مێلیندا نێگرۆن گۆنزالێس سەرۆكی بەشی دیراساتی ئەمنی لە زانكۆی نیو هامشایەر بۆ گوڵان: ئەگەری دواخستنی جێبەجێكردنی ڕێككەوتنی نێوان مەزڵووم عەبدی و ئەحمەد شەرع هەیە
مێلیندا نێگرۆن گۆنزالێس، سەرۆكی بەشی دیراساتی ئەمنییە لە زانكۆی نیو هامشایەر، هەروەها وانەبێژی بواری دیراساتی جیهانی و سیاسەتی بەراوردكارییە و لە توێژینەوەكانیدا بایەخ بە چەند پرس و بابەتی گرنگ دەدات، وەك بزووتنەوە كۆمەڵایەتییەكان، كۆمەڵگەی مەدەنی، بەرەنگاربوونەوەی تیرۆریزم و مافەكانی مرۆڤ، نۆرمە نێودەوڵەتییەكان و برەودان بە ئاسایشی مرۆیی (بەتایبەتی پرەنسیپی بەرپرسیارێتی پاراستن)، دوایین توێژینەوەكانیشی پەیوەستن بە پەیوەندیی نێوان بەرەنگاربوونەوەی تیرۆریزم و مافەكانی مرۆڤ و شرۆڤەكاریی ئەوەی چۆن ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی دەتوانن دەوڵەت ڕووبەڕووی بەرپرسیارێتی بكەنەوە، كاتێك دەست دەدەنە پێشێلكاریی مافەكانی مرۆڤ لە سەروەختی ناكۆكییە چەكدارییەكاندا. بۆ تاوتوێكردن و شرۆڤەكردنی ئەو دۆخەی لە ئێستادا لە سووریا لە ئارادایە و ئەو ئالنگاری و دژوارییانەی ڕووبەڕووی ئەم وڵاتە بوونەتەوە، هەروەها هەڵسەنگاندنی ئەدای حوكمڕانی نوێی وڵاتەكە و ئەو هەنگاوانەی دەسەڵاتدارانی ئەم وڵاتە گرتوویانەتەبەر، لە نێویاندا ڕاگەیاندنی دەستووری و ئەگەری ئەوەی دەكرێت دۆخەكە بەرەو باشتر ببەن، و چەند بابەتێكی دیكەی پەیوەندیدار.
* هەروەك ئاشكرایە كە دۆخێكی نوێ لە وڵاتی سووریا هاتووەتەئاراوە و ڕاستە لەم وڵاتەدا دەسەڵاتە دیكتاتۆرییەكەی پێشوو لە ئارادا نەما و بە چەشنێكی پێشبینی نەكراو ڕووخا، بەڵام ئەمە بەو مانایە نایەت كە ڕێگە بۆ ئەم وڵاتە تەخت بووە و هیچ مەترسییەكی لەسەر نەماوە. بە دید و تێڕوانینی ئێوە گرنگترین و سەختترینی ئەو ئالنگاری و دژوارییانە چین كە لە ئێستادا ڕووبەڕووی سووریا بوونەتەوە؟
- دەمەوێت لەوەوە دەست پێبكەم، كە پێم وایە لە ئێستادا بنیادنانەوەی ژێرخانە بنەڕەتییەكەی سووریا و دووبارە بووژاندنەوەی ئابوورییەكەی گرنگییەكی لە ڕاددەبەدەریان هەیە بۆ باشتركردن بارودۆخ و گوزەرانی خەڵكی سووریا، دوای ئەوەی بۆ چەندین ساڵ وڵاتەكەیان ڕووبەڕووی وێرانكاری بووەوە. دواتر ئەوە ڕوونە كە بەدەستهێنانی پەرەپێدانێكی درێژخایەنی بەردەوام پەیوەستە بە نەمان و كۆتاییهێنان بە شەڕەوە، واتە ئەگەر ئاشتی لە ئارادا نەبوو و باڵادەست نەبوو، ئەوا گەشەكردنی بەردەوامیش بەدی نایەت و بەدەست ناهێنرێت. ئەگەر لە ڕووی سیاسییەوە لە دۆخەكە بڕوانین، ئەوا ئاشكرایە كە خەڵكی سووریا ڕووبەڕووی دوو ئالنگاری پێكەوە گرێدراو و بەپەلە بوونەتەوە، كە بریتین لە پێكەوەگونجاندنی دید و تێڕوانینە دژ بە یەكەكان بۆ ئایندەی وڵاتەكە و ڕێگریكردن لەوەی دووبارە وڵاتەكە نەخزێتەوە نێو زۆنگاوی شەڕی ناوخۆیی.
