د. عەبدولحسێن شەعبان، ئەكادیمیست و بیرمەندی دیاری عەرەب، لە توێژینەوە و لێكۆڵینەوەكانیدا كۆمەڵێك بیرۆكەی نوێ و بۆچوون و ڕاڤەی پێشكەش كردوون، لە ماوەی كاركردنیدا زنجیرەیەك دەستپێشخەریی ڕۆشنبیری و مافخوازی و هزریی ئەنجام داوە، چ لە ڕۆژانی بەرەنگاریی (ئۆپۆزیسیۆن) بووبێت، یان دوای ساڵی ٢٠٠٣، لەوانەش داواكارییەكەی بۆ دەركردنی «یاسای قەدەغەكردنی تائیفەگەری و بەهێزكردنی هاووڵاتیبوون» لە سەرەتای هەشتاكاندا و، یەكەم كەس بوو كە دیالۆگێكی عەرەبی- كوردی لە ساڵی ١٩٩٢ ڕێكخست. ماوەی نزیكەی دوو دەیە و زیاترە، دەستپێشخەریی كردووە بۆ بەستنی ژمارەیەك دیدار سەبارەت بە دیالۆگی ڕووناكبیرانی چوار نەتەوەكە (كورد، عەرەب، فارس، تورك) و، لەسەر بۆچوونەكانی سەبارەت بە مافی چارەی خۆنووسینی گەلی كورد دڵسۆزانە مایەوە. هەروەها لە پێشەنگە تێكۆشەرەكانە كە بەشدارییان كردووە لە بڵاوكردنەوەی كەلتووری لێبووردەیی و ناتوندوتیژی لە ناوچەكەدا و ستراتیژیەتی بۆ بزووتنەوەی مافەكانی مرۆڤ و پەروەردەكردن لەسەر بنەماكانی سەروەریی یاسا، دادپەروەریی گواستنەوە، بەهاكانی هاووڵاتیبوونی یەكسان و هاوتا، تاوانباركردنی دەستدرێژی و نەهێشتنی دەربازبوون لە سزا داڕشتووە، هەروەها خاوەنی بیرۆكەی داواكردنی ڕایەكی ڕاوێژكارییە لە دادگای دادی نێودەوڵەتی سەبارەت بە قودس.

لە سەردانی ئەم دواییەیدا بۆ هەولێر، گوڵان دیدارێكی لەگەڵیدا ساز كرد، سەبارەت بە هەندێك لە تێڕوانینەكانی دەربارەی ئامادەنەبوونی پڕۆژەی دەوڵەت لای ئەو هێز و ڕەوتە سیاسییانەی كە دوای ڕووخاندنی ڕژێمی دیكتاتۆری حوكمی وڵاتیان كرد، ئەمەی خوارەوەش دەقی دیدارەكەیە.

 

 

* زۆر جار كە باسی بارودۆخی سیاسیی عێراق دەكەین، هەڵوەستە لەسەر ئەوە دەكەین، كە ئێمە لە قۆناغی پێش دەوڵەتداین، بۆچی تا ئێستا دەوڵەتمان نییە؟

- دەوڵەتی عێراقی لە ساڵی ١٩٢١ دامەزرا، دەوڵەتێكی سادەی ناوەندی بوو بە دەستوورێك (یاسای بنەڕەتی) كە لە ساڵی ١٩٢٥ دەرچوو. لە ماوەی سەردەمی پاشایەتیدا ئەزموونی كەڵەكە كرد و، پێكهاتەكانی دەوڵەت بە شێوەیەكی سەرەتایی لە پەنجاكاندا تەواو بوون، بەتایبەتی لە ڕێگەی ڕێكخستنی بەكارهێنانی سەرچاوەكانی نەوت بۆ بەرژەوەندیی پەرەپێدانی ژێرخان و بەدەستهێنانی كەڵەكەبوون و پێشكەوتن لە سەرجەم بوارەكاندا.

دوای شۆڕشی ١٤ی تەمموزی ١٩٥٨، دەسەڵات دەستی كرد بە كۆنتڕۆڵكردنی دەوڵەت، بەتایبەتی بەهۆی هەژموونی سەربازییەكانەوە، سەرەڕای بەدەستهێنانی هەندێك دەستكەوتی گرنگ، بەڵام دەسەڵات بە پلەبەندی زاڵ بوو بەسەر دەوڵەتدا، بنكەی كۆمەڵایەتیی دەوڵەت ساڵ لە دوای ساڵ بەرتەسكتر بووەوە بە هۆی هەژموونی كەمینەی حزبی و سیاسی و خێزانی بەسەر دەوڵەتدا، بەتایبەتی كاتێك سەدام حوسێن لە ساڵی ١٩٧٩ دەسەڵاتی گرتە دەست، وەك سەركردەیەكی ئەفسانەیی و خاوەن دەسەڵاتی ڕەها، بەم جۆرە دەسەڵات جێگەی دەوڵەتی گرتەوە و ئەوەی دووەمی (دەوڵەتی) خستە ژێر ڕكێفی خۆیەوە لەژێر سێبەری تاكڕەوی، ڕەهایی، ستەمكاریدا.

كە عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ داگیر كرا، پاشماوەكانی دەوڵەت هەڵوەشانەوە و، دەسەڵاتی ناوەندیی شموولی (تۆتالیتاری)، كە لە ماوەی گەمارۆی نێودەوڵەتی (١٩٩٠-٢٠٠٣) دەستی بە داخوڕان كردبوو، لێكهەڵوەشاوە، زەبری یەكلاكەرەوەش لەسەر دەستی حاكمی مەدەنیی ئەمریكی بۆ عێراق «پۆڵ برێمەر»ی بەركەوت، ئەمەش بە گرتنەبەری ژمارەیەك ڕێوشوێن و هەنگاو، كە یەكەمیان هەڵوەشاندنەوەی سوپای عێراق و ژمارەیەك دامەزراوەی دیكەی گرنگ بوو. لە بنەوە گرووپەكانی پێش- دەوڵەت هاتنە مەیدان بۆ ئەوەی جێگەی پاشماوەكانی دەوڵەت، یان پەراوێزەكانی بگرنەوە. ئەمانە دەسەڵاتی دیكە بوون، جیا لە دەسەڵاتەكانی دەوڵەت، بەڵام هەوڵیان دا، خۆیان وەك جێگرەوەی دەوڵەت، یان تەنانەت لە سەرووی ئەوەوە دابنێن، لە كاتێكدا خۆیان لە حاڵەتی پەرشوبڵاوی، لێكترازان و ئاژاوەدا بوون.

