عێراق بە دۆخێکی سەختدا تێدەپەڕێت تاکو ئێستا تەنگەژەی وای بە خۆیەوە نەدیوە  چەند قەیرانێک بەڕێوەیە.  لەوانە  قەیرانی سیاسی  و ئابوری  کارەبا و وشکە ساڵی و لێک  ترازانی کوتلە سیاسیەکان.  ئەمەش لە کاتێکدایە بەرە و هەڵبژاردن دەڕوات   هیچ دڵنیاییەک بۆ ئەنجامدانی هەڵبژاردن نیە تا ئێستا.  لە عێراقدا دەسەڵات و بڕیار لای گروپە توند ڕەوەکانە نەک حکومەت. تێگەیشتن و کاری هاوبەش  ئەستەمە لە گەڵیاندا بەهۆی کاریگەری دەوڵەتانی دەرەکی.  بەهۆی بەرژەوەندیە تاک لایەنەکانی خۆیانە وە هەموو شتێکیان بەستوەتەوە بە مەزهەب گەرایی لە زۆربەی دەوڵەتە عەرەبیەکاندا. بەشێکی گرژی و ناتەبایی ئەمەریکا  لەگەڵ  ئێران لەسەر  پەرەدانە بە بەرنامە ئەتۆمیەکەی و دژایەتی بەرژەوەندیەکانی ئەمەریکا لە ناوچەکە و هەڕەشەی توند لە ئیسرائیل.  ئەو هۆکارانە وایان کردوە ناوچکە بۆنی باروت و خوێن و شەڕی لێ بێت. داواکاری زۆر لەسەر عێراق هەیە بۆ خۆ یەکلایی کردنەوە و داماڵینی چەکی توندڕەوەکان تا ئێستا نەیان توانیوە بەسەر ئەم کۆسپەدا سەرکەون. کێشەی کورد ئەوەیە  دەیەوێت ڕێچکەیەکی دیموکراسی بگرێتە بەر وە عێراق پابەندی بێت. لە تەمەنی عێراقدا  هیچ کات بەلای  دیموکراسیدا نەچوە و بڕواشیان پێی نیە. چونکە لە سەرەتای دەسەڵات  لە عێراقدا لە ڕیگەی هێز و کودەتا  سەرچاوەی گرتوە نەک هەڵبژاردن. لە عێراقدا پرۆسەی دیموکراسی  زەحمەتە جێی خۆی بکاتەوە. چونکە بیری تەسکی شۆڤێنیەت بوەتە هێز و دەسەڵات. زۆر جار باسی دیموکراسی دەکرێت بەڵام لە ژێرەوە دژایەتی دەکەن. چونکە بەرژەوەندی ئەوان لە پرۆسەی دیموکراسیدا نیە و نایانەوێت لێی تێبگەن.  گەندەڵی عێراقی تەنیوە ئابوری عێراق بە هەدەر دەڕوات. کاتی هەڵبژاردن لە عێراقدا  کڕین و فرۆشتنی دەنگەکان بوەتە جۆرێک لە مۆدێل.  هەر ئەمەش وادەکات دیموکراسیەت جێگیر نەبێت و مۆبۆکراسی ببێتە جێگرەوەی.  دیموکراسی  یەک دەربڕین و مانا و ئامانجی ڕەهای هەیە بە شێوەی بەرفراوان گەل سەربەخۆ و ئازادە دەتوانێت نوێنەری خۆی دەست نیشان بکات. دەستورێک هەیە کە مافی هەموو لایەکی تێدا تۆمار کراوە کاتی تەنگەژە و کێشەکان دەڵێن  بە پێی دەستور  کێشەکان چارەسەر دەکەین. دواتر دەستور بەلاوە دەنێنن و دیسان پێشێلکاری دەست پێ دەکەنەوە. هەندێک جاریش دەرەوەی دەستور پەنا دەبرێت بۆ لیژنەی تەوافق تاکو گرێ کوێرەکان بکرێنەوە. لە عێراقدا  ٨٠% گەل دەنگیان داوە بەو دەستورە. ئەگەر کاری پێبکەن هیچ ڕێکەوتنێک لە پابەند بون بە دەستور باشتر نیە. بەڵام دەستوریش کراوەتە ئارەزوی دەسەڵات چۆنیان ویست بەو دیوەدا دەیپێون. تاکو ئێستاش  زۆربەی شۆڤێنیەکان  ئارەزوی ئەوە دەکەن دەستور هەڵبوەشێتەوە و بەرژەوەندی و خواستی خۆیان چیە  بەو شێوە دایبڕێژنەوە. دادگای باڵای فیدراڵی هەیە بۆ ڕاگرتنی تەوازن و یەکسانی و گەڕانەوەی مافی ماف خوراو دیسان ئەم دادگایەش بوەتە  داشی دامەی زۆرداران و هەرجارە و  بەلایەکدا  وەک چەرخی بەخت دەیسوڕێنن. هەموو ئاماژەکان لە عێراقدا بەرە و ڕێچکەی دیکتاتۆریەت دەڕۆن. کاریگەری