موخەلەد حازم، پسپۆر و تایبەتمەندە لە كاروباری ئاسایش و ستراتیژی، پێشتر ڕاوێژكاری ئاسایش و یاسایی بووە لە حكومەتی عێراق و شرۆڤەوانی سیاسییە و ڕا و بۆچوونەكانی لەسەر پرسە هەستیارەكانی عێراق و ناوچەكە جێگەی بایەخی كەناڵە عەرەبی و عێراقییەكانە و ڕاشكاوانە ڕا و بۆچوونی خۆی دەڵێت. گۆڤاری گوڵان دیدارێكی لەگەڵیدا ساز دا لەسەر پرسی دوا ناكۆكییەكانی ئەم دواییەی نێوان هەرێمی كوردستان و حكومەتی عێراقی فیدڕاڵی، بەتایبەتی لەسەر پرسی بوودجە و مووچە و نەوت، بەم جۆرەش دید و بۆچوونەكانی خستەڕوو.

 

* دوای بڕینی مووچەی مووچەخۆرانی هەرێمی كوردستان لەلایەن بەغداوە، ناكۆكییەكانی نێوان هەردوو حكومەتی هەرێمی كوردستان و حكومەتی عێراقی فیدڕاڵ ئاڵۆزتر بووە، ئەم بڕیارە لە كاتێكی هەستیاری پێش جەژن لەلایەن وەزارەتی دارایی حكومەتی عێراقی فیدڕاڵییەوە دەرچوو، بە نادەستووری و نایاسایی دادەنرێت، ئایا هۆكاری دەركردنی ئەم بڕیارە بۆ چی دەگەڕێنیتەوە؟

- پەیوەندییەكانی نێوان هەرێمی كوردستان و حكومەتی فیدڕاڵی لە بەغدا، بابەتێكی ئاڵۆز و فرە ڕەهەندە، بەداخەوە چەندین دۆسێی چارەسەرنەكراوی لەخۆ گرتووە و بە كێشە هەڵپەسێردراوەكان ناو دەبرێت و تاكو ئەمڕۆ چارەسەرێكی بنەڕەتیی بۆ نەدۆزراوەتەوە. لە ئێستادا كێشەكانی بوودجە و مووچە و نەوتیشی هاتووەتەسەر، ئەمە وێڕای ئەوەی لە ساڵی 2003وە و بەدامەزراندنی حكومەتی نوێی عێراق، چەندین كابینەی وەزاریی دامەزراون و هەر یەكەو كێشەكانی نێوان هەرێم و بەغدای بۆ ئەوەی دیكەی ڕاوانە كردووە و بێ چارەسەری ڕیشەیی ماونەتەوە. بۆیە نابێت تەنیا لەیەك ڕوانگەوە بڕوانینە هەموو ئەم كێشانەی كە ڕەگ و ڕیشەی قووڵیان دروست كردووە و تێكەڵ بە هۆكارە ناوخۆیی و دەرەكییەكانیش بوون، بەڵام كێشەی ئەمجارەی نێوان هەرێم و بەغدا بۆ دەرنەكردنی یاسای نەوت و غازی فیدڕاڵی دەگەڕێنمەوە.

* مەبەستت ئەوەیە دەركردنی (یاسای نەوت و غازی فیدڕاڵی) كلیلی چارەسەركردنی كێشەكانی نێوان هەرێم و حكومەتی عێراقی فیدڕاڵە؟ وەزارەتی سامانە سرووشتییەكان لە وەڵامدانەوەی وەزارەتی نەوتی عێراقی فیدڕاڵدا ئەو وەزارەتەی بە هۆكاری جێبەجێ نەكردنی دەستوور و یاسا دانا، بە شێوەیەك ئەوان بەردەوام پاشگەز دەبنەوە لە ڕێككەوتنەكان و ناهێڵن نەوتی هەرێمی كوردستان هەناردە بكرێتەوە. ئایا گرنگیی دەرچوونی ئەم یاسایە بۆ چارەسەركردنی هەموو ئەم كێشانە چییە؟

- دەرنەچوونی یاسای (نەوت و غازی فیدڕاڵی) هۆكاری بنەڕەتیی كێشەكانی نێوان هەولێر و بەغدایە، ئەم یاسایە بە كلیلی چارەسەرەكان دادەنرێت و دەتوانین گرنگی یاساكە بەم چەند خاڵە ڕوون بكەمەوە :

1- یاسای نەوت و غازی فیدڕاڵی ماف و ئەركەكان ڕوون دەكاتەوە و دیاری دەكات مافی هەرێم چییە و ئەركی چییە، هاوكات ماف و ئەركەكانی حكومەتی فیدڕاڵیش دیاری دەكات.