* كاتێك دەوڵەت بوونی نامێنێت، چی ڕوودەدات؟

- لە ساتی نەمانی دەوڵەتدا، تائیفەگەری و عەشیرەتگەری و ناوچەگەری وەك مەرجەعییەتگەلێك كە دەگەڕێنەوە بۆ قۆناغی پێش دەوڵەت، چالاك دەبن و، هاتنە پێشەوەی دیمەنەكە، لە پێكهاتەیەكی نامۆدا بۆ پێكهێنانی گرووپەكانی فشار و هەژموون، وەك جێگرەوەیەك بۆ هەوڵی دووبارە بنیادنانەوەی دەوڵەت لەسەر بنەما مۆدێرن و سەردەمییەكان، كە كرۆكەكەی بریتییە لە پاراستنی گیان و موڵكی خەڵك و كۆنتڕۆڵكردنی ئاسایش و سیستەمی گشتی. بەم جۆرە عێراق لەژێر سێبەری نەمانی دەسەڵاتە ناسراوەكانی دەوڵەت، یان پاشماوەكانیدا ڕووبەڕووی ژمارەیەك ئالنگاریی نوێ بووەوە.

* ئەو ئالنگارییانە چین؟

- پێنج ئالنگاریی سەرەكی هەبوون كە عێراق دوای ساڵی ٢٠٠٣ ڕووبەڕوویان بووەوە:

1. داگیركاری و ئەو وێرانكارییەی كە بووە هۆی تێكشكاندنی پاشماوەی بنیادی دەوڵەتی عێراقی.

2. تائیفەگەری و لێكەوتە و جەمسەرگیرییەكانی، كە دابەشكاریی پۆستەكان لەسەر بنەمای تائیفی و نەتەوەیی و سیستمی پشكپشكێنە دەگرێتەوە.

3. بڵاوبوونەوەی چەك لە دەرەوەی دەسەڵاتی دەوڵەت.

4. گەندەڵی، كە بووەتە دامەزراوەیەك هێندە دیارە بە پەنجە ئاماژەی بۆ دەكرێت، و تێیدا لایەنە سیاسییە دەسەڵاتدارەكانی سەر شانۆی سیاسی، خزمەتی یەكتر دەكەن.

5. تیرۆر و توندوتیژیی بەربڵاو لە وڵاتدا لەژێر ناوی جیاجیادا.

هەموو ئەم هۆكارانە ئێمەیان گەڕاندەوە بۆ كۆمەڵگەیەكی پێش دەوڵەت، لەسەر بنەمای كۆمەڵە مرۆییە سنووردارەكان كە لە ململانێ و ناكۆكی و پێكداداندان و، لە هەمان كاتدا لەسەر جۆرێك لە پەیوەندیی گوماناوی و دابەشكردنی بەرژەوەندی لەنێوان خۆیاندا ڕێك دەكەون.

* ئایا كێشەكە لە هەژموونی شیعە و نەبوونی شارەزایی ئەواندایە لە بواری حوكمڕانیدا؟

- ساڵی ٢٠٠٤ لە قاهیرە، لە «ناوەندی لێكۆڵینەوەی ئەفریقی و عەرەبی»، كە خوالێخۆشبوو حیلمی شەعراوی بەڕێوەی دەبرد و، بیرمەندی كۆچكردوو سەمیر ئەمین سەرۆكی بوو، وانەیەكم پێشكەش دەكرد، یەكێك لە توێژەران دەربارەی كێشەی شیعە لێی پرسیم، منیش پێم وت: كێشەكە خودی شیعە نییە، بەڵكو كێشەكە «شیعەگەریی سیاسییە». جیاوازی هەیە لەنێوان شیعە وەك تایەفەیەك و شیعەگەریی سیاسی. هەروەها كێشەكە سوننە نییە وەك تایەفەیەك، بەڵكو كێشەكە «سوننەگەریی سیاسییە»، كێشەكەش وەك هەندێك كەس پێیان وایە، لە كوردبوون (كوردایەتی)دا نییە وەك نەتەوەیەك، بەڵكو هەندێ جار كێشەكە لە «كوردایەتیی سیاسیدایە». كە ڕەنگە هەر ئەمەش ببێتە ڕێگر و لەمپەر لەبەردەم دووبارە بنیادنانەوەی دەوڵەتدا، هەر لەوەتەی ڕووخانی ڕژێمی پێشووەوە، دەوڵەت هێشتا بەدەست ئەو پێنج ئالنگارییە گەورەیەوە دەناڵێنێت، كە باسم كردن.

* ئایا لەژێر سێبەری دیكتاتۆریەتدا دەوڵەتمان هەبوو؟

- ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ پێش ساڵی ٢٠٠٣، هەر لە كۆتاییهاتنی جەنگی عێراق-ئێران (١٩٨٠-١٩٨٨) و دەستپێكی داگیركردنی كوێت (١٩٩٠) و شەڕی دووەمی كەنداو لە ساڵی ١٩٩١ـەوە تا ئەمڕۆ، دەوڵەت بەدەست لاوازبوون، یان ناسەقامگیریی سەروەرییەوە دەناڵێنێت. عێراق ماوەی دەیان ساڵە تا ئێستاش سەروەرییەكەی كەموكووڕە، یان بریندارە. ئەمەش یەكەم جار بەهۆی بڕیارە نێودەوڵەتییەكانەوە، دووەم بەهۆی سیستمی سزای ستەمكارانەوە كە بە سەریدا سەپێنرا، بە هۆی سەركێشی و هەڵەگۆیی ڕژێمی پێشووەوە، سێیەم بەهۆی دەستتێوەردانە بیانییەكانەوە لە كاروباری عێراقدا، ئەمەی دواییان هێشتا بەردەوامە، بریتین لە دەستتێوەردانی هەرێمی و نێودەوڵەتی، سەربازی و سیاسیی ئاشكرا و نهێنی.

