د. سیامەك بەهرامی مامۆستای پەیوەندییە نێونەتەوەییەكان لە زانكۆی كرماشان لە ئێران بۆ گوڵان: هەولێر وەكو ناوەندێكی لەدایكبوونی میحوەری كورد دەتوانێت ئابوورییانە بیر بكاتەوە و هاوسەنگییش لە پەیوەندییەكانیدا بنوێنێت
دكتۆر سیامەك بەهرامی، پسپۆڕ و شارەزا لە پەیوەندییە نێونەتەوەییەكان لە زانكۆی كرماشان لە وڵاتی ئێران، خاوەنی چەندین توێژینەوە و لێكۆڵینەوەی تایبەتە بە بابەتە ستراتیژییەكانی گۆڕانكاریی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان و پرسی كورد. گۆڤاری گوڵان دیدارێكی لەگەڵ ئەنجام دا لەسەر پرسی گۆڕانكارییەكانی ئەم دواییەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بارودۆخی كورد لەناو گەرمەی ئەم گۆڕانكارییانەدا و بەمجۆرە وەڵامی پرسیارەكانی دایەوە.
* دۆخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست گۆڕانكارییەكی لە ڕاددەبەدەری بە خۆیەوە بینی، بەڵام هەر وەكو چاوەڕوانكراو بوو، دۆخەكە سەقامگیری بە خۆیەوە نەبینی و بەردەوام لە نائارامی و ئاڵۆزبووندایە. پرسیار لێرەدا ئەوەیە وەكو پسپۆڕێكی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان، ئایا ئەم گۆڕانكارییە نوێیانە تا چەند سیستەمی نوێی جیهان و نەخشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەگۆڕێت؟
- ئەم گۆڕانكارییە نوێیانەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هێشتا ماویەتی و لە سەرەتادایە، چونكە گۆڕانكارییەكان زیاتر پڕۆژەیەكی ئابوورییە، بەر لەوەی سیاسی بێت، بە ململانێ و بەرژەوەندییەكان دەستیان پێكردووە و، حاڵەتێكی وا دروست دەبێت، كە گەلێك هێزی نادەوڵەتی لەدایك دەبێت و، جەمسەرە گەورەكانیش هەر یەكەو بەپێی توانا و دەسەڵاتی خۆی سوود لەم كاراكتەرە نادەوڵەتییە تازانە وەردەگرن. بۆیە لێرەدا پێویستە كورد هاوسەنگیی خۆی لەگەڵ ئەم زلهێز و فرەجەمسەرانە ڕابگرێت، چونكە بارودۆخەكە لە حاڵەتی دابەشكردنی هێز و یەك جەمسەریدا نەماوە، كاراكتەرە نادەوڵەتییەكان خاوەنی نفووز و هێز و بگرە نەخشەی خۆیان دەبن، تەنانەت ئەوەتا خودی دەوڵەتە جەمسەرە گەورەكانیش گۆڕانكارییان بەسەردا هاتووە. من گۆڕانكارییەكان دەبەمەوە بۆ دوو گۆڕانكاریی بنەڕەتی كە ڕیشەیان هەیە، كە یەكێكیان لە پێشەنگی ئەوی دیكەوە دێت و پەیوەندی بە گۆڕانكارییەكانی سەر ئاستی سیستمی نێودەوڵەتییەوە هەیە، كە لە ساڵی نەوەدەكان بۆ شێوازی فرەجەمسەری گۆڕاوە، واتا دەسەڵاتی یەكەم و تاكە چالاككەری دەوڵەت لەم فرەجەمسەرییە بووە، تەنانەت چالاكە نادەوڵەتییەكانیش لە ڕێگەی ئەو هێزەوە كە چالاككەرە فرەجەمسەرییەكەیە ڕۆڵ و پێگەیان وەردەگرت و چالاك بوون، هەر كاتێك جەمسەرەكان ویستبێتیان توانیویانە هێزەكەی لێ وەربگرنەوە، بەڵام لە شێوازی سەرجەمی فرەیی دەوڵەت چیتر یەكەم و تاكە چالاككەر نییە، لەم شێوازەدا هێز بڵاو بووەتەوە و دابەشكردنی لە دەستی دەوڵەتەكان دەرچووە. لەم دۆخەدا چالاككەرە نادەوڵەتییەكان هەم توانای بەدەستهێنانی هێزیان بە شێوەیەكی سەربەخۆ لە دەوڵەتەكان هەیە، هەم توانای دامەزراندنی ئەم هێزەیان پەیدا كردووە. لە هەمان كاتدا ئەم چالاككەرە نادەوڵەتییانە چیتر پابەندی بنەما دەوڵەتییەكان نین و توانای دروستكردنی سەرۆكایەتییەكانی جیاواز لە سەرۆكایەتیی دەوڵەتییان هەیە. ڕەنگە لەدایكبوونی میحوەری كوردی ببینین، ئەوەتا هەرێمی كوردستان كە دەوڵەت نییە، كەچی دەتوانێت وەكو دەوڵەت