هەژار ماهیر عەبدولڕەحمان بەڕێوەبەری فەرمانگەی ژینگەی ئیدارەی سەربەخۆی سۆران: دەڤەری بارزان خاوەن فەرهەنگێكی جوانی ژینگەپارێزییە، هەوڵ دەدەین بیگوازینەوە بۆ هەموو كوردستان
هەژار ماهیر عەبدولڕەحمان، بەڕێوەبەری فەرمانگەی ژینگەی ئیدارەی سەربەخۆی سۆرانە، پێش ئەوەش ماوەی 11ساڵ وەك ژینگەپارێزێكی خۆبەخش لەگەڵ ڕێكخراوە ژینگەپارێزەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی، وەك سەرۆكی ڕێكخراو كاری كردووە، هەروەها بۆ ماوەی دوو ساڵ سەرۆكی بۆردی ڕێكخراوە ژینگەییەكان بووە لە پارێزگای هەولێر و ئیدارەی سۆران، تا ئێستاش ئەندامی ئەنجومەنی باڵای ژینگەی هەرێمە و خاوەنی ئەزموونێكی كەڵەكەبووی گەورەیە لە بواری ژینگەپارێزیدا. لە گفتوگۆی ئەم جارەی بازنەی گفتوگۆدا (گرنگیی بایەخدان بە پاراستنی ژینگە لە هەرێمی كوردستان) بەم جۆرە دید و بۆچوون و پێشنیارەكانی خستە ڕوو.
دەستخۆشی لە بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەم، كە ئەم گفتوگۆیەی ڕێك خستووە و دەرفەتێكی دروست كردووە، بۆ ئەوەی ڕاشكاوانە لەسەر ئەم پرسە گرنگە ڕاو بۆچوونی خۆمان دەرببڕین.
لە دەستپێكدا و لەبەر ئەوەی نوێنەری ڕاوێژكاری سەرۆكی حكومەتی كوردستان بۆ كاروباری كەشوهەوا و سیاسەتی دەرەوە، لەم گفتوگۆیەدا لەگەڵمان بەشدارە، دەمەوێت ئەم دەرفەتە بقۆزمەوە و هەڵوەستەیەك لەسەر فەرمانگەی ژینگە لە ئیدارەی سەربەخۆی سۆران بكەم.
حكومەتی هەرێمی كوردستان كاتێك بڕیاری داوە فەرمانگەیەك بە ناوی فەرمانگەی «پاراستن و چاككردنی ژینگە» لە ئیدارەی سەربەخۆی سۆران بهێنێتە كایەوە، پێویستە بیر لەوەش بكاتەوە كە لایەنە پەیوەندیدارەكانیش بوودجەی پێویستی بۆ دابین بكەن و سەرجەم پێداویستییەكانی فەرمانگەكەش دابین بكرێت.
ئەم فەرمانگەیە كە ئەركی سەرەكیی بریتییە لە «پاراستن و چاككردنی ژینگە و بڵاوكردنەوەی هۆشیاری« لە ڕووی جوگرافییەوە شەش قەزا و 13 ناحیە و 800 گوند لەخۆی دەگرێت، لە كاتێكدا نزیكەی 350 هەزار كەس لە سنووری ئیدارەی سەربەخۆی سۆران دەژین، ئەمەش بێگومان ئەركمان قورستر دەكات، بەوەی بۆ ڕاییكردنی هەر مامەڵەیەكی هاووڵاتییان، كە بەشێك لە خاوەنی پڕۆژەكان بە مەبەستی دەرهێنانی مۆڵەتی كاركردن، یان نوێكردنەوەی پێشكەشی فەرمانگەكەی دەكەن، ئەوا كارمەندەكانی فەرمانگەكە نزیكەی 70 بۆ 80 كم ڕێگە دەبڕن بە مەبەستی ئەنجامدانی كەشفی شوێنەكە و گونجاویی پڕۆژەكان و چارەسەركردنی كەموكووڕییەكان، وێڕای ئەوەی كە میلاكی فەرمانگەكەمان زۆر كەمە و پێداویستییەكانی سنوورەكە پڕ ناكاتەوە، لە كاتێكدا ئەم فەرمانگەیە بەپێی هەیكەلی دامەزراوەكە، دەبوایە 61 فەرمانبەری میلاكی هەبوایە، بەڵام تەنیا 30 فەرمانبەری گرێبەستی بۆ دامەزرێندراوە، ئەمەش لە ئاست بەرفراوانیی سنوورەكەدا نییە. لەو ژمارەیەش 10 فەرمانبەر كێشەی یاساییان هەیە، چونكە فەرمانی ئەنجومەنی وەزیرانیان هەیە، بەڵام پەسەندی داراییان بۆ نەكراوە، لە كاتێكدا پێویست بوو پەسەندی داراییان بۆ بكرێت لە بەر ئەوەی لە 1/10/2024 دەوامی ئاسایی خۆیان كردووە.