بۆ نموونە، دەستی ئێران لە عێراقدا درێژ و بەرفراوانە، خاوەن كاریگەرییە و جێی نیگەرانیی ئەمریكییەكانە، بوونی بنكە سەربازییەكانی ئەمریكاش لە عێراق جێی نیگەرانیی ئێرانییەكانە. بەم جۆرە عێراق دەكەوێتە نێوان دوو نەیاری سەرسەختەوە، یەكەمیان بە شێوەیەكی نەرم لە ڕێگەی سیاسەت و مەزهەب و بەرژەوەندییەوە خۆی خزاندووەتە ناوەوە، دووەمیشیان بەهۆی ڕێككەوتنێكی فەرمییەوە بوونی هەیە كە عێراقی لە داگیركاریی سەربازییەوە گواستەوە بۆ داگیركاریی گرێبەستی، سەبارەت بە بوونی توركیا لە عێراقدا ئەویش هێشتا بەهێز و كاریگەرە، توركیا بنكەی سەربازیی خۆی هەیە، هەروەها هەژموونێك هەیە كە لە ناوەندە عێراقییە دیاریكراوەكاندا فراوان دەبێتەوە بە ناوی توركمانیی سیاسی، هەندێك بەرژەوەندیی كوردی و گرووپگەلێك لە سوننەگەریی سیاسی، كە بەشێكیان پەیوەندیی بە هەڵوێستەوە هەیە لە پارتی كرێكارانی كوردستان و سەرۆكەكەی ئۆجەلان. بێگومان هەموو ئەو دەستتێوەردان و تێكەڵاوییانە سەروەریی عێراق كەم دەكەنەوە، زیانی پێدەگەیەنن و لە هەندێك لایەنەوە دەیشێوێنن.

پاشان لایەنی دیكەش هەن، هێشتا پارەی عێراق لە بانكەكانی ئەمریكادایە و لە هەر ساتێكدا دەكرێت دەستی بەسەردا بگیرێت، ئەمە لە بنەمای سەروەریی ئابووری بەسەر سەرچاوەكاندا كەم دەكاتەوە. ئەمە جگە لەو مەرجانەی كە ڕێككەوتننامەی چوارچێوەی ستراتیژی و پەیوەندییەكانی عێراق- ئەمریكا دەیانسەپێنن سەبارەت بە چەك و ئامادەكردنی هێزە چەكدارەكان، نەوت، پەروەردە و بوارەكانی دیكە، كە وادەكات سەروەریی عێراق ناجێگیر بێت.

* ئایا مەبەستت ئەوەیە گۆڕانكاریگەلی لەناكاو چاوەڕێی عێراق دەكەن، یان ئەمانە پێشهاتی چاوەڕوانكراون؟

- مەبەستم لە گۆڕانكاری ئەوە نییە كە هەندێك كەس بە شێوەیەكی ئارەزوومەندانە بانگەشەی بۆ دەكەن، بەڵكو من شیكاریی گۆڕانكارییە جیۆپۆلەتیكییەكان دەكەم و دەیانخوێنمەوە، بەتایبەتی كە كێشە و گرفتگەلێك هەن عێراق لە ناوخۆ و دەرەوەدا بەدەستیانەوە دەناڵێنێت، جگە لە ئالنگارییە دەرەكییەكان، سیستمی ناوخۆی عێراق لەسەر بنەمای دەسكەوتخوازیی سیاسی (غەنائیمی) دامەزراوە و، پشت بە كڕیارگەرایی و لایەنگری و وابەستەیی و پشكپشكێنە و دابەشكاریی پۆستەكان دەبەستێت. ناكرێت دەوڵەتێك لەسەر بنەمای سیستمی دەسكەوتی پشت‌ بەستوو بە كڕیار و لایەنگری و وابەستەیی دابمەزرێنێت، لە جیاتی سەروەریی یاسا و لێهاتوویی و دڵسۆزی بۆ نیشتمان.

دەوڵەت لەسەر بنەمای هاووڵاتیبوون دادەمەزرێت، ئەمەش واتە بوونی هاووڵاتیانی یەكسان لە ماف و ئەركەكاندا بەپێی بنەما ناسراوەكان، نەك لەسەر بنەمای دەستكەوت و ئیمتیازات و خزمەتكردنی یەكدی (بەرژەوەندیی هاوبەش). من خۆم هیواخواز نیم بۆ دامەزراندنی سیستەمێكی نموونەیی، بەڵكو بە شێوەیەكی واقیعی، دەبێت سیستەمەكە لەسەر كەمترین ئاستی بنەماكانی هاووڵاتیبوون بێت، كە پشت بە یەكسانیی نێوان هاووڵاتیان و بڕێك لە ئازادییەكان دەبەستێت، بەتایبەتی ئازادیی ڕادەربڕین، مافی ڕێكخستن، بەشداریكردن و هاوبەشیكردن لە نیشتماندا و بڕێكیش لە دادپەروەری.

* مەبەستت لەوەدا نەبوونی ئیرادەی یەكگرتوو لە بڕیاردانە؟

-  بەڵێ، دەوڵەت هیچ بڕیارێكی یەكگرتووی نییە لەسەر هیچ شتێك، شتێكی بچووكم پێ بڵێ كە بیسەلمێنێت دەوڵەت خاوەنی بڕیاری یەكگرتووە، تەنانەت لەسەر پرسە كارگێڕییەكانیش (ڕێوشوێنەكان)، چ جای پرسە بنەڕەتی و ستراتیژییەكان. بۆ نموونە، هەڵوێست لەسەر بوونی سەربازیی ئەمریكا لە عێراق. لە هەرێمی كوردستان پێشوازیی لێدەكەن، بەڵام باڵە چەكدارییەكانی شیعە و نیوەی حكومەت دژی وەستاونەتەوە، هەڕەشەی لێدەكەن و داوای كشانەوەی، یان ڕووبەڕووبوونەوەی دەكەن، سەبارەت بە سوننەگەریی سیاسی، زۆرینەیان ئێستا لەگەڵ بوونی ئەمریكادان، لە كاتێكدا كە ئەوان لە بنەڕەتدا دوای داگیركارییەكە دژی بوون. ئەمە یەكێكە لە پارادۆكسەكانی سیاسەت لە وڵاتی ئێمەدا، بەتایبەتی كە گۆڕەپانەكە پڕ بووە لە سیاسییانی ڕێكەوت و ئەوانەی بەدوای بەرژەوەندیی تایبەتی خۆیاندا دەگەڕێن، بێ ئەوەی گرنگیی بە بەرژەوەندییە باڵاكانی نیشتمان بدەن.

* ئەی دەربارەی فیدڕاڵییەت؟ ئایا عێراق دەبێتە دەوڵەتێكی فیدڕاڵیی ڕاستەقینە؟

- جیاوازی و ناكۆكیی ئاشكرا و شاراوە هەیە لەسەر ئەم بابەتە، سوننەگەریی سیاسی دەنگیان بە دەستوور نەدا، بە هۆی بوونی دەقێكەوە كە پەیوەست بوو بە فیدڕاڵییەوە، لە كاتێكدا كە ئێستا دەیانەوێت هەرێمی فیدڕاڵی دابمەزرێنن، هاوشێوەی هەرێمی كوردستان، شیعەگەریی سیاسی كە لە ڕابردوودا پاڵپشتیی فیدراڵییان دەكرد، تەنانەت بانگەشەیان بۆ فیدڕاڵییەت بۆ باشوور دەكرد، كە پەرلەمانی عێراق لە 2005 لەسەر دەستپێشخەریی خاوەنی ئەم پڕۆژەیە بەڕێز عەبدولعەزیز حەكیم بڕیاری لەسەر دا، بەڵام جێبەجێكردنی بۆ ماوەی ١٨ مانگ دوا خرا، پاشان بابەتەكە لەبیر كرا، وەك ئەوەی هیچ شتێك نەبووبێت.

