ئەنجومەنی وەزیران هەڵوێستی نەگۆڕی خۆی بۆ پشتیوانیی دانوستان و گفتوگۆكانی نێوان هەردوو وەزارەتی نەوت و وەزارەتی سامانە سرووشتییەكان دووپات كردەوە، بۆ هەرچی زووتر دەستپێكردنەوەی هەناردەی نەوت، داواشی كرد هەردوو وەزارەت و كۆمپانیا نەوتییەكان و كۆمپانیای سۆمۆ لە هەماهەنگی و دانوستان بەردەوام بن، بۆ ئەوەی لە زووترین كاتدا بابەتەكان یەكلایی بكەنەوە و بگەنە ڕێككەوتن، ئەمە لەكاتێكدایە وەزارەتی نەوتی حكومەتی عێراقی فیدڕاڵ لەمپەڕ لە بەردەم هەناردەكردنی نەوتی هەرێمی كوردستان دادەنێت و ئامادە نییە زەمانەتی یاسایی بداتە كۆمپانیاكانی نەوت بۆ ئەوەی موستەحەقاتەكانیان پێ بدرێت. لەسەر ئەم پرسە گۆڤاری گوڵان دیدارێكی لەگەڵ دكتۆر گۆڤەند شێروانی ئەكادیمی و شارەزای بواری نەوت ساز دا.

 

* وەزیری سامانە سرووشتییەكان لە كۆبوونەوەی ئەنجومەنی وەزیراندا لە ڕاپۆرتێكدا ڕوونی كردەوە كە وەزارەتیان ئەوەندەی پەیوەندی بە حكومەتی هەرێم هەبێت، پابەندییەكانی خۆی بە تەواوی جێبەجێ كردووە و هیچ ئاستەنگ و بەربەستێك لەلایەن هەرێمی كوردستانەوە نییە بۆ دەستپێكردنەوەی هەناردەكردنی نەوتی هەرێم، پرسیار لێرەدا ئەوەیە، بۆچی وەزارەتی نەوتی عێراقی فیدڕاڵ ئامادە نییە ڕێككەوتن لەگەڵ كۆمپانیاكانی نەوت بكات؟

- وەزارەتی سامانە سرووشتییەكانی هەرێمی كوردستان ئەركی سەرشانی خۆی بۆ دەستپێكردنەوەی هەناردەكردنەوەی نەوتی هەرێم جێبەجێ كردووە، بەڵام كێشەكە لەوەدایە دۆسێی نەوت لە عێراقدا تێكەڵ بە مزاجی سیاسی و بەرژەوەندی و ئەجندای دەرەكی و ناوخۆیی بووە، ئەوەتا وەزارەتی نەوتی عێراق ئەو هەلە زێڕینەشی لەدەست دا كە هاتە پێش بۆ ئەوەی تێچوونی نەوتی هەرێمی كوردستان هەر بەرمیلێك بە 16 دۆلار بخەمڵێندرێت و بەشێوەیەكی كاتی دەست بەهەناردەكردنەوەی نەوت بكرێتەوە، تا كۆمپانیایەكی پسپۆڕی بێلایەن تێچووەكە دیاری دەكات، تەنانەت بێ ئەوەی هۆكاری دواخستنی دانوستانەكەی سەرەتای هەفتەی ڕابردوو دیاری بكرێت، كۆبوونەوە چاوەڕوانكراوەكەی نێوان وەزارەتی نەوتی فیدڕاڵ و وەزارەتی سامانە سرووشتییەكان و كۆمپانیاكانی نەوت ئەنجام نەدرا. ئێستا كێشەكە لە نێوان وەزارەتی نەوتی عێراق و كۆمپانیاكانی نەوتدایە، وەزارەتی نەوتی فیدڕاڵ ئامادە نییە داواكارییەكی كۆمپانیاكان جێبەجێ بكات لە زەمانەتی پێدانی موستەحەقاتەكانیاندا، كە بە شێوەیەكی شەفاف و ڕوون بە گرێبەست بنووسرێت و قەرزە كۆنەكانیشیان كە نزیكەی یەك ملیار دۆلارە بۆیان خەرج بكرێت.