لێرەدا پرسیار ئەوەیە، ئایا دەكرێت فەرمانگەیەك سەرجەم فەرمانبەرانی بە شێوەی گرێبەست بەڕێوەی ببەن، كە تا وەكو ماوەی شەش مانگە دەستبەكار بوون و مووچەیان وەرنەگرتووە؟ بۆ یەك ساتیش كارەكانی فەرمانگە لەم سنوورە نەوەستێندراون، بە شایەدیی كارگێڕی ناوچەكە پڕ چالاكترین فەرمانگەی میریی سنوورەكەیە.
پرسیارە جەوهەرییەكە ئەوەیە، ئایا دەكرێت فەرمانگەیەك بەم هەموو كەموكووڕییانەوە بەردەوام بێت؟ لە كاتێكدا شەش قەزا و 13 ناحیەی هەیە، تا ئێستا ئۆتۆمبێلێكی خزمەتگوزاریی حكوومیی بۆ دابین نەكراوە. لە كاتێكدا سێ ساڵە ئەم فەرمانگەیە هاتووتە كایەوە، بۆیە لە كاتێكدا من خۆم وەك فەرمانگەی ژینگە ئەو هەموو كێشانەم هەبێت، ئیتر چۆن بتوانم باسی كێشەكانی ژینگە بكەم؟ بۆیە پێویستە ئەم دەنگانە بگەنە جەنابی سەرۆكی حكومەت كە پارێزەری سەرەكیی ژینگەی كوردستانە و لە كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان زۆر گرنگی بە چاككردن و پاراستنی ژینگە دراوە، ئەم فەرمانگەیەش بەرهەمی ئەم كابینەیە بوو، ڕاشكاوانەتر وەك بەڕێز سەرۆكی دەستەی پاراستن و چاككردنی ژینگەش ئاماژەی پێ كرد، ئێمە وەك پێویست گوێمان لێ ناگیرێت، من بەڕێوەبەری فەرمانگە بووم، ساڵێك و هەشت مانگ بە تەنیا دەوامم كردووە، زۆرجار بەڕێز سەرۆكی دەستەی ژینگە پێی دەگوتم تۆ بە تەنیا لە هەندێك فەرمانگەی دیكەی ژینگە چالاكتر بوویت، ئەمەمان وەك پابەندبوون بە كارەكەمان ئەنجام داوە، بۆ ئەوە بووە حكومەت گلەییمان لێ نەكات، چونكە وەرگرتنی بەرپرسیارێتی ئەگەر قوربانییشی بۆ بدەیت ئەمانەتێكە و دەبیت جێبەجێی بكەیت و لە خزمەت هاووڵاتیاندا بین.
بۆیە هیوادارم ئەم پەیامە بگاتە حكومەت، ئێمە داوای دامەزراندنی فەرمانبەری زیاتر لە حكومەت ناكەین، بەڵام ئەوەی هەمانە كێشەكانیان بۆ چارەسەر بكەن.
دوای ئەمانە دێمە سەر ژینگەی ئیدارەی سەربەخۆی سۆران، ژینگە ئێستا لە جیهاندا وەك بابەتێكی گرنگ باسی دەكرێت و بووەتە جێگەی مشتومڕی زۆرێك لە وڵاتە پێشكەوتووەكان، چونكە ژینگە وەك سێیەم بنەما لە پێشكەوتنی وڵاتدا گرنگیی پێ دەدرێت دوای هەریەكە لە «سیاسەت و ئابووری»ی وڵاتان ڕاستەخۆ ژینگە دەبێتە سێیەم بنەمای پێشكەوتنی وڵاتیان، چونكە زۆرێك لە لایەنەكانی دیكە لەم چوارچێوەیەدا كۆ دەبنەوە.
ئاشكرایە هەرێمی كوردستان خاوەن ژینگەیەكی دڵڕفێنی شیاوە بۆ سێكتەری گەشتیاری، لە هەمان كاتدا خاك و ئاو و هەواكەی بۆ كشتوكاڵكردن و زۆر لایەنی دی سوودی لێ وەردەگیرێت و ژینگەیەكی دەوڵەمەندە بە كانزا و نەوت و گاز و...هتد. بۆیە گرنگە دەست لە ناو دەست بۆ پاراستنی ئەو ژینگەیەی كە بە خوێنی ڕۆڵەكانمان ئاو دراوە، پارێزگاری لەم گەنجینەیە بكەین.