من خۆم هەست بەوە دەكەم كە بەشی هەرە زۆری شیعەگەریی سیاسی، یان بە ئاشكرا، یان بە ئاماژە، یان لە ڕووی ناوەڕۆك، یان لە ڕووی داڕشتنەوە، دژی فیدڕاڵییەتن و، دەیانەوێت بە شێوەیەك لە شێوەكان بگەڕێنەوە بۆ حوكمی سەنتڕاڵ، تەنانەت ئەگەر ئەمەش نەڵێن، بەڵام لە ڕووی پراكتیكی و پەیوەندییەوە بە ململانێی یاسا و بەرژەوەندییەكان لە نێوان هەرێم و ناوەنددا، نزیكبوونەوەیەك لە گەڕانەوە بۆ دەوڵەتی سەنتڕاڵ، یان ئارەزوویەكی كپكراو هەیە.

* سرووشتی دەوڵەتی ئێستا، یان پاشماوەكانی، وەك خۆت دەڵێیت، چییە؟

- عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ـەوە، لە دەوڵەتێكی سادەی سەنتڕاڵ، بگرە زۆر توندڕەو لە سەنتڕاڵگەراییدا لە ماوەی چارەكە سەدەی پێش داگیركارییەكە، گۆڕا بۆ دەوڵەتێكی ئاوێتە، فیدڕاڵی، لامەركەزی لە ڕووی دەستووری و یاساییەوە.

سیستمی فیدڕاڵی بە سیستەمێكی پێشكەوتوو دادەنرێت لەسەر ئاستی جیهان و لە زیاتر لە ٣٠ وڵاتدا پەیڕەو دەكرێت، بەڵام فیدڕاڵییەت بەبێ دیموكراسی هیچ مانایەكی نییە، یەكێتیی سۆڤیەت، یوگۆسلاڤیا و چیكۆسلۆڤاكیا وڵاتی فیدڕاڵی بوون، بەڵام دیموكراسی نەبوون، بۆیە كۆتاییەكەیان بە ململانێ و ناكۆكی و شەڕ هات.

دەوڵەتی فیدڕاڵی (ئیتیحادی) واتە دەوڵەتێكی یەكگرتووە، كە تێیدا ناسنامە لاوەكییەكان و تایبەتمەندییە كەلتوورییەكان بەشدارن لە ئیدارەیەكدا، كە ڕێز لە فرەجۆری دەگرێت و، ددان بە فرەییدا دەنێت، لەسەر بنەمای یەكسانیی نێوان هەمووان، تێیدا دەسەڵاتەكان لە نێوان ناوەند و هەرێمەكاندا بە شێوەیەكی كارلێككەر و هاوكارانە دابەش دەكرێن، بە شێوەیەك كە جۆرێك لە هاوسەنگی و تەبایی دروست ببێت، كە ببێتە هۆی داینامیكێكی تەواوكەر.

* بەڵام دەستووری عێراق لە پراكتیكدا لە كوێی هەموو ئەمانەدایە؟

- هەموو كەس دەڵێت دەستوور باشە، بەڵام هەندێك كەموكوڕی تێدایە. باشە، با لایەنە ناكۆكەكان ڕێك بكەون لەسەر چارەسەركردنی كەموكووڕییەكان و پڕكردنەوەی كەلێنەكان و خۆڕزگاركردن لەو كەموكووڕی و مینانەی كە دەستوور لەخۆی گرتوون و كاربكەن بۆ هەمواركردنەوەی، بەڵام ئەمە ڕووی نەداوە، كاتێك دێتە سەر جددییەت هەموو كەس خۆی لێ گێل دەكات و بێدەنگ دەبێت، چونكە هەموو لایەنێك دەترسێت بەشێك لەو دەستكەوتانە لەدەست بدات، كە لە دەستووری پێشوودا بەدەستی هێناوە، هەروەها ڕەنگە ئەمە دەسەڵاتەكانی لایەنەكەی دیكە لەسەر حیسابی خۆی فراوانتر بكات.

جێگەی باسە، دەستووری عێراقی بە دەستوورێكی سەخت دادەنرێت و هەمواركردنەوەی قورسە، بەبێ ڕێككەوتنێكی گشتگیری نێوان لایەنە جیاوازەكان، بەپێی ئەو ڕێكار و ڕێوشوێنانەی كە دەستوور دیارییان دەكات، لە كۆتایی ساڵی ٢٠٠٥ـەوە بڕیارێك هەبوو بۆ هەمواركردنەوەی دەستوور، بۆ ڕازیكردنی سوننەگەریی سیاسی و بەشداریكردنیان لە پڕۆسەی سیاسیدا، وا دانرابوو كە لە ماوەی چوار مانگی یەكەمی ساڵی ٢٠٠٦ ئەنجام بدرێت، بەڵام ئەم هەمواركردنەوەیە خەوێنرا و تا ئەمڕۆ، نزیكەی ٢٠ ساڵە، بەئاگا نەهاتووەتەوە، وەك زۆر بڕیاری دیكە، جگە لەوەش چەندین ماددەی دەستوور هێشتا پەكخراون و بە دەركردنی یاسای تایبەت پێیان تەواو نەكراون.

* ئایا تائیفەگەری بەربەستە لە هەمواركردنەوەی دەستوورەكە؟

- لەژێر ناونیشانی تائیفەگەریدا و، بەپێی پێوەرەكانی، وابەستەیی دەرەكیی ئاشكرا دروست بووە كە بنەماكەی ئایدیۆلۆژیای سیاسییە، نەك ئایینی، چونكە دینداریی ڕاستەقینە و باوەڕداریی دڵسۆز تائیفی نییە. وەك عەلی وەردیی كۆمەڵناس دەڵێت: «تائیفیی بێ ئایین» هەن، چونكە زۆرێك لە تائیفییەكان لە بنەڕەتدا دیندار نین. بەشێكیان بە ئاشكرا پەیوەندیی خۆیان بە وڵاتانی هەرێمەوە ڕادەگەیەنن، وەك دەزانیت، هەژموونێكی بەهێز و گەورەی ئێرانی لەناو گۆڕەپانی عێراقدا هەیە، هەروەها هەژموونی توركیش هەیە.

