شێخ جەمال كرپچنەیی، یەكێكە لە جووتیارە دێرینەكانی كوردستانە و هەتا ئێستاش بە كاری جووتیارییەوە سەرقاڵە، خاوەنی بەرهەمهێنانی چەندین بەرهەمی ناوازەی كشتوكاڵە كە توانیویەتی بە لێهاتوویی خۆی بەروبوومی زۆر جوان بەرهەم بهێنێت. لە ئێستا وەك جووتیارێكی نموونەیی لەسەر ئاستی سلێمانی و كوردستان دەستنیشان دەكرێت. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (بەرنامە و پلان بۆ پەرەپێدانی كەرتی كشتوكاڵ لە هەرێمی كوردستاندا)، لەبەر ڕۆشنایی ئەزموونی كەڵەكەبووی پراكتیكیی خۆی لە ناو كێڵگەدا، بەم جۆرە بیر و بۆچوون و پێشنیار و ڕاسپاردەكانی بۆ پەرەپێدانی كەرتی كشتوكاڵ لە هەرێمی كوردستان خستە ڕوو.

 

زۆر سوپاسی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەم، كە بۆ ئەم گفتوگۆیە گرنگە كە وەك جووتیارێكی شاری سلێمانی و ئەندامی تۆڕی «لایت هاوس پارم»ی زانكۆی فارمەری هۆڵەندی بانگهێشتی كردووین.

لە دەستپێكی ئەم گفتوگۆیە و وەك دەروازەیەك بۆ خستنەڕووی ئاستەنگ و گرفتەكان لە بەردەم پەرەپێدانی كەرتی كشتوكاڵ لە هەرێمی كوردستاندا، دەبێت لە وەزارەتی كشتوكاڵی حكومەتی هەرێمی كوردستانەوە دەست پێ بكەین، كە من وەك جووتیارێك وای دەبینم ڕۆڵی ئەم وەزارەتە بۆ پەرەپێدانی كشتوكاڵ پشتگوێ خراوە.

بە مەزندەی من پێویستە وەزارەتی كشتوكاڵ وەك وەزارەتێكی خاوەن سەروەری (سیادی) سەیر بكرێت، نەك وەك پشكێك حیسابی بۆ بكرێت و لایەنێكی سیاسی بە كەیفی خۆی كەسێكی بۆ كاندید بكات، بۆ ئەوەی وەزیری كشتوكاڵ بێت. وەزارەتی كشتوكاڵ هیچی كەمتر نییە لە وەزارەتی تەندورستی و وەزارەتی خوێندنی باڵا، باشە بۆ دەبێت وەزیری تەندروستی و وەزیری خوێندنی باڵا هەردووكیان پسپۆری بوارەكەی خۆیان بن، كەچی كەسێكی سیاسیی دەهێنن دەیكەنە وەزیری كشتوكاڵ؟ بە تێڕوانینی من ئەمە تاوانە و دەبێت كەسێكی ئەكادیمی كشتوكاڵی وەزیری كشتوكاڵی حكومەت بێت.

لە كابینەی نۆیەمدا خاتوو بێگەرد تاڵەبانی وەزیری كشتوكاڵ بووە، تا بڵێیت وەزیرێكی چالاكە، لەگەڵ ئەوەش هەندێك ڕەخنەشم لەسەری هەیە، بە كورتی دەتوانین بڵێن: وەزارەتی كشتوكاڵ وەزارەتی دابینكردنی نانە و ناكرێت پشگوێ بخرێت، یان لە وەزارەتێكی سیادی كەمتر حیسابی بۆ بكرێت، ئەگەر ئێمە نانمان نەبوو، پێشمەرگە و پۆلیس چیان پێ دەكرێت؟ ڕاشكاوانە ئەگەر ئێمە نانمان مسۆگەر نەبێت و ئاسایشی خۆراكمان نەبێت، هەموو شتێك لە دەست دەدەین. بۆیە داواكارم لە بازنەی گفتوگۆی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان، كە ئەم پەیامەی ئێمە وەك خۆی بگەیەنێت و داوا لە حكومەتی هەرێمی كوردستان دەكەم، پێداچوونەوە بكەن سەبارەت بە بایەخدانی زیاتر بە وەزارەتی كشتوكاڵ، بوودجەیەكی باشی بۆ تەرخان بكەن، وەك ئاماژەشیان پێ كرد ئێستا وەزارەتی كشتوكاڵ ئیمكانیەتێكی زۆر كەمی لە بەردەستە، بەڕاستی ناكرێت وەزارەتی كشتوكاڵ ئیمكانیەتی پێویستی لە بەردەست نەبێت، بۆ ئەمەش دەكرێت بۆ كابینەی داهاتوو (كابینەی دەیەم) بە باشی بیری لێ بكرێتەوە و بارودۆخی وەزارەتی كشتوكاڵ گۆڕانكاری تێدا بكرێت.