ئیدارەی سەربەخۆی سۆران بە هەر یەك لە قەزاكانی سۆران، مێرگەسۆر، ڕواندز، چۆمان، خەلیفان و سیدەكان، پڕن لە سرووشتی جوان و ژینگەیەكی دڵڕفێنیان هەیە، بەڵام هاوشانی پارێزگا و ئیدارە سەربەخۆكانی دیكە بێبەش بووین لە فەرمانگەیەكی ژینگەیی، كاتێك لە كابینەی نۆیەم بڕیاری كردنەوەی فەرمانگەی ژینگەی ئیدارەی سۆران درا، وێڕای هەموو ئاستەنگەكان، بەڵام هەر زوو دەستمان بە دانانی ژێرخانی مرۆیی كرد بۆ پتەوكردنی پایەكانی فەرمانگەكە و دەستپێكردنی خزمەتگوزارییەكان.
هاتنەكایەی فەرمانگەی ژینگەیی سۆران، گرنگی و تایبەتمەندیی زۆری هەبوو بۆ خزمەتی زیاتری ژینگەی ئیدارەی سۆران، جگە لەوەی سنوور و سرووشتی ئیدارەی سەربەخۆی سۆران جیاوازە و تایبەتمەندیی خۆی هەیە، لە هەمان كاتدا لە ڕووی ژینگە و سێكتەری گەشتوگوزارەوە سرووشتێكی دەوڵەمەندە، بوونی ناشناڵ پاركی هەڵگورد سەكران و ناوچەی پارێزراوی سرووشتیی دەڤەری بارزان و دۆڵ و چیای جوانی ئەم ناوچانە، ئەو ڕاستییە دەسەلمێنێت، هەروەها دەبێتە هۆی ئاسانكاریی زیاتر بۆ ئەو هاووڵاتیانەی خاوەن پڕۆژەن، بەوەی لە جیاتی ئەوەی سەردانی هەولێر بكەن، هەر لە ئیدارەی سۆران مامەڵەكانیان ڕایی بكرێت. ئاشكرایە تا پێش كردنەوەی فەرمانگەی ژینگەیی سۆران دەزگایەكی فەرمیی تایبەت بە چاودێری ژینگەیی نەبووە لەم سنوورە، كە بتوانێت گوزارشت لە خواستە ژینگەییەكانی دەڤەرەكە لە بواری ژینگەدا بكات، ئەوەی هەبووە پۆلیسی دارستان و ژینگە و پێشمەرگەی بەتالیۆنی ژینگەپارێزی بارزان بووە، كەواتە بوونی فەرمانگە لەم سنوورەدا، دەبێتە هۆی ئەوەی بە وردی چاودێری و پشكنین بۆ پڕۆژەكان بكرێت، ئەویش بە ڕێگەی تاقیگە زانستییەكانەوە، هەروەها دەتوانین ببینە چەترێك بۆ هاوكاری و هەماهەنگیی ڕێكخراوە ژینگەییەكان.
پێشتر دەبوایە بۆ هەر كارێكی پەیوەست بە ژینگە بۆ هەولێری پایتەخت گەڕاباینەوە، كە ئەمەش ڕەنگە بارگرانییەكی زۆر بوایە بۆ هاووڵاتیان، بەڵام ئێستا كارئاسانیی زیاتری تێدایە بۆ خەڵكی ناوچەكە بەگشتی. ئێمەش بە هەموو توانایەكمان هەوڵ دەدەین جێبەجێكار و چاودێر بین بەسەر پێشێلكارییە ژینگەییەكانەوە، هەروەها جیاواز لە هەر پارێزگا و ئیدارەیەك سنووری ناوچەكە خاوەن فەرهەنگێكی جوانی ژینگەپارێزیی دەڤەری بارزانە و هەوڵ دەدەین ئەم فەرهەنگە جوانە ژینگەپارێزییە بگوازینەوە بۆ هەموو كوردستان.
لە ئیدارەی سۆران دەڤەری بارزانمان هەیە، یەكێك لە بنەما سەرەكییەكانی فەرهەنگی دەڤەری بارزان، پاراستنی ژینگەیە، كە زیاتر لە سەد ساڵە تاوەكو ئێستا لەلایەن پێشەوا و شێخەكانی بارزانەوە بە میرات ماوەتەوە و، لەسەر ئاستی جیهانی پێشكەوتووشدا تا ئەمڕۆش یەكێكە لە بەنرخترین بەها شارستانییەكان، كە زیاتر خۆی لە گرنگیدان بە تێگەیاندن و پێگەیاندن و هۆشیاریی خەڵك بە شێوەیەكی خۆویستانەوە دەبینێتەوە.