ڕاستە هەژموونی ئێران بەهۆی گۆڕانكارییەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە پاشەكشەی كردووە، بەڵام هێشتا كاریگەریی لەسەر دیمەنی سیاسی هەیە، پێشتریش گوتوومە كە عێراق دابەش بووە، نیوەی بۆ ئێران و نیوەكەی دیكەی بۆ ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، بەڵام نیوە ئێرانییەكە زیاتر لەسەر زەوی بوونی هەیە، وەك لەوەی بنكەی سەربازی بێت، هەژموونێكی نەرمە و هەندێك جار نابینرێت، چنگی ئێران لەناو عێراقدا بەهێز و كاریگەرە، جەماوەرێكی لە شیعەگەریی سیاسی هەیە و، بەرژەوەندی و خزمەتكردنی یەكتریی مەزهەبی و سیاسی و ئابووری. لێرەدا جارێكی دی جەخت لەسەر جیاوازیی نێوان شیعە و شیعەگەریی سیاسی دەكەمەوە، بەڵام هەژموونی ئەمریكی جەماوەری نییە و، تەنانەت ئەگەر جەماوەرێكی وەهایشی هەبێت، ئەوا خۆی، یان وابەستەیی خۆی بۆ ویلایەتە یەكگرتووەكان ئاشكرا ناكات، بەتایبەتی دوای ئەوەی لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ڕوویدا، بەتایبەتیش دوای شەڕی جینۆساید لە غەززە و، لوبنان ڕووبەڕووی لێدانی ئازاربەخش و كارەساتبار بووەوە، جگە لەوەی لە سووریا ڕوویدا، بە پاشەكشەكردنی ئەوەی پێی دەگوترا «تەوەری بەرگری» بە هۆی كەوتنی ڕژێمی سووریا و هەڵاتنی سەرۆكی پێشووی (بەشار ئەسەد) و گەمارۆدانی حوسییەكان لە یەمەن.

ئەم هۆكارانە، بێ هیچ گومانێك، هەژموونی ئێرانییان لاواز كردووە، لەوانەش ڕووبەڕووبوونەوە و بەئامانجگرتنی سەختی حوسییەكان لە ماوەی نزیكەی ساڵێك و حەوت مانگدا، ئەوەش لانیكەم كاریگەرییەكی گەورەی لەسەر هەژموونی مەعنەویی ئێران هەبوو، سەرباری ئەو گەمارۆ نێودەوڵەتییەی كە بە سەر ئێراندا سەپێنراوە، بەتایبەتی گەمارۆی ئەمریكی، كە ماوەی چوار دەیەیە، ئەمەش بووەتە هۆی لاوازبوونی ئابووریی ئێران و دابەزینی بەهای دراوەكەی.

لەبەرئەوە، ئێران ئێستا زیاتر بیر لە پاراستنی خۆی دەكاتەوە وەك لە پاراستنی هاوپەیمانەكانی و، ڕەنگە واز لە هاوپەیمانەكانی بهێنێت، یان لە نیوەی ڕێگا بەجێیان بهێڵێت، ئەمەمان لە سووریا تا ڕاددەیەكی زۆر زۆر لە لوبنانیش بەدی كردووە، كە تا سنوورێكی كەم نەبوو.

بەڵام ئێران وەك دەوڵەتێك بە شێوەیەكی پراگماتی كار دەكات و خاوەنی دیپلۆماسییەتێكی زیرەك و فێڵبازە و، دامەزراوەی خاوەن سرووشتێكی ناوەندی تێدایە. پێشتر دەیگوت «هێڵی بەرگریی لێرەیە» واتە لە بەغدایە نەك تاران و شانازیی پێوە دەكرد، كە كۆنتڕۆڵی چوار پایتەختی عەرەبی دەكات، كە هێڵەكانی بەرگریی بوون، ئەو توانایە زیادەیەش ئەمەی پێ بەخشیبوو، چونكە بڕیارەكەی لە بەغدا و دیمەشق و بەیرووت و سەنعا، جگە لە غەززەش، كاریگەریی هەبوو، بەڵام وردە وردە بە شێوەیەكی بەرچاو دەستی بە پاشەكشە كردووە و، ڕەنگە ناچار بێت سازشی گەورەتر بكات سەبارەت بە دۆسیەی ئەتۆمی، كە ڕەنگە ئەنجامەكەی دانوستانەكانی ئەمریكا- ئێرانی لێی بكەوێتەوە.

* ئایا دەكرێت پڕۆسەی سیاسی لەعێراقدا ڕاستەڕێ بكرێتەوە؟

- ڕەنگە قورس بێت ئەوە بە هەمان ئامرازەكان و بە هەمان چینە سیاسییەكە ڕووبدات، كە متمانەپێكراویی خۆی لەدەست داوە، ڕەنگە كارەكە پێویستی بە یەكلاكردنێكی مێژوویی هەبێت بۆ دووبارە داڕشتنەوەی سیستمی سیاسی، ئەمەش پێویستی بە ئیرادەیەكی خودی هەیە، دوای دابینبوونی هۆكارە بابەتییەكان. وەك هاووڵاتییەكی عێراقی دەڵێم، نابێت بڕیاری عێراقی بەند بێت، بەم پایتەخت، یان بەوەی دیكەوە، وەك بەشێك لە پاشكۆیەتی لەژێر پاساوی مەترسییەكانی داعش و تیرۆری نێودەوڵەتی و غەیری ئەوانەدا.

* ئایا دەكرێت لەپرۆسەی دووبارە بونیادنانەوەی عێراقدا شكۆ بۆ دامەزراوەكانی دەوڵەت بگێرێنرێتەوە؟ ئایا ڕۆڵی ڕۆشنبیران لەم پرۆسەیەدا لە چ ئاستێكدا دەبێت؟

- ئەوە دەكرێت، ئەگەر ئیرادەیەكی سیاسیی كۆكەرەوە هەبێت، واتە ئەوە بەندە بە «ئەگەر»ـەوە، «ئەگەر»یش مەرجێكی ناجێگیرە (غەیر جازیمە) وەك زانایانی ڕێزمان دەڵێن، بەڵام بنەما و هێزی پاڵنەری گۆڕانكاری بریتییە لە بوونی ئیرادەیەكی یەكگرتوو و، ڕێككەوتنێكی گشتی لەنێوان هێز و ڕەوتە سیاسییەكاندا، بەتایبەتی ئەگەر هەست بكەن بەرژەوەندییەكانیان لەژێر هەڕەشەدایە، ئەمەش بەبێ پراكتیزەكردنی چاودێری، شەفافیەت و لێپرسینەوە ڕوونادات، بەتایبەتیش بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی و قۆرخكردنی چەك تەنیا لە دەستی دەوڵەتدا.

