سەمەد محەمەد حوسێن كە بە (حاكم سەمەد) ناسراوە، سەرۆكی دەستەی پاراستنی ژینگە بووە لە كابینەكانی حەوتەم و هەشتەمی حكومەتی هەرێمی كوردستاندا، خاوەنی ئەزموونی گەورەیە لە بواری بەڕێوەبردن و چارەسەركردنی گرفتەكان و پاراستنی ژینگەی كوردستان، لە گفتوگۆی ئەم جارەی بازنەی گفتوگۆدا (گرنگیی بایەخدان بە پاراستنی ژینگە لە هەرێمی كوردستان) بەم جۆرە دیدو تێڕوانین و پێشنیار و ڕاسپاردەكانی خستە ڕوو.

 

ڕۆژتان باش، ئامادەبووانی خۆشەویست.

سوپاس بۆ ئامادەكارانی ئەم بازنەیە. هیوای سەركەوتنیان بۆ دەخوازم.

پرسی ژینگە پرسێكی گرنگە، هەم پەیوەندی بە ژیانی هەموو تاكێكمانەوە هەیە و هەم لەسەر ئاستی دنیاش یەكێكە لەو پرسە گەرمانەی كە بە بەردەوامی كۆنگرە و كۆنفڕانس و گفتوگۆی لەبارەوە دەكرێت، بە شێوەیەكی گشتی لەسەر ئاستی جیهان، گۆڕانكارییەكی زۆر لە كەشوهەوا لە ژینگەدا ڕووی داوە، كە كاریگەرییەكی خراپی دروست كردووە. ئێمەش لە هەرێمی كوردستان بەدەر نین لەو گۆڕانكارییانە و بە دڵنیاییەوە كاریگەری لەسەر هەرێمی كوردستانیش زۆر بووە، خۆشمان دەیبینین بەتایبەتی ئەم ناوچەیە، عێراق، ئوردن، ئێران، كە كاریگەرییەكان لەو ناوچەیە بێ ئەندازە زۆر بووە.

هەر بۆ نموونە لە هەفتەی ڕابردوو خۆڵبارینێك بوو، خۆڵبارینێكی وا توندیش نەبوو، لە باشووری عێراق نزیكەی 3500 كەس بەهۆی ئەو خۆڵبارینەوە نێردرانە نەخۆشخانە، ئەمە كاریگەرییە ڕاستەوخۆكانیەتی لەسەر ئێمە.

بەداخەوە لە هەرێمی كوردستان پرسی ژینگە هێشتا بەلای دەسەڵات و بەلای تاكیشەوە نەبووەتە پرسێكی زۆر گرنگ، بۆیە ئەگەر بمانەوێ پرسی ژینگە لە هەرێمی كوردستان بەرەوپێشەوە بەرین، وەك مامۆستا عەبدولڕەحمان ئاماژەی بۆ زۆر شت كرد، من هیچ شتێكی زیاترم لەسەر قسەكانی ئەو نییە، بەڵام باسی چەند لایەنێكی دیكە دەكەم بۆ دەوڵەمەندكردنی زیاتری گفتوگۆكە.

یەكێك لە خاڵەكان باسی لە هۆشیاری و پەروەردەی ژینگەیی كرد، ئەمە بابەتێكی زۆر گرنگە، بەڵام پرسیار ئەوەیە ئێمە چۆن دەتوانین سایكۆلۆژیەتی ژینگەیی لای تاكی خۆمان دروست بكەین؟ بێگومان دەبێت كردار و ڕەفتاری تاكی خۆمان بەرانبەر بە ژینگە بگۆڕین، ڕاشكاوانەتر واتە تاك چۆن ماڵەكەی خۆی دەپارێزێت، دەبێت ئاوا ژینگەی وڵاتەكەش بپارێزێ و تێبگات لەوەی كە ژیانی خۆی و داهاتووی نەوەكانیشیان بەندە بەو ژینگەیەوە، بۆیە ئەم سایكۆلۆژیەتە دەبێ دروست بكرێ و دروست بكرێتەوە بەوەی تێبگەین دەستكاریی ژینگە نەكەین، تێكی نەدەین، بەرەو وێرانبوون و لەناوبردنی نەبەین. ئەمەش بەوە دەكرێ كە هەم پەروەردەیەكی باش هەبێت، هەمیش یاسامان هەبێت بۆ ئەوەی كە ئەوانەی دۆستی ژینگەن دوای هەڵسەنگاندنی كارەكانیان چۆن خەڵات بكرێن و ڕێزیان لێ بگیرێت، ئەوانەشی كەوا ژینگە پیس دەكەن و كاریگەریی خراپ دروست دەكەن، چۆن سزا بدرێن.