هەر لەم گفتوگۆیەدا باس لە بایەخدانی ڕاگەیاندن كرا بە كەرتی كشتوكاڵ، بەڕاستی ئاستی بایەخدانی ڕاگەیاندن بە بواری كەرتی كشتوكاڵ زۆر خراپ و نزمە و ڕێنماییە كشتوكاڵییەكان لە ڕاگەیاندنەكاندا بڵاو ناكرێنەوە، تەنانەت بێجگە لە ڕێكخراوی فاو «FAO» تەنانەت ڕۆژنامەنووسێكی كشتوكاڵی، یان ئەندازیارێكی كشتوكاڵ لە ساڵی 1992 هەتا ئێستا نەهاتووەتە كێڵگەی من و پێم بڵێت فڵان ماددەی كیماویی قڕكەر بەكار بهێنە و ئەوی دیكەیان بەكار مەهێنە، تا ئێستا وەزارەتی كشتوكاڵ ئۆتۆمبێلی تەرخان نەكردووە بۆ ئەوەی ئەندازیارە كشتوكاڵییەكان سەردانی كێڵگەی جووتیاران بكەن، بەڕاستی ئەمە كارەساتە كە سەیارەیەك نەبێت بتوانێت ئەندازیارانی كشتوكاڵ بگەیەنێتە لای جووتیاران.

تایتڵی ئەم گفتوگۆیە «بەرنامە و پلانە بۆ پەرەپێدانی كەرتی كشتوكاڵ»ـە، بەڵام من بەرنامە و پلانی وەزارەتی كشتوكاڵ نابینم، ئەمە لە كاتێكدا دەبێت بەرنامە و پلان بریتی بێت لە «بەرنامە و پلانی كورت مەودا و پلان و بەرنامەی دوور مەودا»، بەڵام ئەگەر وەزارەتی كشتوكاڵ ئیمكانیەتی لەبەر دەست نەبێت، هەر بەرنامە و پلانێك دابڕێژێت، شكست دەهێنێت، ئەمە وەكو ئەوەیە تۆ بچیتە بازاڕ و پارەت پێ نەبێت، بێگومان بە دەستی بەتاڵ دەگەڕێیتەوە.

لایەنێكی دیكە كە لەم گفتوگۆیە ئاماژەی پێ كرا، پرسی ڕاگرتنی مۆڵەتی هەڵكەندنی بیری ئیرتیوازییە لەلایەن وەزارەتی كشتوكاڵەوە، من لەگەڵ ئەوە نیم وەزارەتی كشتوكاڵ مۆڵەتی هەڵكەندنی بیری قووڵ ڕابگرێت، بەتایبەتی بۆ كێڵگەكانی گەنم، چونكە گەنم لە ساڵێكدا پێویستی بە 3-4 جار ئاودان هەیە، لەو كاتانەی گەنمەكە پێویستی بە ئاودانە و باران نابارێت، جووتیار دەتوانێت بە ڕێگەی ئاوی بیر ئاوی گەنمەكە بدات، كە ئەمە بە عەرەبی پێی دەگوترێت «المرشة التكمیلیة للري» واتە تەواوكاری ئاودانی كیڵگە، بۆیە وەزارەتی كشتوكاڵ دەتوانێت مۆڵەت بە جووتیاران بدات و سەرپەرشتییان بكات و كۆنتڕاكتیان لێ وەربگرێت، كە تەنیا ئەو كاتانەی باران نابێت، ئاوی ژێر زەوی بەكار بهێنن و كە باران دەستی پێكردەوە ڕایبگرن، لەم پرسەدا كە پرسی گەنمـە و پەیوەندی بە ئاسایشی خۆراكەوە هەیە، داوا دەكەم وەزارەتی كشتوكاڵ بەم بڕیاردا بچێتەوە و ئەو بڕگەیەی تایبەتە بە ڕاگرتنی بیری قووڵ، لای بەرن.