ڕەنگە ئەمە بەشێك بێت لە خەونە دواخراوەكانمان، بەڵام ئایا ئێمە خەون نابینین كاتێك بەدوای حەقیقەتدا دەگەڕێین؟ ئێمە بیروڕا و بیرۆكە و ئیجتیهاد و پێشنیار دەخەینە ڕوو و، بە توندی و بە گیانێكی ئەرێنی ڕەخنە لە كردە سیاسییەكان دەگرین، چونكە ئەوە ئەركی ڕۆشنبیرە، جا چ جای ئەوەی كە پیاوی یاساش بیت و مافناس و لەم بوارەدا كاربكەیت.

ڕۆشنگەری (التنویر) ئامرازێكە بۆ گەیشتن بە گۆڕانكاری لە ڕێگەی بەرزكردنەوەی ئاستی هۆشیاریی مافەوانی و ڕۆشنبیرییەوە و، ئەوانە ئامرازەكانی ئێمەن وەك ڕۆشنبیران. ئێمە ئامرازی دیكەمان نییە، چونكە دەسەڵات بە دەستی سیاسییەوەیە، پارەش هەندێك جار بە دەستی ئەوەوەیە، بەڵام كەرەستەی ڕۆشنبیران بریتییە لە فیكر و ڕۆشنگەری، بۆیە پێویستە ڕۆشنبیر نەبێتە داردەستی سیاسی، پێویستە ڕای خۆی بڵێت، تەنانەت ئەگەر پێچەوانەی ڕای سیاسییش بێت، هەروەها پێویستە ئەو بۆشاییەی نێوان بڕیاربەدەستان و ڕۆشنبیران پڕ بكرێتەوە، ئەگەر بیروڕاكانی ڕۆشنگەری بوون بە ڕای گشتی و بوونە باوەڕ لای خەڵك، ئەوا دەبنە هێزێكی ماددی كە هەڵكێشانیان قورسە.

* بەڵام كورد و هەرێمی كوردستان لە كوێی ئەم گۆڕانكارییانەدایە؟

- لەماوەی چەند مانگی ڕابردوودا، لە چەند كۆڕێكدا لە سلێمانی و دهۆك و هەولێر، بیروبۆچوونی خۆم سەبارەت بە پێگەی هەرێمی كوردستان لەم گۆڕانكارییانە دەربڕیوە و گوتوومە هەرێمی كوردستان دەتوانێت ببێتە ناوەندێكی ڕاكێشان بۆ وەبەرهێنان و سەقامگیری و ئاشتی و بۆ ئەنجامدانی ئاشتەوایی لە نێوان هێزە هەرێمییەكاندا، ئەگەر بە باشی ئەم ململانێیە و ئەم فرەجۆرییە بەڕێوە ببات.

من داوای پەیمانی «وێستفالیایەكی ڕۆژهەڵاتی»م كردووە، بەهاوشێوەی پەیمانی ویستفالیای دوای شەڕی 30 ساڵەی ئەوروپا، كە لەم ناوچەیەدا چوار نەتەوە لەخۆ بگرێت (كورد، عەرەب، تورك و فارس) و پەیوەندیی ئەرێنی لەنێوان خۆیاندا دروست بكەن، دەستوەرنەدان لە كاروباری ناوخۆیی یەكتر، ددان بنێن بە مافی چارەی خۆنووسیندا لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی هاوبەش و سوودی دوولایەنە، لەگەڵ ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكانی نێوانیان لە ڕووی تێپەڕبوونی كاڵا و شتومەك، ئاڵوگۆڕی بازرگانی، تەواوكاریی ئابووری، نیشتەجێبوون، هاتوچۆ و.. هتد. هەموو ئەمانە دەكرێت بە شوێنپێی پەیماننامەی وێستفالیا هەڵبگیرێت و، بە نموونەی ئەو بێت، بەبێ كۆپیكردن، بەڵام بە سوودوەرگرتن لە ناوەڕۆكەكەی، لەگەڵ لەبەرچاوگرتنی بارودۆخی ناوچەكە. پەیماننامەی وێستفالیا لە ساڵی ١٦٤٨ واژۆ كرا، لە ئەنجامەكانی؛ ڕاگرتنی شەڕە خوێناوییە تائیفییەكان بوو لە نێوان كاسۆلیك و پرۆتستانتەكان لە ئەورووپا.

* گوتت لەم پرۆسەیەدا هەرێمی كوردستان دەبێتە ناوەندێك بۆ كۆكردنەوەی جەمسەرەكان، بۆچی؟

- لەبەر ئەوەی ئەم هەرێمە لە شوێنەكانی دیكە سەقامگیرترە و شوێنە جوگرافییەكەی هۆكارێكی یارمەتیدەرە، بەتایبەتی لە نێوان عێراق و سووریا و توركیا و ئێراندا، كورد لەم وڵاتانەدا هەن، هەروەها دەسەڵاتی هەرێمی كوردستان لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی ددانپێدانراوە و، بەپێی دەستوور بەشێكە لە سیستمی حوكمڕانی لە عێراقدا، هەروەها لایەنی عێراقیش هەن كە چاویان لە كوردستانە. لەبەر ئەم هۆكارانە، كوردستان دەتوانێت ببێتە گۆڕەپانێك بۆ گفتوگۆ، لێكتێگەیشتن، هاریكاری، وەبەرهێنان و ئاشتی، دۆخی نێودەوڵەتیش ڕێگەی پێدەدات و، بە بەراورد لەگەڵ ناوچەكانی دیكەی عێراق پێشكەوتنی بەخۆیەوە بینیوە، بۆیە دەشێت ببێتە خاڵی ڕاكێشان و سەرنجڕاكێشان، دوای ئەوەی خاڵی گرژی و ململانێ و لاوازكردنی چوار دەوڵەتەكە بوو، بۆیە ئێستا دەتوانێت بەشداری لە بەهێزكردنی ئاسایش و سەقامگیریدا بكات، ئەگەر بە باشی فرەجۆرییەكە بەڕێوە ببات.