سەدەیەك بە سەر پاراستنی ژینگە لە دەڤەری بارزاندا تێدەپەڕێت، بەمەش ڕۆژ لە دوای ڕۆژ ژمارەی ئاژەڵە كێوییەكان زیاد دەبن و ژینگەی ناوچەكەش سیمای جوان و بووژانەوەی زیاتر بە خۆیەوە دەبینێت، هۆكاری سەرەكیی ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەو فەرهەنگە هۆشیارییە ژینگەپارێزییەی كە سەردەمێكە ئاوێتەی خەڵكی ئەم ناوچەیە بووە، هاووڵاتییانیش خۆیان بەرانبەر بە پاراستنی ژینگەی دەڤەرەكە بە بەرپرسیار دەزانن.
وەك فەرمانگەی ژینگەیی ئیدارەیی سۆران، پێشنیارمان بۆ «دەستەی پاراستن و چاككردنی ژینگە»ی هەرێم كردووە و لێرەش دووبارەی دەكەینەوە، قەزای مێرگەسۆر بە «پایتەختی ژینگەپارێزی» بناسرێت، ئەمەش لەبەر ئەوەیە كەلتووری ژینگەپارێزیی ناوچەی بارزان بكەینە كەلتوورێك بۆ ئەوەی ناوچەكانی دیكەش چاوی لێ بكەن. پرسیار لێرەدا ئەوەیە بۆچی گەشتیار دەچێتە ناوچەی ڕواندز پاشماوەی خۆی كۆ ناكاتەوە و فڕێی دەدات، بەڵام هەمان گەشتیار بچێتە ناوچەی بارزان پاشماوەكانی خۆی كۆدەكاتەوەو فڕێی نادات؟ بۆیە ئێمە دەبێت بە شۆڕشێك ئەم كەلتوورە بگوازینەوە بۆ سەرتاسەری كوردستان.
پێكهاتەی سرووشتیی ژینگەی دەڤەری بارزان تەنیا خۆی لە پەلەوەر و ئاژەڵە كێوییەكاندا نابینێتەوە، بەڵكو ژینگە و سرووشت و دارستان و ڕووبار و كانیاوەكانیش دەگرێتەوە، هەر ئەمەش وای كردووە، جۆرەها ئاژەڵی كێوی لە دەڤەرەكە بەرچاو بكەون و پارێزراویش بن، هەروەها هەزاران جۆر دار و درەخت و گژوگیا لەو ناوچەیە گەشە دەكەن، ئەمانە چەند نموونەیەكی زیندوون، كە ئێمە دەتوانین لە هەرێمی كوردستان سوودی لێ وەربگرین و كەلتوورەكە بگوازینەوە بۆ ناوچەكانی دیكەی كوردستان.
لە هەرێمی كوردستان بەگشتی و ئیدارەی سۆران بەتایبەتی كێشەی ژینگەیی هاوبەش هەن، بەڵام هەر ناوچەیەك تایبەتمەندی خۆی هەیە، لە ئیدارەی سۆران كێشەی بوونی هەندێ كارگەی قیڕ و كارگەكانی دیكە هەیە وەك نەبوونی مۆڵەتی ژینگەیی و كێشەی موەلیدە ئەهلییەكان و كۆنیی بەشێك لە ئۆتۆمبێلەكان و نەبوونی هێڵی گواستنەوەی گشتی و زۆربوونی ژمارەی دانیشتووان و زیادبوونی زبڵ و خاشاك و كەمیی ڕێژەی سەوزایی و زۆربوونی پڕۆژەكان لەسەر حیسابی سەوزایی و ناهۆشیاریی بەشێك لە هاووڵاتیان لە بەرانبەر پرسی ژینگە، بە شێوەیەكی گشتی ئەمانە كۆمەڵێك ئاستەنگ و گرفتی ژینگەیین، چارەسەرنەكردنیان ڕەوشی ژینگە دەباتە قاڵبێكی مەترسیدارەوە، كە ڕەنگە لە داهاتوو باجی ئەم كێشانە بدەین.
كێشەیەكی دیكەی پیسبوونی ژینگە لە ئیدارەی سۆران ئەوەیە كە ناوچەیەكی گەشتیارییە، بەمەش گەشتیاری زۆر بە عەلاگەوە سەردانی ناوچە گەشتیارییەكان دەكەن و ماددەی زۆری پلاستیكی دوای خۆیان بەجێ دەهێڵن، كە ئەمەش هۆكارێكی مەترسیدارە و كاریگەریی خراپ بەسەر ژینگە و خاك و كشتوكاڵی ناوچەكە جێ دەهێڵێت.