* لە میانەی وەڵامەكەتاندا دەستنیشانی هەندێ ئاڵنگاریی گرنگتان كرد، كە ئەمانە بوونەتە بەربەست لەبەردەم باشتربوونی دۆخەكەدا و، ئەگەر وەك پێویست ئاوڕی جددی و بەپەلەیان لێنەدرێتەوە، ئەوا وڵاتەكە پاشەكشە دەكات و دەگەڕێتەوە بۆ سەروەختی شەڕ و وێرانكاری. ئایا پێویستە لەم ڕووەوە چی بكرێت و ئایا ئەوەی كراوە لە ئاستی پێویستدا بووە؟
- لە ڕاستیدا لەم ڕووەوە دوو دەستپێشخەریی سەرەكی هەن، كە حكومەتی نوێی سووریا خستوونیەتیەڕوو: یەكەمیان گەڵاڵەكردنی چوارچێوەیەكی ڕاگوزەرییە لە ڕێی داڕشتنی دەستوورێكی كاتی و دەست درێژكردن بۆ ئەنجامدانی گفتوگۆ، لە نێویاندا گفتوگۆ ئاست بڵەندەكان و ڕێككەوتن لەگەڵ هێزەكانی سووریای دیموكراسی كە كورد سەركردایەتی دەكات. هەروەها بەرگرتن بەوەی ڕووبەڕووبوونەوەكان سەرنەكێشن بۆ دووبارە هەڵگیرساندنەوەی شەڕی ناوخۆ، كە یەكێكی دیكەیە لە ئەولەوییەتە هەر بەپەلەكانی بەردەم حكومەتە نوێیەكە. چونكە نكۆڵی لەوە ناكرێت كە وڵاتەكە بەدەست دابەشبوونەوە دەناڵێنێت، چەندین گرووپی چەكداری لە ئارادان و بوونیان هەیە، لە نێویاندا داعش، كە هێشتا چالاكن. ئەمەش حاڵەتێكی ناباو نییە لە وڵاتانی دوای شەڕدا. بەڵام مەترسییەكانیش زۆر و گەورەن، بە چەشنی ئەو شەپۆلی توندوتیژییەی لە شارەكانی سەر كەنارەكان بینیمان.
* ئەگەر پرسیارەكە بە شێوەیەكی دیاریكراوتر بكەین، ئایا پێویستە چی بكرێت بۆ ئەوەی هەڕەشە و مەترسیی ئەم گرووپە چەكدارانە چارەسەر بكرێت و ڕێگە نەدرێت جارێكی دیكە ئەم وڵاتە بەرەو شەڕی وێرانكاری ناوخۆیی بچێت؟
- من پێم وایە پێویستە هەوڵ و كۆششی بەردەوام بدرێت بۆ چەكداماڵین و هەڵوەشاندنەوە و دووبارە ئاوێتەكردنەوەی ئەم گرووپە چەكدارانە، مەبەستم تواندنەوە، یان ئاوێتەكردنی ئەم گرووپە چەكدارانەیە لە نێو سوپای یەكگرتووی نیشتمانی. هەروەها پێویستە حكومەت بە ڕوونی خۆی بخاتە بەردەم بەرپرسیاریەتییەكانی كاتێك هێزە ئەمنییەكانی دەوڵەت مافەكانی مرۆڤ پێشێل دەكەن، بە چەشنی ئەوەی لە بەرانبەر تایەفەی عەلەوییەكاندا ئەنجامیان دا. هەروەها ئەم چەكداماڵین و ئاوێتەكارییە گرێدراوی ئاوێتەبوونی سیاسییە. ئێمە دەزانین لە میانەی ئەو جەنگەی كە وڵاتی سووریا پێیدا تێپەڕی، بونیادی بەدیلی حوكمڕانی هاتەئاراوە، كە بە زۆری ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا پشتیوانی لێدەكرد، مەبەستم ئیدارەی ئۆتۆنۆمییە بە سەركردایەتیی كوردی ئەم وڵاتە. ئەم قەوارانە مایەی ئالنگارییەكی ئاڵۆزن. بنیادنانی دەوڵەتێكی یەكگرتوو پێویستی بە ئەنجامدانی گفتوگۆ هەیە، بۆ تواندنەوە، یان ئاوێتەكردنەوەی ئەو قەوارە سیاسییانەی لەئارادان، ئەمەش پرۆسەیەكە كە پتر بەندە بە گرتنەبەری ڕێكارەكانی بنیادنانی متمانەوە، بەتایبەتی لە نێوان بەرپرسانی حكومەت و كەمینەكان. دواتر، سەرۆك ئەحمەد ئەل شەرع پێویستی بەوەیە پارێزگاری لە بنكە ئیسلامییە بنەڕەتییەكەی بكات، هێنانەئارای ئەم هاوسەنگییەش كارێكی زۆر زەحمەتە.
* وەك كەسێكی تایبەتی و شارەزای بواری حوكمڕانیی باش، چۆن پێناسەی ئەو حوكمڕانییەی ئێستای سووریا دەكەن، ئایا وەك دەوڵەتێكی شكستخواردوو، یان لە سەروبەندی شكستیدا، یان بە دەوڵەتێكی لەرزۆك لێی دەڕوانن، یان پێتان وایە هێشتا كات زووە بۆ ئەوەی حوكمی لەسەر بدرێت؟
- خۆی لە خۆیدا حكومەتە ڕاگوزەرییەكانی دۆخی دوای شەڕ و ناكۆكی لە بنەڕەتدا لە پێگەیەكی ناسك و لەرزۆكدان، هەم لە ڕووی سیاسی و هەم لە ڕووی دامەزراوەییشەوە. بە چاوپۆشین لەوەی سووریا وەك دەوڵەتێكی شكستخواردوو وەسف بكەین، یان نا، ئەوا دامەزراوەكانی بێئەندازە لەرزۆكن، بۆ ماوەیەكی دیكەش بەم شێوەیە دەمێننەوە، بنیادنانی متمانەش چەندین ساڵی پێویستە.
