نەوزاد شێخ كامیل، بەڕێوەبەری گشتیی بازرگانییە لە وەزارەتی بازرگانی و پیشەسازیی حكومەتی هەرێمی كوردستان و یەكێكە لە ئابووریناسە دیارەكان و ئەندامی سەندیكای ئابووریناسانی كوردستانە و خاوەنی ئەزموونێكی كەڵەكەبووی ئابووری و بازرگانیشە. لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (بەرنامە و پلان بۆ پەرەپێدانی كەرتی كشتوكاڵ لە هەرێمی كوردستاندا)، لە ڕوانگەیەكی ئابوورییەوە تیشك دەخاتە سەر گرنگیی دۆزینەوەی بازاڕ بۆ بەروبوومە كشتوكاڵییەكان و بەمجۆرە بۆچوون و پێشنیار و ڕاسپاردەكانی خۆی خستەڕوو.

 

 

بازنەی گفتوگۆی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان، بابەتێكی زۆر هەستیار و ژیاریی تایبەت بە ژیانی هاووڵاتیانی هەڵبژاردووە، بۆ ئەوەی ڕاشكاوانە گفتوگۆی لەسەر بكەین، بۆیە ئەمەیان جێگەی دەستخۆشییە.

ئامادەبووانی ئەم گفتوگۆیە ئاماژەیان بە كۆمەڵێك ئاستەنگ و گرفتی كەرتی كشتوكاڵ كرد، كە سەرەنجام ئەو گرفتانە دێنەوە ناو كەرتی بازرگانی، كە مەبەست دۆزینەوەی بازاڕ و ساغكردنەوەی بەربوومی جووتیارانە، ئەوی دیكەشیان پەیوەست بوو بە ڕێكخستنی بەرهەمەكان و پاش پیشەسازیی خۆراك كە ئەویشیان دێتەوە ناو كەرتی پیشەسازی، بۆیە هەوڵ دەدەم، كە لە گرفتەكان تێبگەین بۆ ئەوەی دواتر هەموو پێكەوە بۆ چارەسەرێك بگەڕێن، تاكو ئەو گرفت و كەموكووڕییانەی پێ چارەسەر بكەین.

ئەوجا لەگەڵ ئەوەی من بەڕێوەبەری گشتیی بازرگانیم، بەڵام حەز دەكەم لەسەر بەپیشەسازیكردنی كشتوكاڵ چەند قسەیەك بكەم. هەر بۆیە كاتێك لە وەرزی پێگەیشتنی بەروبوومە كشتوكاڵییەكان بەرهەمی جووتیاران بۆ نموونە (تەماتە و خەیار) دەبینین فڕێ دەرێتە سەر شەقامەكان، ئەم دیمەنە ئەوەمان پێ دەڵێت، كە ئێمە لە بەپیشەسازیكردنی كەرتی كشتوكاڵدا لاوازین. ڕاستە هەندێك هەنگاومان هەڵگرتووە، بەڵام ئەو هەنگاوانە بەو ئاستە گەورە نەبوون كە بتوانێت ئەو بەرهەمە كشتوكاڵییانە بكاتە پیشەسازی و ڕێگە نەدات، جووتیاران ناچار بن فڕێی بدەن. كەواتە ئەمە یەكێكە لەو گرفتانەی كە نەمانتوانیوە لە ڕووی پیشەسازییەوە ئەوجا هۆكارەكەی یاسایی بێت، یان سیاسی، كارئاسانی بۆ بزنێسمان و وەبەرهێنەران دابین بكەین، بۆ ئەوەی سەرمایەكانیان لە دروستكردنی كارگەی بەرهەمهێنانی خۆراك وەگەڕ بخەن.