ئەم دەڤەرە سرووشتێكی جوانی چیای سەركەشی هەیە، ئەوجا ئەگەر لەناو ئەم سرووشتە جوانەدا ئێمەش وەك هەولێر تەنیا دوو پاڵاوتگەی نایاساییمان هەبوایە، تووشی كێشەیەكی گەورەی پیسبوونی هەوا دەبووینەوە، لەبەر ئەوەی وەك دەڵێن هەولێر دەشتە و دووكەڵەكە بڵاو دەبێتەوە، بەڵام لێرە هەمووی چیایە حاڵەتی خنكاندن دروست دەبێت، بەڵام خۆشبەختانە ئێمە توانیمان ئەم كێشەیە چارەسەر بكەین و ڕێگەمان نەداوە ئەو پاڵاوتگانە لەم سنوورە هەبن، تەنیا چەند كارگەیەك هەن ئەویش بەپێی یاسا مەرجە ژینگەییەكانیان بە سەردا جێبەجێ دەكەین.
ئێمە ئێستا لە سۆران بۆ ڕێگری لە پیسبوونی هەوا و بە مەبەستی كەمكردنەوەی جەنجاڵی و پاراستنی ژینگە لە ماددە پیسكەركانی ژینگە، سیستمی تەكسیی تەلەفۆنی بۆ گواستنەوەی هاووڵاتییان پیادە دەكەین.
ئەوەی جێگەی داخە لە ئیدارەی سۆران بۆ هەندێك كار و پیشە و كردنەوەی باڵەخانەی نوێ، بە بڕینی داری گەورەی بەتەمەن لە پێش دووكان و ماركێت و باڵەخانەكان كێشە بۆ ژینگە و سەوزایی دروست دەكەن، هەرچەندە هەندێك جار بە ئاگاداریی شارەوانی ئەنجام دەدرێت و مۆڵەت لە شارەوانی وەردەگیرێت، كە لەبری بڕینی دارەكە چەند نەمامێك لە شوێنێكی دیكە دەڕوێنێتەوە، بەڵام ئەمەش چارەسەر نییە، چونكە دەبێتە نەریتێكی باو هەر كەسێك لای خۆیەوە داری پێش ماڵ و باڵەخانە و مۆڵ و ماركێتی خۆی دەبڕێتەوە، بۆیە دەبێت ئەمە چارەسەر بكرێت و ناكرێت دارێك تەمەنی دەیان ساڵە بە چاندنی چەند نەمامێكی بچووك قەرەبوو بكرێتەوە.
لە كوردستان پێنج جۆری دار بەڕوو هەیە و جۆری (مەكرانسێرا، یان قەوقازی، شادار) مەترسی لەناوچوونی لەسەرە، بەهۆی گۆڕانەكانی كەشوهەواوە تەنیا نزیكەی 10 دانەیەكی لێ ماوەتەوە، لە هەرێمی كوردستان ئەو 10 دانەیەش دەكەونە شاخی حەسەن بەگ لە دەڤەری برادۆست/ لە ئیدارەی سۆران، كە لە ماوەی ڕابردوودا دامەزراوەی ڕووەكیی كوردستان لەگەڵ ڕێكخراوێكی دیكەی نێودەوڵەتی سەردانیان كردین، لەوێ پێیان گوتین لە هەموو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست تەنیا لە كوردستان ئەم جۆرە دارە هەیە، لە ئیدارەی سۆران زیاتر لە 400 جۆر ڕووەكی دەگمەن هەن كە لە هیچ شوێنێكی دیكەی كوردستان نییە، كە هەتا ئێستا سوودمان لێ وەرنەگرتووە، بەڵام كاتێك وەك شاندی كوردستان سەردانی وڵاتی چینمان كرد، بینیمان ئەوان سوود لە هەموو گیا و ڕوەكێكی خۆیان وەردەگرن.
ئەم جۆرە دارانەی باس كران، زۆربەیان كەوتوونەتە ئەم سنوورە، پرسیار ئەوەیە چۆن بتوانین دارەكانی ئەو چیایە بپارێزین لە كاتێكدا پۆلیسی دارستان و ژینگە میلاكی پێویستییان نییە، فەرمانگەی ژینگەش وەك باسمان كرد تەنیا ئۆتۆمبێلێكی هەیە.
لەم گفتوگۆیەدا باس لە داتا كرا، ڕاشكاوانە دەڵێم هەتا ئێستا هیچ وەزارەت و دامەزراوەیەك داتایەكی تایبەت بە ژینگەی كوردستانی نییە، قوتابییانی زانكۆ سەردانی فەرمانگەی ئێمە دەكەن و داوای داتامان لێ دەكەن، بەڵام جگە لە داتای ڕێژەیی هیچ داتایەكی دروستمان لەبەردەست نییە، بۆیە ئەم پرسە دەبێت هەموومان بەیەكەوە كاری لەسەر بكەین و ناكرێت وەك فەرمانگەی ژینگە و دامەزراوەكانی دیكە داتای تایبەت بەخۆمان نەبێت.