سزا بۆ ئەوە نییە تۆ لە زیندان بەندی بكەی، بەڵام كەسێك زیان بە ژینگە دەگەیەنێت، یان بەبێ مۆڵەت ڕاو دەكات، دەبێت بە شێوەیەك سزای بدەی كە چوار پێنج ئەوەندەی ئەو زیانە سوود بە ژینگە بگەیەنێتەوە.

ئەمە خاڵێكە، بۆیە لە لایەنی پەروەردەیی بێئەندازە گرنگە و ئەركی هەموو تاكێكە و ئەركی كەناڵەكانی ڕاگەیاندن، مامۆستایانی ئایینی، ڕێكخراوە مەدەنییەكان، ناوەندەكانی خوێندنە و هەموو یەكێك لەوانە دەبێت ڕۆڵی خۆیان ببینن لە بڵاوكردنەوەی هۆشیاری و بونیادنانی پەروەردەدا.

• خاڵێكی دیكە، كە هەر مامۆستا ئاماژەی پێدا، ئەو یاسایەی كە هەیە، لەو كاتەوەی كە دەرچوو لە ساڵی 2008ـەوە، دواتر لە ساڵی 2010 كە یاسای دەستەی ژینگە دەرچوو، لەو كاتەوە تا ئێستا گۆڕانكاریی زۆر بووە، بۆیە پێداچوونەوەی پێویستە، یەكێك لەو شتانەی كە من لە یاساكەدا ئاماژەی پێ دەدەم، ئەنجومەنێك هەیە بە ناوی ئەنجومەنی باڵای ژینگە، كە نوێنەری زۆربەی وەزارەتەكانی تێدایە و لەو ئەنجومەنەدا ئەندامن، دوو مانگ سێ مانگ جارێك كۆدەبنەوە و گفتوگۆ دەكەن، بەڵام بە ڕای من ئەم پێكهاتەیە دەبێ گۆڕانی بەسەردا بێت، سەرۆكی ئەو ئەنجومەنە پێویستە سەرۆكی حكومەت خۆی یا جێگرەكەی بێت، سكرتێری ئەنجومەنەكەش با سەرۆكی دەستە بێ، یان ئەگەر دەستەی ژینگە كراوەیە وەزارەت، با وەزیری ژینگە سەرۆكی ئەو ئەنجومەنە بێت، ئەندامەكانیشی بەڕێوەبەری گشتی بن باشترە لە ڕاوێژكار. ئەمەش لەبەر ئەوەیە ئەو بڕیارانەی لە ئەنجومەنەكە دەردەچن بەڕێوەبەری گشتی ڕاستەوخۆ بیخاتە بواری جێبەجێكردنەوە. هەورەها گرنگە چەند وەزیرێك وەك وەزیری «سامانە سرووشتییەكان، پیشەسازی، كشتوكاڵ، شارەوانی، تەندروستی و...هتد» ئەندامی ئەو ئەنجومەنە بن، با ئەم ئەنجومەنە لە ساڵێكدا دووجار كۆببێتەوە و بڕیاری گرنگ دەربكات و ئەم بڕیارانە بخەنە بواری جێبەجێكردنەوە.