سەبارەت بە بواری بازرگانی، ئێمە لە بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی بازرگانی، دوو جۆر بازرگانیمان هەیە، كە بریتین لە بازرگانیی ناوخۆ و بازرگانیی دەرەكی، بازرگانیی دەرەكی بریتییە لە بەبازاڕكردنی بەرهەمە خۆماڵییەكان، ئەوجا بە ڕێگەی ڕاستەوخۆ، یان بیكەینە پیشەسازی، پاشان وەك بەرهەمێكی پیشەسازی هەناردەی دەرەوەی بكەین، بەڵام بە حوكمی ئەوەی بەرهەمە خۆماڵییەكانمان لە هەندێك بەرهەمدا نەبێت، نەگەیشتوونەتە ئەو ئاستەی ئاستی ناوخۆ پڕبكەنەوە و ڕەوانەی دەرەوەشی بكەین، بۆیە نەتوانراوە بازاڕێكی گەورەی لەسەر ئاستی دەرەوە بۆ دروست بكەین و ئەو دراوە قورسەی بۆ هاوردەكردن دەچێتە دەرەوە ڕێگەی لێبگرین و لە وڵاتی خۆمان بمێنێتەوە، بەڵام ئەوەی جێگەی هەڵوەستەیە لەم بوارەش هەنگاوی بۆ هەڵگیراوە و سەرەتایەكی باش دەستی پێكردووە. لێتان ناشارمەوە بەڕێز سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان لە هەموو ئەو سەردانانەی كە بۆ وڵاتانی دەرەوە دەیكات و لەكۆبوونەوەی لەگەڵ ئەو شاندانەی دێنە كوردستان و لە كۆبوونەوەی لەگەڵ كونسووڵ و نوێنەرانی وڵاتان كە لە كوردستان هەن، بەردەوام جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە، چۆن بازاڕی شایستە بۆ ئەو بەرهەمە خۆماڵییانە بدۆزرێتەوە كە لە كوردستان بەرهەم دەهێنرێن. یان هەوڵەكانی بۆ ئەوەیە كە هانی كۆمپانیا گەورەكانی جیهان بدات، بۆ ئەوەی بێن لە كوردستان كارگەی خۆیان بۆ پیشەسازیی خۆراك دابمەزرێنن، ئەمەش لە پێناوی ئەوەیە پەرە بە كەرتی پیشەسازی و كشتوكاڵ بدات و ئاڵوگۆڕە بازرگانییەكان بەرەو فراوانبوون و زیادبوون ببات.

لە بواری بازرگانیی ناوخۆدا، من زیاتر لەسەر وەرگرتنی گەنمی جووتیاران قسە دەكەم، كە پرسێكی زۆر گرنگە كاتێك كە جووتیاران گەنمەكەیان دروێنە دەكەن و لێیان وەردەگرین. بۆ ئەم مەبەستە ئێمە ئێستا 11 سایلۆمان هەیە كە هەموویان بۆ چەند ساڵێك گەنمی تێدا هەڵبگرین و توانای هەڵگرتنی 485 هەزار تەن گەنمیشیان هەیە. هاوكات ئێمە لەگەڵ و ئەو 11 سایلۆیە هەندێك پەنكەرمان هەیە (كۆگایەكە بە بەرد و چیمەنتۆ دروست كراوە)، كاتێك سایلۆكان پڕ دەبن، ناچار دەبین گەنمەكە بخەینە ناو ئەو پەنكەرانە، هەروەها هەندێك گۆڕەپانمان هەیە كە تەنیا چیمەنتۆیە و كاتێك پەنكەرەكان پڕ دەبن، ناچارین گەنمەكە لەو گۆڕەپانانە ڕۆبكەین.

 ئێمە لە ساڵی پار 685 هەزار تۆن گەنممان لە جووتیاران وەرگرت، لەو ڕێژەیە 300 هەزار تۆنی لە سایلۆكاندا ماونەتەوە، بۆیە ئەگەر ئەمساڵ تەنیا 500 هەزار تەن گەنمی جووتیاران وەربگرین، ئەوا سایلۆكانمان تەنیا توانای 185 هەزار تەن گەنمیان دەبێت، كە تیایدا كۆگای بكەین. بۆیە ئەو 315 هەزار تۆنەی دەمێنێتەوە، دەبێت لە پەنكەرەكان و لە گۆڕەپانەكان جێیان بۆ بكەینەوە، ئەمەش لە ڕووی زانستیەوە ڕێگەیەكی دروست نییە، لەبەر ئەوەی ئەگەر بارانێك ببارێت، یان بایەكی توند هەڵبكات، ئەوە گەنمی ناو گۆڕەپان و پەنكەرەكان زیانیان پێدەگات، بەمەش زیانێكی زۆر بەر ئاسایشی خۆراكی هەرێم دەكەوێت.

