سوریاوە، ئەویش بەهۆی ئەو ڕیشە ئایدیۆلۆژییە جیهادییە سوننەییەی كە هەیەتی و لەم ڕووەوە هەوڵی هاندانی بەرهەڵستی هەندێ كەمینەكان دەدات. ئێوە لەوە بڕوانن، كە كاتێك پشتیوانكارەكانی ئەل شەرع چوونە نێو مزگەوتی ئومەوی لە دیمەشق، هوتافی ئەوەیان دەكێشا، كە ئامانجی دواتریان بریتییە لە مزگەوتی ئەل ئەقسا لە قودسی ڕۆژهەڵات. لەبەر ئەوە و لەم ڕوانگەیەوە من وێنای سیناریۆیەك ناكەم كە تێیدا پەیوەندییەكانی نێوان قودس و دیمەشق ئاسایی بووبێتەوە.
* وەك لە وەڵامەكانتاندا بەدی دەكرێت، ئێوە جۆرێك لە دید و تێڕوانینی نەرێنی، یان با بڵێین ڕەشبینیتان هەیە لەبارەی ئەم ڕژێمەی ئێستای سووریا، بەڵام با ئەوەش لە یاد نەكەین، كە ئەم ڕژێمەی سووریا چەند هەنگاوێكی هەڵگرتووە، كە وا دەخرێنەڕوو بۆ ددانپێدانانە بە مافی پێكهاتەكانی وڵاتەكە، بۆ نموونە، ئێمە بینیمان ڕاگەیاندراوی دەستووری بڵاوكرایەوە، كۆبوونەوە لەگەڵ پارتە كوردییەكان ئەنجام درا. ئێوە چۆن هەڵسەنگاندن بۆ كارایی و جددییەتی ئەم ڕێكارانە دەكەن؟ ئایا دەبنە هۆی بنیادنانی متمانە و بەهێزكردنی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان؟
- نەخێر، من پێم وایە ئەحمەد ئەل شەرع (بە هاندانی توركیا و قەتەر)، هەنگاوەكانی ڕواڵەتی و ڕووكەشین و بگرە گفتوگۆكان و گوتاری پەیوەست بە ئاوێتەكاری بەكار دەهێنێت بۆ فریودانی ڕۆژئاوا، بۆ ئەوەی پشتیوانی ڕژێمەكەی بكەن و كۆتایی بە سزاكانی سەر سووریا بهێنن. بەداخەوە ئەمەشی بۆ چووەتەسەر. ئەگەر ڕاشكاو بم، ئەوا پێم وانییە ڕژێمەكە لەم ڕووەوە جددی بێت. دواتر دەبێت ئەوەش بڵێین، كە سەرەڕای ئەوەی دەستەی ڕزگاركردنی شام خۆی لە ئەلقاعیدە و داعش جیاكردووەتەوە، بەڵام هێشتا گرووپێكی ئیسلامیی سوننەیە و پابەندە بە بنەما و پرەنسیپەكانی ئیخوان موسلمینەوە، كە ئەمەش لە كۆتاییدا دەبێتە هۆی ئەوەی دەست بداتە پاكتاوكردنی ئەو كەمینانەی دیكە كە پێی وایە لە ئایین لایان داوە، هاوشان بە گرووپە موعازەرە مەسیحی و عەلمانییەكانەوە. لەم ڕوانگەیەوە، ئایدیۆلۆژیای عەلمانیی كورد لەو وڵاتەدا و ئەو حوكمڕانییە خۆبەڕێوەبەرییە نامەركەزییەی هەیەتی و پراكتیزە ناتەقلیدییەكان، پێكناكۆكن لەگەڵ ڕژێمەكەدا، هەر ئەمەش بووەتە هۆی ئەوەی ئەگەری ئاشتەوایی لەگەڵیان لە ئارادا نەبێت. لە پەیوەندی بە كوردەوە، ئەوا نیگەرانیی تایبەتی من پەیوەستە بە چارەنووسی كوردی سووریاوە، هاوشان بە هەڵكشانی دەستڕۆیشتوویی توركیا لە تەواوی ناوچەكەدا. هەروەها من دەمەوێت ئەوەش بڵێم كە داكشان و لاوازبوونی گرووپە وەكیلەكانی ئێران، هەواڵێكی خۆشە بۆ كوردی عێراق. هەرچۆنێك بێت، من پێم وایە بە لەبەرچاوگرتنی ڕەوتی ڕووداوەكانی سووریا- كە ئاشكرایە ئەم وڵاتە كلیلی ناوچەكەیە- ئەوا ڕەنگە شەپۆلێكی نوێی جیهادیی سوننە ببینین، كە ئەگەر ئەمەش ڕووبدات، ئەوا كەمینەكانی ناوچەكە تووشی گوشار و بارگرانییەكی زۆر دەبنەوە.