* لەم ماوەیەی دواییدا باس لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ دەكەن، دەربارەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ ڕات چییە؟

- بێگومان، گۆڕانكاریی جیۆپۆلەتیكی لە ماوەی پێنج دەیەی ڕابردوودا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ڕوویانداوە، واشنتۆن چەندین ساڵە مژدەی ئەوە دەدا، تەنانەت لەژێر سێبەری سیستمی دوو جەمسەریشدا، بەڵام بابەتەكە ڕەهەندێكی دیكەی وەرگرت لەژێر سێبەری هەژموونی ویلایەتە یەكگرتووەكان بەسەر بڕیاری نێودەوڵەتیدا بە كۆتاییهاتنی سەردەمی جەنگی سارد (١٩٤٦-١٩٨٩)، دوای هەڵوەشاندنەوەی یەكێتیی سۆڤیەت و، پێش ئەوەش ڕووخانی دیواری بەرلین (٩ی تشرینی دووەم ١٩٨٩)، پڕۆژە كۆن- نوێیەكان ئامادە بوون بۆ جێبەجێكردن. تەنیا با ئەوە بیر بخەینەوە كە كۆندالیزا ڕایس وەزیری دەرەوەی ئەوكاتی ویلایەتە یەكگرتووەكان، لەكاتی دەستدرێژیی تەمموزی ٢٠٠٦ بۆ سەر لوبنان، بانگەشەی بۆ دەكرد بە داواكردنی دامەزراندنی «ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ و گەورە»، ئەمڕۆش سەرۆكی ئەمریكا دۆناڵد ترەمپ پڕۆژەیەكی نوێ دەخاتە ڕوو كە لە هەمان ئاراستەدایە، هەرچەندە ڕووبەڕووی ئالنگاریگەلێكی نوێ دەبێتەوە.

ناهاوسەنگییەكی گەورە لە هاوسەنگیی هێزەكاندا ڕوویداوە، كە هەر لە حەفتاكانەوە پلانداڕشتنی بۆ هەبوو. لە ساڵی ١٩٧٩، بێرنارد لویس بیرمەندی بەریتانی- ئەمریكی، بابەتی دابەشكردنی ناوچەكەی هێنایە گۆڕێ بۆ ٤١ قەوارەی تائیفی، نەتەوەیی (ئیتنی)، زمانی، ڕەچەڵەكی، ناوچەیی، ئایینی، تائیفی و...هتد. نەخشەی بۆ ئەوە دانا، كە زیاتر لە نەخشەی خوێن دەچوون، ئەم ڕاپۆرتە لە كۆنگرێسی ئەمریكادا لە دانیشتنێكی نهێنیدا لە ساڵی ١٩٨٣ پەسەند كرا، شتی لەوە دوورتریش هەیە، ڕاپۆرتی پایك هەیە كە پێشكەش بە كۆنگرێسی ئەمریكا كراوە لە دانیشتنێكی نهێنیدا لە ساڵی ١٩٧٦، ئەم ڕاپۆرتە پەیوەندی بە ناوچەی كوردییەوە هەیە، بەتایبەتی وازهێنانی واشنتۆن لە كورد دوای ڕێككەوتنی نێوان سەددام حوسێن و شای ئێران، كە بە «ڕێككەوتننامەی جەزائیر» ناسرا (٦ی ئاداری ١٩٧٥)، كە لەم ڕۆژانەدا پەنجا ساڵی بەسەردا تێپەڕی.

كیسنجەریش پێش ئەو گوتبووی: «سیاسەت ئەخلاقی تێدا نییە. ئێمە دەستبەرداری بزووتنەوەی كوردی بووین لە پێناو هاوپەیمانەكەمان كە ئێرانە». شای ئێران لەگەڵ سەددامی حاكمی كردەیی عێراق ڕێككەوتننامەی ساڵی 1975ی واژۆ كرد، ئەمەش زیانێكی گەورەی بە بزووتنەوەی كوردی و بە شۆڕشی ئەیلوول دوای ساڵێك لە شەڕ (١٩٧٤-١٩٧٥) گەیاند. بۆچی؟ وەڵامەكەی ڕاپۆرتی پایك ڕوونی دەكاتەوە: ئارەزووی واشنتۆن بوو بۆ ئەوەی حكومەتی عێراق تووشی شكست نەبێت، نەك لەبەر خۆشەویستیی بۆی، بەڵكو واشنتۆن دژایەتیی دەكرد دوای بە خۆماڵیكردنی نەوت لە ١٩٧٢، بەڵكو بۆ ئەوەی دەرفەتی هەبێت فشار بخاتە سەر سووریا، تا ئەوی دوایی ڕازی بێت بە ڕێككەوتننامەی دووەمی جیاكردنەوەی هێزەكان لەگەڵ ئیسرائیل، لە ڕاپۆرتی پایكدا هەروەها هاتبوو كە پێویستە یەمەنی دیموكراتی (یەمەنی باشوور) بڕووخێندرێت و، كار بۆ ئەمەش كرا.

ڕاستە پڕۆژەكانی دابەشكردن بەیەكجار جێبەجێ نەكران، بەڵام بە قۆناغ هاتن، مۆسكۆش لە ساڵی 1979 پەلكێش كرا تا بكەوێتە داوەكەوە، كاتێك یەكەم تانكی سۆڤیەتی لە سنووری ئەفغانستان پەڕییەوە، هەر ئەو ڕۆژە، برێجنسكی ڕاوێژكاری ئاسایشی نەتەوەیی، دوای نیوەشەو، چوو بۆ كۆشكی سپی تا نامەیەكی یەك دێڕی بۆ سەرۆك جیمی كارتەر بنووسێت، پێی گوت بەم شێوەیە: «ورچە ڕووسییەكە كەوتە داوەكەوە». ئەوەش هاوتای شكستی ویلایەتە یەكگرتووەكان بوو لە ڤێتنام، داگیركاریی سۆڤیەت بۆ ئەفغانستان دە ساڵی خایاند و، گۆرباچۆڤ ناچار بوو هێزەكانی سۆڤیەت بكشێنێتەوە و، ددان بە شكستی سۆڤیەتدا بنێت لە لەناوبردنی ئەوانەی پێیان دەگوترا «موجاهیدینی ئەفغانی»، كە بە پلانداڕشتنی ویلایەتە یەكگرتووەكان و بە یارمەتیی ژمارەیەك وڵاتی عەرەبی، لەوانە شانشینی عەرەبی سعودیە و میسر، ڕێكخرابوون، ئەمەش ئەوەیە كە محەمەد بن سەلمان جێنشینی سعودیە ددانی پێدا ناوە و، ڕەخنەی لەو جۆرە هەڵچوونە گرت كە زەمینەی بۆ گەشەی ڕەوتی ئیسلامی لەسەر هەردوو ئاستی عەرەبی و ئیسلامی خۆش كرد.