سرووشتی ئیدارەی سەربەخۆی سۆران جیاوازە لەگەڵ ناوچەكانی دیكەی كوردستان، ئێمە لە چوار وەرزی ساڵدا گەشتیارمان هەیە، لە هەر چوار وەرزكە ئێمە كێشەی ژینگەییمان هەیە، بەتایبەتی لە وەرزی زستاندا كە خۆتان دەزانن ئیدارەی سۆران ناوچەیەكی زۆر ساردە و خەڵك ناچار دەبێت بۆ خۆ گەمكردنەوە پەنا بۆ داربڕینەوە ببات، پرسیار ئەوەیە ڕاستە دەستپێك حكومەت دابەشكردنی نەوتی سپیی لە ناوچە شاخاوییەكانی ئێمەوە دەست پێ دەكات، بەڵام كاتێ 100 لیتر نەوتی بەغدا دێت بە شێوازێك دابەش دەكرێت كە هاووڵاتیانی هەریر و شەقڵاوە وەری دەگرن، هێشتا هاووڵاتیانی ئیدارەی سۆران وەریان نەگرتووە، ئەمە لە كاتێكدا بۆ ئەوەی ڕێگە لە داربڕین بگرین و ڕێگە نەدەین ڕێژەی سەوزایی كەم ببێتەوە، هەر ماڵێك لە وەرزی زستاندا لە ناوچە شاخاوییەكانی ئیدارەی سۆران پێویستی بە پێنج بەرمیل نەوت دەبێت.
وێڕای هەموو ئەمانە، بەشێك لە ناوچە سنوورییەكانی ئەم دەڤەرە بەردەوام لەلایەن دەوڵەتانی دراوسێوە بۆمبباران دەكرێن، بۆ ئەمەش دەبێت گوشار بخەینە سەر حكومەتی عێراق بۆ ئەوەی لە ڕێگەی ڕێكخراوی گشتیی نەتەوە یەكگرتووەكانەوە كارێك بكات و هەوڵەكانیان چڕ بكەنەوە، كە ڕێز لە ڕێككەوتننامە نێودەوڵەتییەكان بگرن و سەروەریی عێراق پێشێل نەكەن.
سەبارەت بە زیادكردنی ڕێژەی سەوزایی، ئێمە لە دەستەی پاراستن و چاككردنی ژینگە پڕۆژەی «لەبری سەوزكردن»مان هەیە، ئەم پڕۆژەیە خزمەتێكی گەورە بە زیادكردنی ڕێژەی سەوزایی دەكات، بەپێی ئەو زانیارییانەی لە بەردەستن، ڕێژەی سەوزایی لە هیچ شارێكی كوردستان نەگەیشتووەتە ئاستی ستاندەری جیهانی، بۆیە پێویستە كاری زیاتر لەسەر ئەم پڕۆژەیە بكەین.
لیژنەی «لە بری سەوزكردن»ی فەرمانگەی ژینگەی ئیدارەی سۆران پێك هێنراوە، بۆ ئەو كارگە و پڕۆژانەی كە شوێنی چاندنیان نییە و دامەزراون و بوونەتە ئەمری واقع، بۆ ڕاییكردنی مامەڵەكانیان دەبێت لە شوێنێكی دیكە هەڵسن بە چاندنی ئەو ڕێژە سەوزاییەی كە بۆیان دیاری كراوە، چونكە مۆڵەتی ژینگەییان پێ نادرێت، تا ئەو ڕێژە سەوزاییەی بۆیان دیاری كراوە، جێبەجێی نەكەن، ئەمەش بە پاڵپشت بە ماددەی (13)ی حوكمە كۆتاییەكانی ڕێنمایی ژمارە (١) ساڵی (٢٠٢٤)ی دەستەی پاراستن و چاككردنی ژینگەی هەرێم، بۆیە وەك فەرمانگەی ژینگەی ئیدارەی سۆران لە دەستپێكی ساڵی كاركردنمانەوە هەوڵی تەواو دەدەین بۆ زیادكردنی ڕێژەی سەوزایی، لەگەڵ ئەوەشدا لە ئێستادا سۆران بووەتە ئیدارەی سەربەخۆ، بە خوشحاڵییەوە لە لایەن سەرۆكی حكومەتەوە بەردی بناغەی پڕۆژەی پاركی نیشتمانی دانراوە كە 380 دۆنمە و پاركی ناو شار 10 دونم و پاركی كۆڕنیش لە كاولۆكان 464 دونمە، ئەمانە بكەونە بواری جێبەجێكردن، ڕێژەی سەوزایی لە قەزای ناوەندی سۆران دەگاتە ئاستی ستاندارد، بۆیە ئێمە وەك فەرمانگە پاڵپشتی و چاودێریی تەواوی ئەو پڕۆژانە دەكەین لەپێناو زیادبوونی ڕێژەی سەوزایی، بۆ ئەوەی بتوانین لایەنی كەم قەرەبووی ئەو لەناوچوونە سەوزاییە بكەینەوە كە ساڵانە لە ئیدارەی سۆران ڕوو دەدات، جگە لەوەی لە سنووری ئیدارەی سۆران ناشناڵ پاركی «هەڵگورد - سەكران»مان هەیە، كە نۆزدەهەمین ناشناڵ پاركە لەسەر ئاستی جیهان، بەڵام نەمانتوانیوە وەك ناشناڵ پاركێكی نێودەوڵەتی بە تەواوی بیپارێزین، یان چەند گۆمێكی دەگمەن وەك گۆمی فێلاو و بێرمەسارد و بێكودیان و چەندانی دیكە ئەوانیش بە هەمان شێوەن.