* هەروەك لە وەڵامەكانتاندا ئاماژەتان پێدا، حكومەتی نوێی سووریا چەند هەنگاوێكی هەڵگرتووە، لە نێویاندا ڕاگەیاندنی دەستووری و كۆبوونەوە لەگەڵ كوردی وڵاتەكەدا، با بە دیاریكراوتر پرسیاری ئەوە بكەین، كە ئێوە چۆن لە جددییەت و كارایی ئەم ڕێكار و هەنگاوانە دەڕوانن؟ ئایا پێتان وایە دەبنە هۆی دووبارە دروستكردنەوەی متمانە- كە ئێوە زۆر جەختی لەسەر دەكەنەوە-، ئایا دەبنە هۆی بەهێزكردنی ڕایەڵەی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان؟
- ئێمە دەزانین هەر زوو ڕەخنە لە پرۆسە و لە ناوەڕۆكی ڕاگەیاندنە دەستوورییەكەی سووریا گیرا، ئەویش لەبەر ئەوەی گشتگیر نەبوو و هەمووانی لەخۆ نەگرت و بە ڕاددەیەكی زۆریش دەسەڵاتی بە مەركەزی كرد. كە ئەمانەش ڕەخنەی ڕەوا بوون. لەگەڵ ئەوەشدا، دەبێت سەرنجی ئەوە بدەین كە خەڵكیش بە ئازادی توانی گوزارشت لە ڕەخنەكانی بكات. مەبەستم ئەوەیە كە دروستكردنی بوار و پانتاییەك بۆ ڕەخنەگرتن ئەوە دەخاتەڕوو كە بەرپرسانی وڵاتەكە گوێ دەگرن، و بە ڕوونی ئەو هەنگاوانە بۆ خەڵك ڕوون دەكەنەوە، كە دەیانگرنەبەر بۆ بنیادنانی سیستمێكی گشتگیر و بەرپرسیارێتی كە بتوانێت، پێداویستییە بنەڕەتییەكانی خەڵكی دەستەبەر بكات، كە دەكرێت ئەمەش هەنگاوێك بێت بە ئاراستەی پێكەوەگونجاندنی دید و تێڕوانینە جیاواز و ناكۆك بە یەكەكان و خۆلادان لە هەڵگیرسانەوەی شەڕی ناوخۆیی.
* با دوایین پرسیارمان لەبارەی ڕێككەوتنی نێوان مەزڵووم عەبدی و ئەحمەد ئەل شەرع بێت، هەڵسەنگاندنی ئێوە چییە بۆ ئەم ڕێككەوتنە و تێڕوانینتان لەسەر ناوەڕۆكەكەی چییە و ئایا چی لێدەكەوێتەوە؟
- ڕێككەوتنی واژۆكراوی نێوان فەرماندەی هێزەكانی سووریای دیموكراتی (مەزڵووم عەبدی) و سەرۆكی سووریا (ئەحمەد ئەل شەرع)، زەمینەسازییەك دەستەبەر دەكات بۆ پرۆسەی ئاوێتەكاری. ڕێككەوتنەكە پێكهێنانی كۆمیتەكان بۆ چاودێركردنی جێبەجێكردنی لەخۆ دەگرن، كە ئامانجەكە ئەوەیە لە كۆتایی ساڵی 2025دا بە تەواوەتی جێبەجێ بكرێت. ئەمە دەستپێكێكی باشە، بەڵام ئەو خشتە زەمەنییە گەشبینییەكی تا ڕاددەیەك زیاد لەخۆ دەگرێت. بە داخەوە، ئەگەری ئەوە هەیە بێ متمانەیی نێوان هەردوولا ببێتە هۆی دواخستنی جێبەجێكردنی، دواخستنیش ئاساییە ئەگەر هەوڵی نیازپاكانە هەبێت لە هەردوو لاوە، بۆ ئەوەی درێژە بە گوڕوتینی نێوانیان بدەن. ئایا هەر لایەك ئامادەن سازش لەسەر چی بكەن؟ ئایا خاڵی ناكۆكی بریتی دەبێت لە ڕاددەی ئاوێتەبوونی هێزەكانی سووریای دیموكراتی لە نێو سوپادا؟ یەكێك لە خاڵەكانی نێو ڕێككەوتنەكە بریتییە لە ددانپێدانان بە كۆمەڵگەی كوردی وەك بەشێكی ڕەسەنی سووریا، كە ئەمەش زامنی هاووڵاتیبوون و مافە دەستوورییەكان دەكات. ئەمە گرنگە، بەڵام بەس نییە بۆ ڕازیكردنی پارتە كوردییەكان.
