د.شارا كەمال، سەرۆكی بەشی تەكنەلۆژیای پەتڕۆلە لە زانكۆی پۆلەتەكنیكی هەولێر و، هەڵگری بڕوانامەی دكتۆرایە لە پیسپۆڕیی وزەی نەوت و گاز لە زانكۆی نۆتینگهامی بەریتانیا. لە گفتوگۆی ئەمجارەی بازنەی گفتوگۆدا ( گرنگیی بایەخدان بە پاراستنی ژینگە لە هەرێمی كوردستان)، وەك ئەكادیمیست و پسپۆڕێك لە بواری پاراستنی ژینگە بەمجۆرە دید و بۆچوون و پێشنیار و ڕاسپاردەكانی خۆی خستەڕوو.

 

سەرەتا دەخوازم لەو هۆكارانەوە بێمە سەر ئەم پرسە گرنگە كە هۆكارن بۆ پیسبوونی ژینگە و بەشێكیان پێش من لەم گفتوگۆیە ئاماژەیان پێكرد، وەك فڕێدانی پاشماوەكان بەبێ كۆنتڕۆڵ، سووتاندنی پاشماوە پزیشكییەكان بەبێ ڕەچاوكردنی ستاندەرەكان، پیسكردنی ژینگە بە پاشماوە پلاستیكییەكان كە هەرگیز شی نابنەوە و لەناو ئاو و خاك دەمێننەوە، تێكەڵبوونی پاشماوەی پیشەسازی لەگەڵ ئاوەڕۆی گشتی، یان تێكەڵاوبوونی ئاوەڕۆ بە سەرچاوەی ئاوی ڕووبارەكان، واتە تێكەڵبوونی ئاوی پاك و پیس، كە ئەمە كاریگەری لەسەر ئاوی ژێر زەویش دروست دەكات. هەموو ئەمانە ئەو سەرچاوانەن كە هەموو سێكتەرەكانی ژینگە وەك «هەوا، خاك، ئاو» پیس دەكەن.

 خاڵی گرنگ بۆ ڕێگرتن لە پیسبوونی ژینگە ئەوەیە كە یاسای ژینگە زۆر بە توندی لەلایەن حكومەتەوە جێبەجێ بكرێت. ئەو یاسایەی ئێستا هەمانە بەشێكی ماددەكانی پێویستی زۆری بە هەمواركردنەوە هەیە، لەبەر ئەوەی گۆڕانكارییەكانی كەشوهەوا زیاتر بوون، بۆیە یاسای ژینگەش پێویستی بە ئەپدەیت و نوێكردنەوە هەیە.

خاڵێكی دیكە كە گرنگە بۆ پاراستنی ژینگە ئاستی ڕێژەی سەوزاییە لە وڵاتدا و لە ڕاپۆرتە مەیدانییەكەشدا ئەم پرسیارە ورووژێنرابوو، بەپێی ستاندەری ڕێكخراوی تەندروستیی جیهانی «WHO» دەبێت بۆ هەر تاكێك نۆ مەتر دووجا سەوزایی هەبێت، بەپێی ئەو داتانایەی لەبەر دەستن، كە نازانین 100% تەواون، یان نا، بەڵام بە شێوەیەكی ڕێژەیی ئەو ڕێژەی سەوزایی لە پارێزگاكانی كوردستان (هەولێر، سلێمانی ودهۆك) دەگاتە پێنج مەتر دووجا بۆ هەر تاكێك، ئەمەش مانای ئەوەیە كەمترە لەو پێوەرە جیهانییەی بۆ ڕێژەی سەوزایی دیاری كراوە.

بەرزیی ڕێژەی سەوزایی زۆر گرنگە لەبەر ئەوەی سەوزایی كاربۆن هەڵدەمژێت واتە «carbon capture» و ئۆكسجین دەداتەوە و تیكەڵی هەوا دەبێتەوە، لەمەش زیاتر سرووشتی دار بەو جۆرەیە ئاستی شێ و ئاوی ناوخاك لە شوێنی خۆی ڕادەگرێت، هەروەها دارستان هۆكاریكە بۆ پاراستنی سیستمی ژینگە «ecosystem».