ژیان پەیوەندییەكی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆی بە ژینگەوە هەیە، ژینگەیەكی پاكوخاوێن و دوور لە مەترسیی پیسبوون، لە پێویستییە هەرە گرنگەكانی مرۆڤ و ژیانە، هەر تاكێكی كۆمەڵگەش بەرپرسیارە لە پاكڕاگرتنی ژینگە، بەلای كەمی دەوروبەرەكەی فێری ڕەفتاری پاكڕاگرتنی ژینگە بكات و لە خێزانەوە دەست پێ دەكات، چونكە پێویستە خێزان بەرپرسیارانە و پەروەردەیەكی ژینگەدۆستەوە ڕۆڵەكانیان پەروەردە بكەن.
هەموومان دەزانین پیسبوونی ژینگە هۆكارێكی سەرەكییە لە گۆڕانی كەشوهەوا و وشكبوونی زەوی و بەرزبوونی پلەی گەرما و كارەساتی سرووشتیدا، سەرباری هەموو ئەوانەش هۆكارێكە بۆ بڵاوبوونەوەی چەندان نەخۆشی.
ئەگەر بێینە سەر باسی لایەنە پەیوەندیدارە بەرپرسەكان بە هۆشیاریی ژینگەیی، بە مەزندەی من چەند لایەنی سەرەكی دەگرێتەوە كە گرنگترینیان خێزان و پەروەردەیە، كە دەبێت لە ناوەندەكانی خوێندنی پەروەردەیی و خوێندنی باڵادا بابەتی ژینگە زەق بكرێتەوە و گرنگیی زیاتری پێ بدرێت.
بۆیە گرنگە ئەو پرسیارە بكەین، ئایا پاراستنی ژینگە لە ئەستۆی كێدایە؟
یەكەم: لایەنە پەیوەندیدارەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان وەك دەستەی پاراستن و چاككردنی ژینگە و فەرمانگەكانی سەر بەو دەستەیە، دامەزراوەكانی دیكەی ژینگە لەم گفتوگۆیەدا هەموو هۆكارەكان دەستنیشان كران و پێویست نییە دووبارەیان بكەمەوە.
دووەم: مامۆستایانی ئایینی لە بواری هۆشیاریی ژینگەییدا ڕۆڵی خۆیان بینیوە، بەڵام پێویستە ڕۆڵێكی گەورەتر و زیاتر بگێڕن و تەنیا لە بۆنە ئایینی و نیشتمانییەكاندا باسی ژینگە نەكەن، بەڵكو پێویستە لە هەموو گوتارەكانیاندا بەشێكی بۆ هۆشیاریی ژینگەیی تەرخان بكەن.
سێیەم: هۆیەكانی ڕاگەیاندن (بە بینراو، بیستراو و خوێنراو)ـەوە، هێندەی بایەخ بە ڕێكلامێك دەدن لەبەر دەستكەوتنی داهاتێك بۆ خۆیان، ئامادە نین باسی ژینگە بكەن، یان ڕیكلامێك بۆ هۆشیاریی ژینگەیی دروست بكەن و ڕۆژانە پەخشی بكەن، ئەمەش دەیسەلمێنێت كە هۆیەكانی ڕاگەیاندن زۆر بایەخ بە كۆڕ و كۆبوونەوە ژینگەییەكان نادەن، بەڵام ئامادەن شتی زۆر سادە ڕووماڵ بكەن و خەڵكی پێ سەرقاڵ بكەن. ڕاگەیاندن وەك دەسەڵاتی چوارەم بەردەوام ڕۆڵی سەرەكیی هەبووە لە ژیانی خەڵكدا و هۆكارێك بووە بۆ گواستنەوەی پەیامی حكومەت بۆ خەڵكی و بە پێچەوانەشەوە.