- كێشەیەكی دیكە كە ئێمە وەك جووتیاران ڕووبەڕووی دەبینەوە، نەبوونی تاقیگەیە، بەتایبەتیش تاقیگە بۆ پشكنینی خاك، هەروەها تاقیگە بۆ دڵنیابوون لە كوالێتیی ئەو ماددە كیماییە قڕكەرانەی لە كەرتی كشتوكاڵدا بەكار دەهێنرێن، بۆ ئەوەی بزانین ئەو ماددە كیماییە قڕكەرانە تەنیا ئاوێكە ڕەنگی تێ كراوە، یان بەڕاستی ماددەی كیماویی قڕكەرە بۆ نەخۆشییە كشتوكاڵییەكان، هەر بۆیە ئەگەر ئەم ماددە قڕكەرانە مێشوولەیەكی قەدی خەیار، یان تەماتە نەكوژێت، ئیدی بۆچی بەكار بهێنرێن؟ بۆیە بوونی تاقیگە بۆ دڵنیابوون لە كاریگەریی ئەو ماددانە زۆر گرنگە، بە هەمان شێوە بوونی تاقیگە بۆ پشكنینی خاك زۆر گرنگە، بۆ ئەوەی بزانین ئەو كەرەستانەی پێویستن بۆ خاكەكە چین تا ببێتە خاكێكی بەپیت و بەروبوومێكی باشتر بەرهەم بهێنێت.

- گۆڕانكارییەكانی كەشوهەوا ئێستا جیهانی بە خۆیەوە سەرقاڵ كردووە و، هەموو لە هەوڵی ئەوەدان لەگەڵ گۆڕانكارییەكانی كەشوهەوادا خۆیان بگونجێنن. ئێستا وەزارەتی كشتوكاڵ ڕۆژنامەی كشتوكاڵیی هەیە بۆ ڕێنمایی بۆ جووتیاران، بەڵام دەبێت هاوكات لەگەڵ گۆڕانكاریی كەشوهەوا وەزارەتی كشتوكاڵ ڕووپێوی كشتوكاڵیی هەبێت و ڕێنمایی ئەوە بدات، لە هەر ناوچەیەكی هەرێمی كوردستان پێویستە چی بچێندرێت و، بزانرێت لەگەڵ گۆڕینی كەشوهەوا لە كام ناوچە بەرهەمهێنانی بەروبوومە كشتوكاڵییەكان گۆڕانكارییان بەسەردا دێت.

- سەبارەت بە پرۆسەی هۆشیاركردنەوە لە كەرتی كشتوكاڵدا، من ڕەخنەی ئەوەم هەیە كە ئێمە ڕۆژنامەنووسی كشتوكاڵیمان نییە، سەرنج بدەن كاتێك یارییەكی وەرزشی دەكرێت، هەموو ئەوانەی ڕووماڵی ئەو یارییە دەكەن، ڕۆژنامەنووسی وەرزشین، بۆیە دەزانن چۆن هەموو لایەنەكانی یارییەكە بە پسپۆڕانە ڕووماڵ بكەن و بیگوازنەوە بۆ بینەر، بەڵام تا ئێستا ئێمە ڕۆژنامەگەرییەكی كشتوكاڵی پسپۆڕانمان نییە كە بایەخی پەرەپێدانی كەرتی كشتوكاڵی پیشانی هاووڵاتیان بدات، ئێمە سەدان جووتیاری نموونەییمان هەیە، بەڵام لەبەر ئەوەی ڕاگەیاندن و ڕۆژنامەنووسی كشتوكاڵیمان نییە، دەبینین وەك سەربازی ون وان و هیچ كەسێك ئاگاداری كارەكانیان نییە و نایانناسێت.