هەڵسوكەوت بكات، ئەگەر دامەزراوەكانی بەهێز بكات، ئیتر گرنگ نییە لەنێو خودی هەرێمەكە یان میحوەرە كوردییەكە حوكمڕانیی جیاوازیش هەبێت. ئەم حاڵەتە پێشتریش بە شێوازی جیاواز سەریهەڵدا و دروست بوو. دەتوانین باسی سەرهەڵدانی چالاككەرەكانی جیاواز لە سیستمی دەوڵەتی بكەین، وەك داعش كە ئامانجی دروستكردنی خەلافەتی ئیسلامی بوو، ئەلقاعیدە بە ئامانجی دروستكردنی ئیماراتی ئیسلامی و، پەكەكە بە ئامانجی دروستكردنی كۆنفیدڕاڵیزمی دیموكراتیك و، كوردانی سووریا بە ئامانجی دروستكردنی كانتۆنە دیموكراتییەكان و كوردانی عێراق بە دروستكردنی سەرۆكایەتییە حزبی- شارستانییەكان. هەروەها سەرۆكایەتییەكانی وەك فەڵەستین و حزبوڵڵای لوبنان و حوسییەكانی یەمەنیش دەتوانرێن ئاماژەیان پێ بكرێت. ئەم چالاككەرانە هەم توانای بەدەستهێنانی هێز و هەم دامەزراندنی ئەو هێزەیان ئەزموون كردووە و هەریەكەیان دامەزراوەیەكی تایبەتیان بۆ سەرۆكایەتی دروست كردووە، كە جیاوازە لە دەوڵەت.
ئەمە بەو مانایەیە كە كاریگەریی شێوازی سەرجەمی فرەیی هێز لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لەناو چوون، یان لاوازبوونی قۆناغ بە قۆناغی دەوڵەت بووە، بە مانا كلاسیكییەكەی و شێوازی كۆبوونەوەی هێز. ئەم سەرۆكایەتییە نوێیانە كە لە پێكهاتەی فرەیی هێزەوە كاریگەرن، ناتوانن خۆیان بگۆڕن بۆ دەوڵەتێكی ناوەندی، بەڵكو لە هەمان كاتدا، ئەگەر لە هێزەوە دووبارە لاواز بن، توانای دووبارە دروستكردنی خۆیانیشیان هەیە. سنوورەكانی ئەم جۆرە سەرۆكایەتییانە بە هۆی تایبەتمەندیی فرەیی هێزەوە، هەم دەتوانرێت فراوان بكرێت و هەم كەم بكرێتەوە، چونكە لە ناو خۆیانەوە هێزەكانی نوێ دەتوانن سەرهەڵبدەن كە سەرۆكایەتییەكەیان پارچە پارچە بكەن.
* كەواتە بەپێی ئەم لێكدانەوە و بۆچوونەتان بێت، دەوڵەتە كۆنەكان بەرەو پارچەپارچەبوون دەچن. ئایا لەم دۆخەدا تا چەند هەرێمی كوردستان دەبێتە كۆكەرەوەی ئاراستە جۆراوجۆرەكانی كورد لە هەرچوار پارچەی كوردستان؟
- لەم دۆخەدا، نەك تەنیا دەوڵەتە كۆنەكان بەرەو پارچەپارچەبوون دەچن، بەڵكو دەوڵەتە نوێیەكانیش پێك نایەن، بگرە ڕەنگە زیانیشیان پێ بگەیەنێت، لە باشترین دۆخدا ئەم سەرۆكایەتییە نوێیانە دەتوانن لە چوارچێوەی بیرۆكەیەكی ناوەندی ئاراستەكانی نوێ پێك بێنن. دەتوانین بڵێین كە لە ئێستادا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست چەندین ئاراستەی چالاكمان هەیە، وەك ئاراستەی شیعە، ئاراستەی كوردی، ئاراستەی توورانی، ئاراستەی عیبری، ئاراستەی ئیخوانی و.. هتد. كە هەندێكیان ئاراستەی قەیرانسازن و هەندێكی دیكە ئاراستەی كۆنتڕۆڵكردنی قەیرانن، هەروەها هەندێك لەم ئاراستانە توانای پێكهێنانی هاوپەیمانییە كاتی و تاكتیكییەكانیان لەگەڵ یەكتردا هەیە. لە نێو ئەمانەدا، ئاراستەی كوردی یەكێك لە ئاراستە سەرەكی و ستراتیژییەكانە كە بە ناوەندبوونی هەولێر دەتوانێت، كاریگەرییەكی زۆری لەسەر گۆڕانكارییەكانی هەرێمەكە و میحوەری كوردی هەبێت. ئەم ئاراستەیە ئاراستەیەكی كۆنتڕۆڵكردنی قەیرانە كە نزیكە لە ڕۆژئاوا و توانای هاوپەیمانی تاكتیكی و كاتی لەگەڵ ئاراستەكانی عیبری، ئیخوانی، تەنانەت شیعەشدا هەیە. لە هەمان كاتدا، ئاراستەی كوردی یەكێك لە گرنگترین ئاراستەكانە كە پۆتەنسیەڵێكی زۆری هەیە بۆ یەكخستن لە كۆریدۆرە ئابوورییە سەرهەڵدەرەكانی هەرێمەكە، بەهۆی پێگەی ژێئۆستراتیژیك و ژێئۆئابووریی خۆیەوە.