دەرەکی و وڵاتانی چوار دەور  بەسەر عێراقە وە هەژمونی هەیە چونکە نایانەوێت ئەم جۆرە سیاسەت و مۆدێلە جێگیر ببێت. باشترین ڕێگا ئەوەیە عێراق زوتر خۆی لەگەڵ سیاسەتی ناوچەکە جیابکاتە وە و گوێ بە ئەوان نەدات ئەگینا  هەڵە و یاخی بون سەری دەخوات. عێراق ئەگەر کاری بە دیموکراسی بکردایە و  دادگای فیدراڵی  پارێزەری مافی هەموان  و ڕێز لە بڕیارەکانی  بگرن و دەستور بکەنە بنەمای جێبەجێکردنی کارەکان  ئەو  ئەبونە  قەڵغان بۆ عێراقی نوێ. بەڵام تاکو ئێستاش کورد بەدەست زۆر لە داخوازیەکانیەوە دەناڵێنی و گوێ بەدادگا نادرێت  نمونەی ڕۆیشتنی نەوت لە لایەک ئاماژە دەدەن  چارەسەر دەکرێت لە لایەکیتر بڕو بیان و دەهێننەوە بۆ دواخستنی. جگە کێشەی موچەی فەرمانبەرانی هەرێم مانگانە لەمپەری بۆ دروست ئەکەن.  ئەم  بڕو بیانوانە لە کاتێکدایە هەرێم بەهێزە  ئەوان لاواز جەستەی عێراق خوێنی لێ دەچۆڕێ کەچی گەشە و پێشکەوتنی هەرێم   چاویانی کوێر کردوە و هەوڵدەدەن بیوەستێنن. کێشەی تیرۆر و کارگێڕی ئابوری  وابەستە بونی سیاسەت بە دەرکیەوە وای کردوە مەترسی ئەوە هەیە جیهانی دەرەوە بە چاوی عێراق هەرێمیش ببینن.  ڕەوشی هەرێمی کوردستان تێکەڵی ناشرینیەکانی عێراق بکرێت.  ئەگەر عێراق ئەو دەوڵەتە دیموکراسیە با کە هەموو ئاواتی بۆ دەخوازن. ئەوە ئێستا لە ڕیزبەندی سەرەوەی وڵاتە گەندەڵەکانی جیهان نەدە بوو کە لەپاش میانمار هەژمار دەکرێت. ماوەی (٢٢) ساڵە  نەک هەنگاوێک بۆ پێشەوە نەچوە بەڵکو باشەکشەی کردوە  بەهۆی ئەو سیاسەتە چەوتەی  پیادە دەکرێت. هەندێک لە گەشە و پێشکەوتنەکانی  هەرێمی کوردستان بە توانا و هێزی کورد بەرهەم هاتوە. هیچ مانگ و ڕۆژێک نەبوە عێراق کێشەیەک نەبینێتەوە بۆ هەرێم. تاکو وڵاتانی دەرەکی  کاریگەریان بمێنێت بەسەر عێراقەوە هەمیشە دەسکەوتەکانی هەرێم بێ کێشە نابن دەبێت بترسین. لە هەرێمدا پرۆسەی دیموکراسی  زۆر جیاوازترە لەگەڵ بغداد چونکە گەلی کورد تا ئاستێک زیاتر لە مانا و ناوەڕۆکی دیموکراسیەت تێگەیشتوە. بەو پێیەی پڕۆگرامی زۆربەی لایەنە علمانیەکانی هەرێم  بڕوایان بە سیستەمی دیموکراسی هەیە و  کاری پێ دەکەن. لە ئەنجامی زوڵم و ستەم و دیکتاتۆریەت کورد هەمیشە خەباتی بۆ بەدیهێنانی سیستەمێکی دیموکراسی کردوە بە پێی دەستورێک کە مافەکانی تێدا دیاریکراو بێت . ڕای گشتی نێودەوڵەتی لە ئاست خەبات و قوربانیدانی گەلی کورد چ  بۆ خەباتی دژ بە دیکتاتۆری و چ  شەڕی داسەپاوی تیرۆرستان توانا و چالاکی هێزی پێشمەرگە تێگەیشتنیان هەیە. هەر ئەوەش عێراقی ترساندوە  لەو هەنگاوانەی هەرێم و کرانەوە بە ڕوی جیهانی دەرەوەدا . ڕۆژێک ئازادی بۆ گەلێکی ستەم دیدە بێتە دی  لە بازنە و نەخشەی  بە زۆر لکێنراو بە عێراقەوە جیایبکەنەوە. کە زۆر گەل و نەتەوە  هێندەی گەلی کورد هۆشیارو زیرەک و پێشکەوتونین  خاوەنی دەوڵەت و کیانی سەربەخۆن. نەتەوەی کوردیش ئەگەر لەوان زیاتر نەبێت کەمتر نیە چونکە لە ناو عێراقی سەرتاپا  گەندڵیدا بەرە و گەشەو کرانەوە دەچێت ماڵی خۆی یەک دەخات بۆ ئایندەیەکی گەشترو باشتر.