چوارەم: ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی تایبەت بە ژینگەپارێزی، ڕێكخراوەكان لایەنێكی دیكەن كە بەرپرسن لە پارستنی ژینگە، بەتایبەت ڕێكخراوە ژینگەییەكان، چونكە ڕێكخراوەكان زیاتر تێكەڵاو بە خەڵكی دەبن و ڕۆڵی كاریگەریان لە گەیاندنی هۆشیاریی ژینگەیی و پاراستنی ژینگەدا هەیە. من خۆم ماوەی 11 ساڵ خۆبەخش بووم و لەو ڕێكخراوانە كارم كردووە، بۆیە دەبێت ئێمە زۆر پشتگیریی ئەو ڕێكخراوە ژینگە پارێزانەی ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی بكەین و لەو ڕێگەیەدا فشاری مەدەنی بۆ سەر حكومەت و ئاگاداركردنەوەی لایەنی بەرپرس لە گیروگرفتە ژینگەییەكان دروست بكرێت.
پێنجەم: هاووڵاتی داوی ئەوەی كە حكومەت هەستا بە ئەركی خۆی لە دانانی یاسای تایبەت بە پاراستنی ژینگە و لە ڕێگەی لایەنەكانی دیكەوە ئەم پەیامەی بە هاووڵاتی گەیاند، ئەو كات ئەركی هاووڵاتی لە پاراستنی ژینگەكەی دەست پێ دەكات، چونكە بۆی ڕۆشن بووەتەوە كە ئەم ژینگەیە تەنیا موڵكی كەسێكمان نییە، بەڵكو بۆ هەمووانە، بە ڕووەك و گیانەوەرەكانیشەوە، بۆیە دەبێت بەرپرسیارانە مامەڵەی لەگەڵدا بكەین وەك ئەركێكی ئایینی و نیشتمانپەروەری، بۆ ئەوەی ژیانێكی خۆش و تەندروستییەكی باشمان هەبێت، هەروەها ژینگەیەكی لەبار دروست بكەین بۆ نەوەكانی داهاتوومان.
كەواتە لێرەوە گەیشتینە ئەوەی كە ئەركی پاراستنی ژینگە تەنیا لە ئەستۆی یەك لایەندا نییە، بەڵكو لە ئەستۆی هەمووماندایە، چونكە ژینگە بۆ هەمووانە.
لە كۆتاییدا باس لەوە دەكەم هەروەك لای هەمووان ئاشكرایە كوردستان لە ساڵی 1988 لە كاتی پرۆسەی ئەنفالدا تووشی تێكچوونی سیستمی ژینگەیی بوو، چونكە هەموو هێرشەكانی سوپای بەعس هۆكاری وێرانكردنی سیستمی ژینگەیی بوون لە هەرێمی كوردستاندا، بەگشتی كۆمەڵگەی گوندنشینانی كوردستان كۆمەڵگەی ژینگەپارێز بوون، كە خاوەنی كەلتوورێكی خۆڕسك بوون، تەنانەت ئێستا جیاوازییەكی زۆر گەورە هەیە لە نێوان گوندنشینەكانی پێش ئەنفال و دوای ئەنفال، گوندەكانی پێش ئەنفال بەشێك بوون لە سرووشتی كوردستان، بۆ نموونە پێش ئەنفال خانووی قوڕ هەبوو، كە هیچ زیانێكی نەبوو بۆ ژینگە، چونكە وزەیەكی كەمی تێدا بەكار دەهێندرا و گازی گەرمكەرەوەی نەبوو بۆ كەشوهەوا، بەڵام گوندەكانی ئەمڕۆ هەموویان بوونەتە كۆنكرێت.
لە ئیدارەی سۆران لە بەشێكی گوندەكاندا سیستمی وزەی خۆر دانراوە، ئەمەش سوودی خۆی هەبووە، بۆیە گرنگە بۆ پاراستنی ژینگە لە گوندەكاندا بگەڕێینەوە پێش سەردەمی ئەنفال، بۆ ئەوەی تووشی كۆچ نەبین لە گوندەوە بۆ شار، چونكە ئەمە كارەسات دروست دەكات.
لە كۆتاییدا ئەم وتەیەی (یۆكۆ وەن) لە بارەی ژینگەوە بیرتان دەهێنمەوە كە دەڵێت: «هەموو دڵۆپێكی ئاو بۆ دەریا گرنگە»، بۆیە دووبارە سوپاس بۆ بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان، كە لەم بازنەگفتوگۆیەدا ئێمەی كۆكردەوە، هەموو ئەم دڵۆپانە بۆ پاراستنی ژینگەی كوردستان گرنگن.