2- ڕێگری لە لێكدانەوەی تاكلایەنە دەكات، بۆیە بەبێ ئەم یاسایە هەر ڕێككەوتنێك دەكرێت تەموموژاوی و كاتییە و وردەكاریی ڕوونی تێدا نییە، كێشەكە لەوەدایە لە غیابی یاسای نەوت و غازی فیدڕاڵیدا دۆخەكە ناڕوونە و هەر لایەنەو بابەتی دەرهێنان و هەناردەكردنی نەوت و غاز بە ئیجتیهادات و ئارەزووی خۆی لێك دەداتەوە.

3- كۆتایی بە هەموو ئەو كێشانەی هەناردەكردن دەهێنێت و میكانیزمێكی ڕوون بۆ هەناردەكردن و دەرهێنان و گەڕان بەدوای نەوت و غاز و چۆنیەتی و شێوازی گرێبەستەكان و فرۆشتنی هەر هەمووی ڕێك دەخاتەوە.

بۆیە من پێم وایە بەبێ بوونی ئەم یاسایە كێشەكانی نێوان هەرێم و بەغدا، بەتایبەتی لە بواری نەوت و غازدا بەردەوام دەبێت و، ڕێككەوتنەكانیش لە نێوانیاندا تەنیا چارەسەرێكی كاتی دەبێت. هەرچەندە هەندێك هەنگاوی ئەرێنی لە حكومەتی ئێستادا نراوە بۆ چارەسەركردنی پرسی غاز و گرێبەست لەگەڵ كۆمپانیاكان، بەڵام كێشە بنەڕەتییەكان هێشتا وەك خۆیان ماونەتەوە و پێویستیان بە چارەسەری ڕیشەیی هەیە.

* بەڵام جگە لە دەرنەكردنی یاسای نەوت و غازی فیدڕاڵی لەگەڵ نزیكبوونەوە و ئاڵۆزبوونی ململانێكانی نێوان ئەمریكا و ئێران، ڕاستەوخۆ ئەم فشارو مووچەبڕین و ناكۆكییانەی نێوان هەرێمی كوردستان و حكومەتی عێراقی فیدڕاڵی سەری هەڵدا، تاچەند میلیشیاكانی سەر بە ئێران و هەندێك لایەنی سیاسی لە ڕێگەی ئەجندەی دەرەكییەوە ئەم دۆخەیان شێواندووە و كار بۆ برسیكردن و بڕینی مووچە و گەمارۆی ئابووری بۆ سەر هەرێمی كوردستان دەكەن؟

- جگە لە هۆكاری سەرەكی كە نەبوونی یاسای نەوت و غازە، چەندین هۆكاری دیكە ڕۆڵیان لە ئاڵۆزكردنی دۆخەكەدا هەیە، كە لە دوو خاڵی سەرەكیدا كۆیان دەكەمەوە ئەویش «ئەجیندەی دەرەكی و عەقڵیەتی سیاسیی ناوخۆیی»ـە، لەلایەك ململانێی نێوان ئەمریكا و ئێران كاریگەریی ڕاستەوخۆی لە سەر دۆخی عێراق و پەیوەندییەكانی هەرێم و بەغدا هەیە، بەداخەوە هەندێك لایەنی سیاسی لە بەغدا كە پەیوەندیی دەركییان هەیە، هەرێمی كوردستان وەك ڕێگر دەبینن لە بەردەم جێبەجێكردنی ئەجیندەكانیاندا، لەلایەكی دیكەشەوە چینێكی سیاسی هەن، كە خاوەنی دوژمنایەتی و ململانێی تایبەتن لەگەڵ هەرێم، ئەم لایەنانە هەوڵ دەدەن دۆخەكە بشێوێنن و ڕێگری لە هەر جۆرە لێكتێگەیشتنێك بكەن.

* زۆر لە شرۆڤەكارانی دیكەش جەخت لەوە دەكەنەوە كە پەیوەندییەكانی نێوان هەرێم و بەغدا بەستراوەتەوە بە گۆڕانكارییەكانی ناوچەكە و ئەنجامی ململانێكانی نێوان ئەمریكا و ئێرانەوە. ئایا ئەو سیناریۆیانە چین كە ناوچەكە و عێراق ئەگەری ڕوودانی لێ دەكرێت، بەتایبەتی كە عێراق لە سەروبەندی هەڵبژاردنێكی چارەنووسسازدایە؟