ئەوە یەكەم هەنگاو بوو بۆ دەستپێكی هەرەسهێنانی یەكێتیی سۆڤیەت، تێكچوونی هاوسەنگیی هێزەكان ڕۆڵێكی گەورەی لەوەدا گێڕا، جگە لە قەیرانە ئابوورییە كەڵەكەبووەكان و كەمیی ئازادییەكان و بیرۆكراسیی حزبی، بەم شێوەیە سیستمی سۆسیالیزم وەك سێوێكی پێگەیشتوو كەوتە باوەشەوە، بەم جۆرە نەخشەی سیاسی، وڵات لە دوای وڵات گۆڕا، بگرە هەندێك وڵاتی سۆسیالیست چوونە ناو هاوپەیمانی ناتۆوە و بوونە پشت بۆ ڕووسیا، تا هاتنی سەرۆك ڤلادیمیر پوتین، كە كاری بۆ چاكبوونەوەی ڕووسیا كرد لە مەینەتییە كۆنەكەی، بەڵام ناهەوسەنگییەكە تا ئێستاش هەر ماوە.

* ئایا ململانێی ئەمریكا- چین، سەختتر دەبێت لە ململانێی ئەمریكا- سۆڤیەت بۆ ئەمریكا؟

- پێم وایە كە ململانێی ئەمریكا - چین زۆر سەختترە لە ململانێی سۆڤیەت – ئەمریكا، چونكە ئەمە ململانێی زانستەكان و تەكنەلۆژیا و ژیریی دەستكرد و ئابووریی مەعریفییە، نەك ململانێیەكی ئایدیۆلۆجی، یەكێتیی سۆڤیەت لە ململانێی ئایدیۆلۆژیدا شكستی هێنا لە ڕێگەی هێزی نەرمەوە، كە بانگەشەی بۆ شێوازی ژیانی ئەمریكی و ڕێگەی ژیان دەكرد، جگە لە ئامرازەكانی پڕوپاگەندە كە هونەر و ئەدەب و، بەتایبەتی سینەمای بەكاردەهێنا، لە كاتێكدا یەكێتیی سۆڤیەت تەنیا بە پێشبڕكێی چەكداری و وتارە بریقەدارەكان و بەرنامە و پلانە ئابوورییە شكستخواردووەكانەوە خەریك بوو.

پلانی چین 2030بۆ گەشەپێدان، ڕەنگە لە هەندێك پیشەسازیدا پێش ئەمریكا بكەوێتەوە، بەڵام نابێت ئەمە وامان لێبكات، وا بیر بكەینەوە كە ئەمریكا كۆتایی دێت، چونكە هێشتا زلهێزی یەكەمە و هەموو پێكهاتە بنەڕەتییەكانی هەیە و دەوڵەمەندترینە، زۆرترین توانای مانۆڕكردن و دووبارە چاككردنەوەی ئەوەی هەیە كە تێكچووە، یان پەككەوتووە، یان پاشەكشەی كردووە، هەروەها توانای زەبەلاحی هەیە.

* ئەی دەربارەی سیاسەتی ترەمپ چی دەڵێن؟

- هاتنی ترەمپ بۆ دەسەڵات و بەشێوازە پۆپۆلیستییەكەی و بڕیارەكانی لە ماوەی ١٠٠ ڕۆژی یەكەمی گەیشتنی بە كۆشكی سپی، ئاماژەن بۆ سەروەرییبوونی جۆرێك لە ئۆلیگارشیی نوێ ئەمەش «كەمینەی كەمینە»یە و، دەربڕی بەرژەوەندیی دیاریكراوی بازرگانی و ئەمنییە، دوای ئەوەی كە پێشتر كۆمەڵگەی پیشەسازیی سەربازی لە ویلایەتە یەكگرتووەكان حوكمڕان بوو، مەبەستم پیشەسازیی چەك و بەكارهێنانەكانیەتی، بەڵام ئەمڕۆ، بازرگانیی موڵك و خانووبەرە زیاترین ڕەواجی بازرگانیی هەیە لە بەڕێوەبردنی جیهاندا، سەرۆك (ترەمپ) پشتی بە سەفقەكان بەست، لە دەرەوەی سنوورەكانی دیپلۆماسییەتی ناسراو و جێگیركراو لە ڕێككەوتننامەی ڤیەننای ساڵی ١٩٦١ دەربارەی پەیوەندییە دیپلۆماسییەكان.

سەرۆك ترەمپ جیهانی بە ئاشكرا تووشی سەرسوڕمان كرد، كاتێك داوای لكاندنی دوورگەی گرینلاندی كرد و، لكاندنی كەنەدا بە ویلایەتە یەكگرتووەكانەوە وەك ویلایەتێكی نوێی وڵاتەكەی، هەروەها دەستبەسەرداگرتنی كەناڵی پەنەما و، نەدانی باج بۆ ئەو كەشتییە بازرگانی و سەربازییە ئەمریكییانەی كە بە كەناڵی سوێس و كەناڵی پەنەمادا تێدەپەڕن، هەروەها باجی گومرگیی بەرزی بەسەر ژمارەیەكی زۆر لە وڵاتانی جیهاندا سەپاند، لەوانەش هاوپەیمانەكانی ویلایەتە یەكگرتووەكان لە ئەورووپا، ئەمەش هەژانێكی گەورە لە ئابووریی جیهانیدا دروست دەكات، كە ژمارەیەك لە سەركردەكانی یەكێتیی ئەورووپا ئاماژەیان پێكردووە.

ئێمە هێشتا هەستمان بە كاریگەرییەكانی سیاسەتی ترەمپ نەكردووە، هەرچەندە بابەتەكە لەسەر نرخی نەوت دەستی پێكردووە و كاریگەرییەكان لەسەر كانزاكان بەرچاو دەبن. سەرۆكی ئەمریكی داوا لە ئۆكرانیا دەكات كە كانزا و سامان و نەوت و گاز بخاتە ژێر دەسەڵاتی واشنتۆنەوە، لەوانەش كارگە ئەتۆمییەكان وەك قەرەبووی ئەو یارمەتییەی كە لە شەڕەكەیدا لەگەڵ ڕووسیا پێشكەشی دەكات، بەو مەرجەی واشنتۆن كارەبا و وزە بەرهەم بهێنێت و، بەسەر ئۆكرانیا و ڕووسیادا دابەشی بكات، ڕەنگە ئەمە شتێكی سەیر بێت كە پێشتر لە جیهاندا ڕووی نەدابێت.