* ئایا لە دید و تێڕوانینی ئێوەدا باشترین چوارچێوە چییە كە بتوانرێت دابڕێژرێت بۆ بەدیهێنانی ئاشتەوایی و سارێژكردنی ئەو برینە كۆمەڵایەتییە قووڵانەی كە سووریا بەدەستیانەوە دەناڵێنێت؟
- من پێم وایە باشترین چوارچێوە لەم ڕووەوە كە بگیرێتەبەر، بریتییە لە گرتنەبەری بونیادێكی فیدڕاڵی كە بە هۆیەوە پارێزگارییەكی دەستووریی دەستەبەر بكرێت بۆ كەمینە ئایینی و ئیتنییەكان، هەروەها دەبێت پایەكانی حوكمڕانییەكی پەرلەمانیش بچەسپێنرێت و پیادە بكرێت.
* ئێوە باسی ڕۆڵ و كاریگەریی هەندێ لە وڵاتە دەرەكییەكانتان كرد لە دۆخی نوێی سووریادا، ئایا ئێوە هیچ هیوایەك بەدی دەكەن بۆ ئەوەی هێزێكی دەرەكی و كاریگەر، وەك ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، بتوانێت دەستڕۆیشتوویی خۆی بە شێوەیەكی ئەرێنی بەكار بهێنێت- كە ئەوەبوو لەم دواییانەدا سزاكانی سەر ئەو وڵاتەی هەڵگرت- بە شێوەیەك كە دۆخەكە بەرەو ئارامی و سەقامگیری ببات؟
- لە ڕاستیدا ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا دەتوانێت پارێزگاری لە مانەوەی هێزەكانی بكات لە سوریا و درێژە بە پشتیوانییەكانی بدات بۆ یەكینەكانی پاراستنی گەل و ڕێگری بكات لە دووبارە سەرهەڵدانەوە و هاتنەوەئارای داعش، ئیسرائیلیش دەتوانێت بەردەوامی بدات بە پاڵپشتییەكانی بۆ پێكهاتەی دروز و دەكرێت سووككردنی سزاكانی گرێ بدرێتەوە بە هەناوهەڵگرتن بەرەو حوكمڕانیی دیموكراتی. بەڵام ئەوەی لە ئێستادا بەدی دەكرێت ئەوەیە كە ئیدارەی ئەمریكا بە سەرۆكایەتیی دۆناڵد ترەمپ بە ئاراستەی پێچەوانە كار دەكات، بەڵام ڕەنگە پێشهات و پەرەسەندنەكان ببنە هۆی ئەوەی خواستی خۆی بگۆڕێت لە پەیوەندی بە كشانەوەی سەربازییەوە لە سووریا.
* ئێوە زۆر باسی ئەگەری دووبارە سەرهەڵدانەوەی داعش و گرووپە تیرۆریستییەكانتان كرد. لێرەدا پرسیارەكە ئەوەیە ئایا پێویستە چ ڕێكارێك بگیرێتەبەر و چ هەنگاوێك هەڵبگیرێت تاوەكو گرووپە تیرۆریستییەكانی پێشوو جێ پێی خۆیان جێگیر نەكەنەوە، واتە پێویستە چی بكرێت بۆ ئەوەی هەلومەرجێك دروست نەبێت كە ببێتە هۆی بەهێزكردنی ئەم گرووپە توندڕەوە و تیرۆریستانە؟
- من پێم وایە باشترین ڕێگاچارە ئەوەیە كە بەردەوامی بدرێت بە هاوبەشیی نێوان ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و یەكینەكانی پاراستنی گەل، كە گرووپێكی كوردییە، ئەویش لە پێناو كۆنتڕۆڵكردنی زیندانیكراوەكانی داعش و كار و كۆششكردن بۆ ئەوەی ناوچە كوردییەكان پارێزگاری لە خۆبەڕێوەبەرییەكەیان بكەن.