* ئاماژەت بەوەدا كە ئەم گۆڕانكارییانە لە بنەڕەتدا لە ململانێی ئابووری و پڕۆژەی ئابوورییەوە زیاتر سەرچاوەی گرتووە، وەك لەوەی پڕۆژەی سیاسی بێت. ئایا مەبەستت ململانێی ئابووریی نێوان چین و ئەمریكایە؟
- جگە لە گۆڕانكارییە پێكهاتەییەكان، هۆكاری دیكە كە كاریگەری لەسەر گۆڕانكارییەكانی هەرێمەكە هەیە، پێشبڕكێی ئابووریی ئەمەریكا و چینە، هەم لە ئاستی سیستمی نێودەوڵەتی و هەم لە ئاستی هەرێمەكە. یەكێك لە نموونە سەرەكییەكانی ئەم پێشبڕكێیە كۆریدۆرە ئابوورییە پێشبڕكێیەكانە لە هەرێمەكە، كۆریدۆری «یەك كەمەر، یەك ڕێگا»ی چینەكان و كۆریدۆری «ئایمك» كە پشتیوانی ئەمریكییەكانە. تەنانەت ئاراستەی كوردی توانای یەكخستنی لە هەر دوو كۆریدۆرەكەدا هەیە، هەرچەندە نزیكایەتییەكەی لە كۆریدۆری پشتگیریی ئەمریكییەكان زیاترە، بەڵام لەم بارەیەوە هەولێر وەك ناوەندی میحوەری ئاراستەی كوردی پێویستە دیپلۆماسییەكی هاوسەنگی لە پەیوەندی لەگەڵ هەردوو كۆریدۆرەكەدا هەبێت.
هەردوو دەوڵەتی چین و ئەمریكا بەدوای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستێكی ئارام و سەقامگیرن بۆ وەبەرهێنانی ئابووری، بۆیە چیتر پێویستییان بە چالاككەرەكان، یان ئاراستەكانی قەیرانساز نییە، هەر چالاككەر، یان ئاڕاستەیەك كە هەوڵی قەیرانسازی لە هەرێمەكە بدات، ڕووبەڕووی فشار و زیانی زۆر و تەنانەت لەناوچوون دەبێتەوە. بەرژەوەندییەكانی سەرمایەداری دوای ئەم گۆڕانكارییانە چیتر لەگەڵ دروستكردنی قەیران لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا نییە، ئەوان بە دوای قازانجی ئابووری لەم هەرێمەدا پێویستیان بە ئاشتییەكی سەقامگیر هەیە، ئەمە دەرفەتێكی زێڕینە كە كورد وەك ئاراستەیەكی كۆنتڕۆڵكردنی قەیران پێویستە كەڵكی لێ وەربگرن و دەرفەتەكان لە دەست نەدەن. لەم ڕێگایەدا كورد لە ئێستاوە پێویستە پڕۆژەی دەوڵەتخوازی بەلاوە بنێن و زیاتر لەسەر پرۆژەی ئاراستەی كوردی بیر بكەنەوە، چونكە ناكۆكییەكان و داواكردنی باوانیەتی ناسیۆنالیزمی كوردی لەلایەن هەر یەكێك لە ڕەوتەكانەوە دەتوانێت ئەم دەرفەتە مێژووییەیان لێ بسێنێتەوە. كوردەكان ئەمڕۆ لە پێگەیەكی تایبەتیی مێژووییدان، كە دەتوانن دروستكەری دامەزراوەكانی پێشكەوتووی سەرۆكایەتی لە هەرێمەكەدا بن. دامەزراوەكانی گەشەپێدەر، خۆشگوزەرانساز و ئازادیبەخش كە لە سنوورەكانی دەوڵەتخوازی و زیانەكانی ئەوەش دوور بن.