بۆ چارەسەركردنی ئەم گرفتە هەر لە كابینەی نۆیەمدا سێ سایلۆی دیكە دروست كراون، لە «ڕوڤیا، گەرمیان، قوشتەپە»، كە هەر یەكێك لەم سایلۆیانە توانای كۆگاكردنی 40 هەزار تۆن گەنمیان هەیە و، ئەم سایلۆیانە ئەمساڵ گەنم وەردەگرن.

هەروەها لە ئێستادا پڕۆژەی دروستكردنی سایلۆیەك لە هەڵەبجەی شەهید دەستی پێكردووە و بە ڕێژەی 75%ی كارەكانی تەواو بووە و ئەمساڵ توانای ئەوەی نابێت گەنم وەربگرێت، بەڵام بە دڵنیاییەوە ساڵی داهاتوو ئەو سایلۆیەش 40 هەزار تۆن گەنم وەردەگرێت، سایلۆیەكی دیكەشمان داوەتە پرۆسەی تەندەرین بۆ ئەوەی سایلۆیەكی دیكە لە زاخۆ دروست بكرێت، كە ئەویش توانای كۆگاكردنی 40 هەزار تۆن گەنمی دەبێت.

لە پلانی وەزارەتی بازرگانی و پیشەسازیدا بەرنامەی دروستكردنی چوار سایلۆی دیكە لە كوردستاندا هەیە، ئامانج لە دروستكردنی ئەم سایلۆیانە بۆ ئەوەیە توانای سایلۆكانمان بۆ هەڵگرتنی گەنم بگەیەنینە 800-850 هەزار تۆن گەنم، ئەمەش وەك هەنگاوێكی دووربینانەی ستراتیژی بەرنامەی بۆ دانراوە، بۆ ئەوەی ئاسایشی خۆراكی هەرێمی كوردستان پارێزراو بێت و، ئەگەر ساڵێك تووشی وشكەساڵی بووین و بەرهەممان نەبوو، یان نەخۆشییەك بڵاو بووەوە، وەك ئەوەی كە لە ساڵی 2020 پەتای كۆرۆنا بڵاو بووەوە، توانای ئەوەمان هەبێت، بۆ ماوەی لانیكەمی ساڵێك گەنمی وڵاتی خۆمان دابین بكەین.

بەدەر لەم هەنگاوانەی كە بۆ هەڵگرتنی گەنم وەك پرسێكی گرنگ تایبەت بە ئاسایشی خۆراك هەنگاوی بۆ هەڵگیراوە، لە هەمان كاتدا بەردەوامیش پێویستمان بە كۆگای ساردكەرەوە هەیە، بۆ ئەوەی پێداویستییە خۆراكییەكانی تێدا كۆگا بكەین. لە ئێستادا ژمارەی ئەو هاووڵاتیانەی كوردستان كە لە پسولەی خۆڕاك ناویان تۆمار كراوە، گەیشتووەتە پێنج ملیۆن و سێ سەد و پەنجا هەزار كەس، ئەمانە هەموویان سوودمەندن لە پسوڵەی خۆراك كە تەنیا ئەو ئاردەی وەریدەگرن 9 كیلۆ گرامە و كەرەستەكانی دیكە نزیكەی 5-6 كیلۆیە، ئەمە مانای ئەوەیە ئێمە مانگانە پێویستمان بە چەندین كۆگای ساردكەرەوەی گەورە هەیە، لەم بوارەشدا كەموكورتیمان هەیە، بەو كۆگایانەی ئێستا لەبەردەستن، ناتوانین ئەو خۆراكەی كە دێت، بۆ مانگێك خۆڕاكی تێدا هەڵبگرین، بەڵام لە هەموو بارودۆخێكدا لە وڵاتان بەشی كۆگاكردنی شەش مانگی خۆراكیان دابین كردووە، ئەمەش لەبەر ئەوەیە كاتێك بارودۆخێكی نەخوازراو لە وڵاتدا دێتە پێشەوە، دەبێت ئەو وڵاتە لانیكەم توانای ئەوەی هەبێت بۆ ماوەی شەش مانگ خواردن بۆ گەلەكەی دابین بكات، بۆیە لەم لایەنەشەوە لاوازین و دەبێت هەوڵ بدەین، كۆگای ساردكەرەوەی زیاتر دروست بكەین.