- پێم خۆشە لە دووتوێی گۆڤارەكەتانەوە باسی گرنگیی ئەو هەڵبژاردنەی عێراق بكەم كە چارەنووسی تەواوی هەڵبژاردنی داهاتووی عێراق بەستراوەتەوە بەو گۆڕانكارییە گەورەیەی كە لە لێدانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران ڕووی دا و، ئەگەری زیاتر ئاڵۆزبوونی دۆخی شەڕەكە و تەشەنەكردنی هەیە، ئەمەش گومانی تێدا نییە كاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر دۆخی ناوخۆی عێراق و هەڵبژاردنەكانیش دەبێت، لەم حاڵەتەدا ڕەنگە هەڵبژاردنەكان دوا بخرێن، یان هەڵبوەشێنرێنەوە، چونكە فۆكسەكە چووەتە سەر ئەو ڕووداوە گەورەیە.

* بەڵام تا ئەو كاتە ئایا بەغدا هەر لەسەر فشاری ئابووری و سیاسیی خۆی بەرانبەر هەرێم و مووچەخۆرانی بەردەوام دەبێت، پێت وانییە مانەوەی كێشەكان بە هەڵپەسێردراوی دۆخەكە ئاڵۆزتر دەكات و كورد بەرانبەر ئەم غەدرە دەستەوەستان ڕاناوەستێت؟

- منیش لەگەڵ ئێوەدا هاوڕام كە دۆسێی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم پەیوەستە بە ژیانی خەڵكەوە و زۆر جار وەك كارتێكی فشاری سیاسی لەلایەن بەغداوە بەكار دەهێنرێت، هەرچەندە سەرۆك وەزیران خۆی لەگەڵ بڕینی مووچەدا نییە، بەڵام فشار لەلایەن هەندێك لایەنی سیاسییەوە لەسەر وەزارەتی دارایی و دامەزراوەكانی دیكە دروست دەكرێت، لێرەدا پرسیارێكی گرنگ دێتە ئاراوە، بۆچی نوێنەرانی كورد لە بەغدا فشاری پێویستیان نەكرد بۆ پەسەندكردنی یاسای نەوت و گاز، هەروەك چۆن سوننەكان فشاریان بۆ یاسای لێبوردنی گشتی كرد و شیعەكانیش بۆ یاسای پشووی غەدیر كرد، ئەمە كەمتەرخەمییەكەیە كە وای كردووە كێشەكان بە هەڵپەسێردراوی بمێننەوە و پێویستە لە قۆناغی داهاتوودا كاری جددی بۆ چارەسەركردنی بكرێت.

* بەڵام لە عێراقدا گوتاری تائیفی و ململانێی سیاسیی توند هەیە و جێگەی بۆ گوتاری عەقڵ و نیشتمانپەروەری و خزمەتكردنی خەڵك و یەكتر قبووڵكردن نەهێشتووەتەوە. ئایا لە غیابی ئەم گوتارەدا چۆن دەكرێت كێشەكانی نێوان هەرێم و بەغدا چارەسەری ڕیشەییان بۆ بدۆزرێتەوە؟

- لە عێراقدا كێشەی نەبوونی ناسنامەی نیشتمانی هەیە، كە وای كردووە كێشەكانی خەڵك لەلایەن سیاسییەكانەوە پشتگوێ بخرێن، بەتایبەتی كێشەكانی ئاو و كارەبا و خزمەتگوزارییەكانی دیكە كە كێشەی ڕۆژانەی خەڵكن، كە جێگەی داخە لەبری چارەسەركردنی پێش هاتنی وادەی هەڵبژاردنەكان، كەچی لایەنە سیاسییەكان نەك تەنیا كەمتەرخەمن، بەڵكو هەموو ئەم كێشانەیان پشتگوێ خستووە. ئەوەتا لەگەڵ نزیكبوونەوەی وادەی هەڵبژاردنەكاندا ململانێی سیاسی و تۆمەتباركردنی یەكتر جێگەی چارەسەری كێشەكانی هاووڵاتیانی گرتووەتەوە. كێشەی سەرەكی ئەوەیە كە سیاسەتمەدار كاتێك دەچێتە پەرلەمان لەبری نوێنەرایەتیكردنی هەموو عێراق (كورد، سوننە، شیعە) دەبێتە نوێنەری تائیفە و پێكهاتەكەی خۆی، ئەم كەلتوورە وای كردووە، كە ناسنامەیەكی نیشتمانیی یەكگرتوو دروست نەبێت و گوتاری تائیفی و هاندەر زاڵ بێت، كە لە كۆتاییدا تەنیا هاووڵاتیی ئاسایی لە عێراق و هەرێمی كوردستانیش باجەكەی دەدەن.