بەپێی ماددەی 11 لە یاسای بودجەی عێراق سەرجەم تێچووی بەرهەمهێنانی نەوت لە عێراقی فیدڕاڵ و هەرێم لە ئەستۆی وەزارەتی داراییدایە، لە هەرێم تێچووی گواستنەوەش لەسەر حكومەتی عێراقی فیدڕاڵە، بەڵام لە عێراق بۆرییەكان موڵكی حكومەتن و وەزارەتی نەوتی عێراق تەنیا خەرجی ئیشپێكردنی لەئەستۆدایە، لەم ماددە یاساییەی 11 زۆر بە ڕوونی دەڵێت: «تێچوونی بەرهەمهێنان و گواستنەوەی نەوتی هەرێمی كوردستان لە ئەستۆی وەزارەتی دارایی حكومەتی فیدڕاڵە...» بێ ئەوەی ئاماژە بە تێچووی پێشتر و پاشتر بكات، واتە هەموو تێچووەكان بە شێوەیەكی گشتی دەكەوێتە ئەستۆی وەزارەتی دارایی فیدڕاڵ، بۆیە كێشەی موستەحەقاتی قەرزی كۆمپانیاكان ماوە، بەتایبەتی كە عێراق هەموو پشكی هەرێمی كوردستانی لە یاسای بوودجەدا نەناردووە و تەنانەت ساڵی ڕابردوو مووچەی تەواوی مانگی 12ی فەرمانبەرانی هەرێمی نەناردووە، ئەمە وێڕای ئەوەی لە دوا هەمواركردنەوەی یاسای بوودجە هاتووە كە هەردوو وەزارەتی نەوتی عێراق و وەزارەتی سامانە سرووشتییەكان پێویستە ڕێك بكەون بۆ ماوەی دوو مانگ لەسەر دەستنیشانكردنی لایەنێكی بیانیی ڕاوێژكاری تەكنیكی، بۆ خەمڵاندنی تێچووی بەرهەمهێنان و گواستنەوەی نەوتی هەرێمی كوردستان لەهەر كێڵگەیەك بە شێوەیەكی سەربەخۆ.

* جگە لە داواكاریی كۆمپانیاكانی نەوت لە هەرێمی كوردستان، تا چەند كێشەی تێچوونی نەوتەكە چارەسەر كراوە؟ ئایا نەدەتوانرا بڕی بەرهەمهاتووی نەوتی هەرێم لە ناوخۆدا سوودی لێ وەربگیرێت؟

- ئەمە پرسیارێكی گرنگ و زانستییشە، واتا قسە و قسەڵۆك هەڵناگرێت. ئاشكرایە بەرهەم و كوالێتی و تێچوون و شێوازی وەبەرهێنان و دەرهێنان و گواستنەوەی نەوت لە هەرێمی كوردستان زۆر جیاوازترە لە گرێبەست و شێوازی كاركردنی كۆمپانیاكانی عێراق، لە هەرێم بڕی نەوتەكە و كوالێتی و گواستنەوەی كاریگەریی لەسەر بەرزیی تێچوون هەیە، چونكە تا بەرهەم زیاتر بێت و كوالێتی باشتر بێت، تێچوون كەم دەبێتەوە. لەلایەكی دیكەوە بەهۆی كاریگەریی جیۆگرافیا و جیۆلۆجییەوە كێڵگەكانی هەرێمی كوردستان جیاوازە لە كێڵگەكانی خواروو و ناوەڕاستی عێراق، ئەمە جگە لەوەی لە هەرێمی كوردستان كۆمپانیاكانی نەوت بێ بوونی ژێرخانی نەوت و پیشەسازیی نەوت دەستیان بە وەبەرهێنان كردووە، لەگەڵ ئەمەشدا هەرێمی كوردستان توانیویەتی ژێرخانێكی باش بونیاد بنێت. ئەوەتا توانای پاڵاوتگەكانی هەرێمی كوردستان لە نێوان 240-270 هەزار بەرمیل نەوتی ڕۆژانەیە، ئەمە لەكاتێكدا هەرێمی كوردستان ڕۆژانە پێویستی بە 100 هەزار بەرمیل بەنزینە، لە عێراق پێچەوانەیە و لە ماوەی 20 ساڵی ڕابردوودا لە عێراق تەنانەت توانای دروستكردنی یەك پاڵاوتگەیان نەبووە، جگە پاڵاوتگە كۆنەكەی بێجی كە توانای 310 هەزار بەرمیلە و ئەوەی كەربەلا توانای 140 هەزارە، بۆیە لە عێراق كورتهێنان لە دابینكردنی بەنزیندا هەیە و پشت بەهێنانی بەنزین لە دەرەوە دەبەستن و تەنانەت لە توانایاندا نییە و نایانەوێت پشكی هەرێمی كوردستان لە بەنزینی پاڵپشتیكراو بنێرن، خۆ ئەگەر ئەجێندای سیاسی نەبێت، حكومەتی عێراق دەیتوانی بە هەماهەنگی لەگەڵ هەرێمدا لەبری ئەوەی نەوت بنێرێتە دەرەوە لێرە بپاڵێورێت و سووتەمەنی بەنزینی لێ دابین بكات، كە قازانجەكەی سێ هێندەی هەناردەكردنی نەوتە بۆ دەرەوە، بگرە ئاستی بەرهەمهێنانی بەنزین و گازوایل و سووتەمەنییەكانی دیكەی ئەوەندە بەرز بكردایەتەوە ئەو كورتهێنانەی 49 ملیار دۆلارەی بوودجەی عێراقی پێ پڕ بكردایەتەوە.