خاڵێكی دیكە كە ئێمە وەك حكومەتی هەرێمی كوردستان بەردەوام لە كێشمەكێشمداین لەگەڵ حكومەتی بەغدا، ئەوەیە ئەو بڕە پارەیەی كە بڕی 500 دینارە و لە هاووڵاتیانی وەردەگرین بۆ بەشە خۆراك، ئێمە هەمووی دەنێرینەوە بۆ بەغدا، ئەوجا لەگەڵ یاداشتنامەی لێكتێگەیشتنیشمان لەگەڵ وەزارەتی بازرگانی عێراقی ئیمزا كردووە، بەڵام هیچ بەشێك لەو بڕە پارەیە بۆ هەرێمی كوردستان نانێرنەوە، بۆ ئەوەی بتوانین كۆگا و سایلۆكانی پێ چاك بكەینەوە، واتە «صیانة»ی بكەین. لەبەر ئەوەی بەردەوام ئەو كۆگا و سایلۆیانە پێویستیان بە چاككردنەوە هەیە، ئەوجا سەڕەڕای ئەوەی خۆشمان بە هۆی قەیرانی ئابوری و مامەڵەی بەغدا لەگەڵ پشكی هەرێم، كۆمەڵێك كێشەی بۆ دروست كردووین، لەم بوارەشدا دیسان حكومەتی بەغدا بە هەمان شێوەی سزادان ڕەفتار لەگەڵ هەرێمی كوردستان دەكات و بەو شێوەیە مامەڵەمان لەگەڵ ناكەن، كە مامەڵە لەگەڵ پارێزگاكانی دیكەی عێراقی پێدەكەن.

چارەسەر بۆ گرفتانەی ئاماژەم پێكرد، بریتییە لەوەی كە حكومەتی هەرێمی كوردستان هاوكار بێت، چۆن هەمیشە هاوكار بووە بۆ دروستكردنی سایلۆ و كۆگای ساردكەرەوە بە بەردەوامی، بۆ ئەوەی سیستمێكی نوێ بۆ هەناردە و هاوردە دابڕێژین، كە یارمەتیدەر بێت بۆ بونیادنانی بازرگانیەكی هاوچەرخ لەنێوان هەرێمی كوردستان و وڵاتانی دەرەوە و كارئاسانی بكەین بۆ وەبەرەهێنەر و كۆمپانیا گەورەكانی دەرەوە بۆ ئەوەی بیانهێنین لە كوردستان كۆمپانیای گەورەی پیشەسازیی خۆراك و بەروبوومە كشتوكاڵییەكان دابمەزرێنن، بۆ ئەوەی ئەو بەرهەمانەی كوردستان هەناردەی بازاڕەكانی دەرەوە بكەین و لە بەرانبەردا دراوی قورس بێنینەوە ناو وڵات و ژێرخانێكی ئابووریی پتەو دابڕێژین، كە بتوانیت بە هەماهەنگی لەگەڵ وەزارەتی كشتوكاڵ و لایەنە پەیوەندیدارەكان و كەرتی تایبەت ئاستێكی خۆراكی پتەو بۆ هەرێمی كوردستان بونیاد بنێین.