 ئێستا لە ئێران كە یەكێكە لەو وڵاتانەی ڕاستە وڵاتێكی دراوسێیە، بەڵام لە ڕووی ژینگەییەوە ئەگەر بەراوردی بكەین بە وڵاتانی پێشكەوتووی ئەوروپا و یابان و سەنگاپورە، بەو ڕاددەیە نییە، بەڵام یەكێك لە هاوكارەكانی سەرۆك كۆماری ئێران بەرپرسی ژینگەی وڵاتەكەیە، تۆ تەماشای پێگەكەی بكە چەند پێگەیەكی گرنگە، هەروەها كۆمەڵێك ماددەی دیكەش لە یاسای ژینگە هەن دەبێت هەموار بكرێنەوە و پێویستیان بە گۆڕانكارییە.

• خاڵێكی دیكە، ئەو دامودەزگایانەی پەیوەستن بە كاری ژینگەوە، جا چ لە ناو دەستەی ژینگە بن، یان لە شوێنەكانی دیكە، بە ڕاستی ئەمانە پێویستە ڕۆڵی زیاتریان پێ بدرێ و پشتیوانیی زیاتر بكرێن.

• ئەو یاسا و ڕێنماییانەی كە دەرچوون لە پێناو پاراستنی ژینگە، بە ڕاستی دەبێ وەكو خۆیان جێبەجێ بكرێن و نابێ بە هیچ شێوەیەك چاوپۆشی یان سازشیان تێدا بكرێت، بۆ نموونە ئێمە ڕێنماییەكمان هەیە لە دروستكردنی ئەو كۆمەڵگە نیشتەجێبوونانەی كە هەن، یەكێك لە مەرجەكانی ڕێپێدانی ئەم كۆمەڵگەیانە ئەوەیە كەوا پێویستە یەكەی چارەسەری ئاو دابنێن بۆ ئاوی پاشماوە، یانی ڕیسایكلی بكاتەوە تاوەكو بتوانێ بۆ ئەو سەوزاییەی كە ناوخۆی هەیەتی، یان لە شوێنێك كۆی بكاتەوە، بۆ ئەوەی بەكار بهێنرێتەوە بۆ دروستكردنی ڕێگەوبان، دروستكردنی بینا، ئاودانی. گوناهە بە ئاوی ژێرزەوی دار و درەخت ئاو بدەیت، ئەگەر بتوانی ئاوی دیكە دەستەبەر بكەیت. بۆیە جێبەجێ نەكردنی ئەم ڕێنماییانە كارەساتێكی گەورەی ژینگەیی خوڵقاندووە، ئێمە هەموومان دەزانین بۆ نموونە، بوونی پاڵاوگە نایاساییەكان كاریگەریی زۆر زۆر ناتەندروستیان هەیە و ناسەردەمییانەن، خاك پیس دەكەن، هەوا پیس دەكەن، ئاوی سەرزەوی و ئاوی ژێرزەوییش پیس دەكەن، كوالێتی بەرهەمەكانیشیان لەو ئاستەدا نییە، بۆیە چاوپۆشیكردن لێیان كارێكی بێ ئەندازە خراپە. ئەو بڕیارەی كە دەرچوو بۆ ئەوەی كە پێداچوونەوەیان بۆ بكرێت و سزا بدرێن و دابخرێن، كارێكی زۆر باشە، بەڵام پێویستە باشتر جێبەجێ بكرێت.

• بابەتی ژینگە زۆر قووڵ و فراوانە، بابەتێكی دیكە پرسی خۆڵ و خاشاكە، ئەو خۆڵ و خاشاكەی هەمانە بە ڕاستی كارەساتە، تاوەكو ئێستاش ئێمە نەمانتوانیوە بە شێوەیەكی زانستییانە چارەسەری ئەو پرسە بكەین، شێوە زانستییەكەشی سێ ڕێكارە: یا ڕیسایكل بكرێ، یا جیا بكرێتەوە، ئۆرگانی، كارتۆن، پارچە، شووشە، هەتا.. دوایی. یا ژێرخاك كردن، بەڵام بە شێوەیەكی زانستی، ئەوە نییە هەر چاڵێك هەڵكەنیت و خۆڵی بەسەرا بكەیت و باران ببارێت بچێتە خوارە و و ئاوی ژێرزەوییش پیس بكات، ئەو خۆڵ و خاشاكەی دەتوانرێت بسووتێنرێت، دەكرێ كۆی بكەیتەوە و بیسووتێنی و وزەی لێ بەرهەم بهێنی، بەڵام بەداخەوە تاوەكو ئێستا ئەمە نەكراوە.