* ئێستا دوای تێپەڕبوونی ئەو ماوەیە بێ ئەوەی هەردوو وەزارەتی نەوتی عێراقی فیدڕاڵ و وەزارەتی سامانە سرووشتییەكان و كۆمپانیاكان بگەنە ڕێككەوتن، ئایا لە ڕووی ڕێكاری یاساییەوە چی ڕوو دەدات؟

- بەپێی هەمواری یاسای بوودجەی فیدڕاڵی كە لە ڕۆژی 27ی شوبات لە وەقایعی عێراقی بڵاو كرایەوە و ماوەی دوو مانگ دانرا بۆ دەستنیشانكردنی لایەنی پسپۆڕی بیانی، بۆ خەمڵاندنی تێچوونی بەرهەمهێنانی نەوتی هەرێم، بەڵام ئەگەر نەكرا پێویستە ئەم بابەتە دووبارە بگەڕێندرێتەوە بۆ ئەنجومەنی وەزیرانی فیدڕاڵ و ڕەنگە سەرۆك وەزیران دووبارە لایەنێك دەستنیشان بكات، یان دووبارە تەكلیفی وەزارەتی نەوتی عێراق بكات، بۆ چارەسەركردنی كێشەكە، یان دووبارە ماوەكە بۆ هەردوو وەزارەتی نەوت و سامانە سرووشتییەكان بۆ دوو مانگی دیكە درێژ بكاتەوە، بۆ ئەوەی لایەنێكی پسپۆڕ دەستنیشان بكەن. كێشەكە لێرەدایە چەند ئەم بابەتەی لایەنێكی پسپۆڕی بیانی بۆ خەمڵاندنی تێچوونی بەرهەمهێنانی بەرمیلێك نەوت دوابكەوێت، ئەوا بە تەئكید ڕێككەوتنەكەش دوا دەكەوێت كە تا ئێستا ماوەی 25 مانگە هەناردەی نەوتی هەرێمی كوردستان ڕاگیراوە و زیانەكانی بۆ 24 ملیار دۆلار بەرز بووەتەوە و هەموو مانگێگ كە دوادەكەوێت، نزیكەی 900 هەزار تا یەك ملیار دۆلار زیان بەر ئابووریی هەرێمی كوردستان و عێراق دەكەوێت. ئەمە سەیرە بەغدا ڕازی نییە قەرزە كۆنەكانی كۆمپانیاكانی نەوتی هەرێم بدات كە تەنیا یەك ملیار دۆلارە، كەچی لە دوو مانگدا دوو ملیار دۆلار زیانیان بە عێراق و هەرێمی كوردستان گەیاندووە. دەبوو ئەو نەوتەی هەرێمی كوردستان كۆمپانیای سۆمۆ بیفرۆشێت و داهاتەكەی بخاتە گەنجینەی گشتیی عێراقەوە و تەواوی پشكی هەرێمی كوردستان لە بوودجە بنێرێت.

* تاچەند ڕاستە كە عێراق تەواوی پشكی خۆی لە ڕێكخراوی ئۆپێك بڵاس دەفرۆشێت، دەیەوێت ئەو زیانە بەر كەرتی نەوت و كۆمپانیاكانی هەرێمی كوردستان بكەوێت، بۆیە ئامادەی گەیشتن بە ڕێككەوتن لەگەڵ وەزارەتی سامانە سرووشتییەكان و كۆمپانیاكانی هەرێم نییە؟

- عێراق كورتهێنانی بوودجەی هەیە و كێشەی سیولەی نەختینەیی هەیە و لە ئێستادا لەیەك دەروازەی بەندەری بەسرا نەوتەكەی هەناردە دەكات، خۆ ئەگەر نرخەكەی وەكو لە چەند هەفتەی ڕابردوو بێت كە دابەزی، بۆ عێراق كێشەیەكی گەورە و مەترسیدارە، كێشەی عێراق لەوەدایە بە پراكماتیكی و بەپێی كەڵكی ئابووری كار ناكات، بگرە دەستتێوەردانی سیاسی هەیە، بۆیە ئاستەنگی تەكنیكی و دارایی دەكەنە پاساو، جێگەی داخیشە تاوەكو لە وادەی هەڵبژاردنە چاوەڕوانكراوەكەی پەرلەمانی عێراق نزیك ببینەوە، ململانێیەكانی شیعەكان لە نێوخۆیاندا و حزبەكانی دیكە و ویستی دووبارە هەڵنەبژاردنەوەی سوودانی بۆ خولێكی دیكەی سەرۆك وەزیران توندتر دەبێتەوە، ئەوان نایانەوێت محەمەد شیاع سوودانی هەڵبژێردرێتەوە، واتە ئامادە نین، ببێتە پاڵەوانی چارەسەركردنی كێشەی نەوت و كێشە هەڵپەسێردراوەكانی دیكەی نێوان هەرێم و بەغدا، بۆیە كێشەی بۆ دروست دەكەون و گەیشتن بە چارەسەر و ڕێككەوتن قورستر دەبێتەوە، ڕەنگە هەناردەكردنەوەی نەوتی هەرێمیش بە دەردی دەرنەچوونی یاسای نەوت و گازی فیدڕاڵی ببرێت.