- لایەنێكی دیكە كە دەكرێت هەڵوەستەی لەسەر بكرێت، پەیوەندیی نێوان كۆلێژەكانی كشتوكاڵ و جووتیارانە، بەڕاستی بۆشاییەكی گەورە لە نێوان كۆلێژەكانی كشتوكاڵ و جووتیاراندا هەیە. من وەك جووتیارێك یەكێكم لەو كەسانەی كە ماوە ماوە هەر لە سەرەتای ساڵانی حەفتاوە تا ئێستا‌ سەردانی كۆلێژی كشتوكاڵی زانكۆی سلێمانی دەكەم، سەردانی پەیمانگای كشتوكاڵی دەكەم، ئەو كاتی توێژینەوەكانی كۆلێژی كشتوكاڵم دەخوێندەوە كە لەسەر بەروبوومی كێڵگە «المحاصیل الحقلیة» دەكران، بەڵام من جەخت لەوە دەكەمەوە هەموو ئەو توێژینەوانەی كۆلێژەكانی كشتوكاڵ نەهاتوون لە ناو كێڵگەیەكی جووتیارانەوە ئەو توێژینەوانە ئەنجام بدەن و خزمەتی جووتیاران بكەن، بەڵكو تەنیا توێژینەوەیان كردووە بۆ ئەوەی پلەی زانستیی خۆیانی پێ بەرز بكەنەوە، نەك خزمەتی جووتیاران بكەن.

- لایەنێكی دیكە كە بۆ پەرەپێدانی كەرتی كشتوكاڵ زۆر گرنگە، بوونی كەرەستەی پێویستە كە لەبەردەستی جووتیاراندا هەبێت، بۆیە لێرەوە داوا لە حكومەتی هەرێمی كوردستان دەكەم بانكی كشتوكاڵی بكرێتەوە، بۆ ئەوەی جووتیاران بتوانن لەو بانكە قەرز وەربگرن و پێداویستییەكانی خۆیانی پێ دابین بكەن.

لە دوماهیدا دەمەوێت زۆر ڕاشكاوانە ئەوە بڵێم كە ئێمە وەك جووتیاران هیچ پاڵپشتی و پشتگیرییەكی وەزارەتی كشتوكاڵمان ناوێت، تەنیا داواكاریمان ئەوەیە وەزارەتی كشتوكاڵ هاوكارمان بێت لەوەی بازاڕ بۆ بەرهەمەكانمان دابین بكات، بۆ ئەوەی بەروبوومەكانمان بە ڕێكوپێكی بفرۆشرێت، لە ئێستادا كە سەرەتای وەرزی بەرهەمهێنانی بەروبوومە كشتوكاڵییەكانە، لە هەفتەی ڕابردوو كیلۆیەك كوولەكە لە عەلوەی سلێمانی بە 50 دینار فرۆشراوە، كە ئەم نرخە نەك قازانجی بۆ جووتیاران نییە، بەڵكو تێچووی بەرهەمەكەش پڕ ناكاتەوە و جووتیاران زیانێكی زۆری بەر دەكەوێ، ئەوجا بۆ ئەوەی جووتیاران نائومێد نەبن و بەردەوام بن لە بەرهەمهێنانی بەروبوومە كشتوكاڵییەكان، تەنیا داوای ئێمە ئەوەیە بازاڕ بۆ بەرهەمەكانمان بدۆزنەوە بۆ ئەوەی جووتیاران نائومێد نەبن و لە كێڵگەكانیان دوور نەكەونەوە.