• یەكێك لە كارەساتەكانی دیكەی ئێمە پرسی ئاوە، لەم گفتوگۆیەدا «د.دانا» باسی كرد، بەڵام من هەوڵ دەدەم بە وردەكاریی زیاترەوە لەسەر ئەم پرسە هەڵوەستە بكەم، بۆ ئەوەی چەند ڕێگەیەك بگرینە بەر و وەك خۆی سوود لە ئاو وەربگرین:

1- دەبێت ئێمە هەوڵ بدەین ئەو شوێنانەی كە پێوەری ئاویان نییە پێوەریان بۆ دابنرێت، كۆمەڵێك شوێن لە دووكان و لە مۆڵ و بوارەكانی كەرتی تایبەت پێوەری ئاویان نییە، پێویستە هیچ شوێنێك بەبێ پێوەری ئاو نەمێنێتەوە.

2- وەك پێشتر ئاماژەم پێ دا، پێویستە لە شارەكانی نیشتەجێ یەكەی چارەسەری ئاو دابنرێت.

3- ئێمە لە كوردستان سەدان شوێنمان هەیە كە پێشتر تەنیا ئۆتۆمبێلیان دەشوشت، ئێستا فەرش و ڕایەخی ماڵانیش دەشۆن، ئەمانە بڕێكی زۆری ئاو بەهەدەر دەدەن. كاتی خۆی كە من لە دەستەی ژینگە بووم، تەنیا یەك شوێن هەبوو لە عەنكاوە، یەكەی چارەسەری ئاوی دانابوو، ئاوەكەی ڕیسایكل دەكردەوە، خەڵكەكەی دیكە هەموو ڕۆژێ ئاو بەكار دێنن، بەڵام ئەگەر یەكەی چارەسەری ئاو هەبێت، دەتوانرێت ئەوەندە ئاو بەفیڕۆ نەدرێت و بەلانی كەمەوە 7-10 ڕۆژی دیكە بەكار بهێنرێتەوە.

4- ئاوی ئەو شوێنانە ئاوێكی ئەوەندە پیس نییە تاوەكو نەتوانرێ جارێكی دیكە بەكار بهێنرێتەوە، بۆیە بۆ شووشتنی ئۆتۆمبێل، كارەساتێكی گەورەیە ئاوی پاكی خواردنەوەی بۆ بەكار بهێنی، بۆیە پێویستە ئەو شوێنانە هەر هەموویان یەكەی چارەسەری ئاو دابنێن و بە زووترین كات ئەوە بكرێتە فەرز.

5- زۆر گرنگ و پێویستە هەڵمەتێكی گەورە لەلایەن مامۆستایانی ئایینی و كەناڵەكانی ڕاگەیاندنەوە بكرێت، بە ڕاستی پێویستە بەفیڕۆدانی ئاو تەحریم و حەرام بكرێت.

6- ئەو بەنداوە بچووكانە كە ئێستا دروست دەكرێن كارێكی باشە، بەڵام پێویستە زیاتر دروست بكرێن.

7- ئاوی ژێر زەوی سامانێكە موڵكی گشتییە، ناكرێت هەر كەسێك بێت و بە كەیفی خۆی بیرێك لێ بدات و ئەو ئاوەی كە سەدان ساڵە كۆكراوەتەوە ئەو دەریبهێنێت، هەروەها دەبێت بیرە تایبەتەكانی ئاویش پێوەریان لەسەر دابنرێت و بە شێوەیەكی زانستی و دروست مامەڵەیان لەگەڵدا بكرێت.