خاڵێكی دیكە كە بۆ پاراستنی ژینگە زۆر گرنگە، هاریكاری و هەماهەنگیی نێوان هاووڵاتیان و حكومەتە، بێگومان ئەوە ڕاستییەكی حاشاهەڵنەگرە، كە نە حكومەت و نە هاووڵاتیان ناتوانن بە تەنیا ژینگە بپارێزن، بەڵكو پێویستیان بە هەماهەنگی و هاریكاری هەیە، بەڵام پشكی گەورەی ئەو ڕۆڵە دەكەوێتە سەر هاووڵاتیان، هەر بۆ نموونە:

- پێشان ئەركی دایك و باوكان ئەوە بوو منداڵەكەی بە جوانی بەخێو بكات، پاشان پەروەردەی بكات و فێری خوێندنی بكات، بەڵام لە ئێستادا ئەركێكی دیكەی بۆ زیاد بووە، ئەویش ئەوەیە دەبێت پاكیشی بۆ ئامادە بكات، لەمەدا تەنیا مەبەستم ژینگەی ماڵەوە نییە، بەڵكو ژینگەی هەموو وڵاتە، بۆیە كاتێك بیر لە ئایندەی منداڵەكانمان و نەوەی داهاتوو دەكەینەوە، ئەوا چۆن ئێستا خۆمان مەبەستمانە كە ژینگەیەكی پاكمان هەبێت و لەناو ژینگەیەكی پاكدا بژین، كە لەوانەیە مەزندەكان بەو ئاستە بێت تا ئێستا باش بین، ئەوا مافی نەوەكانی داهاتووشە كە ئێمە ژینگەیەكی پاكیان تەسلیم بكەین.

- ئەم گفتوگۆیە بە دەرفەت وەردەگرم بۆ ئەوەی ڕاشكاوانە پەیامێك ئاراستەی هەموو خەڵك بكەم و پێیان دەڵێم: «ئەو خاكەی لەسەری دەژین، ئەو ئاوەی دەیخۆینەوە، ئەو هەوایەی هەناسەی پێ دەدەین، ئەمانە هەمووی ئەمانەتن و دەبێت بە باشی مامەڵەی لەگەڵ بكەین و ڕێزی بگرین و بیپارێزین بۆ نەوەكانی داهاتوومان. سرووشتی خاكی كوردستان وایە، شاخ و ڕووبار و دەشتی جوان و بەپیتن، بەڵام ئەمڕۆ دارستانەكانمان بچووك دەبنەوە، ئاوەكانمان وشك دەبن، دەشتەكانمان خەریكە ڕووبەڕووی بە بیابانبوون دەبنەوە، بۆیە دەبێت هەر یەكەمان لە خۆمانەوە دەست پێبكەین و ڕێگە نەدەین سیمای جوانی سرووشتی كوردستان تێكبچێت.

لایەنێكی دیكە كە دەبێتە ئەركی حكومەت لە پاراستنی ژینگە، لێرەدا بە چەند خاڵ ئاماژەی پێدەكەم كە بریتین لە:

- هەمواركردنەوە و بەهێزكردن و جێبەجێكردنی یاساكانی پاراستنی ژینگە لە تەواوی ناوچەكانی هەرێمی كوردستاندا.

- دروستكردنی ناوچەی پارێزراو، جێبەجێكردنی یاسا و ڕێساكانی شێوازی مامەڵەكردن لەگەڵ زەوییە كشتوكاڵییەكان و ڕاگرتنی كوژانەوەی زەوییە كشتوكاڵییەكان و بەكارهێنانیان بە مەبەستی پڕۆژە و نیشتەجێكردن.

- پەرەپێدانی ئەو شوێنانەی پاشماوەكانی خۆڵ و خاشاكی لێ كۆدەكرێتەوە و دامەزراندنی كارگەی ڕیسایكلین و شوێنی چارەسەركردنی پاشماوەكان.

- بایەخدان بە بڵاوكردنەوەی هۆشیاری ژینگەیی لە ڕێگەی پرۆسەی پەروەردە و هۆیەكانی ڕاگەیاندنەوە.

- دروستكردنی هاوكاری و هەماهەنگی لەگەڵ ڕێكخراوە ناحكوومییەكان و ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكانی ژینگە بۆ بونیادنانی توانای كارمەندانی بواری ژینگە.

- سوودوەرگرتن لە ئەزموونی سەركەوتووی وڵاتان بۆ پرسی پاراستن و چارەسەركردنی كێشە ژینگەییەكان.

لێرەوە ئەگەر هەماهەنگیی نێوان هاووڵاتی و حكومەت پێكەوە گرێ بدەینەوە، ئەوا لە چەند بوارێكدا دەتوانن هەماهەنگیی زۆر باش بكەن، لەوانە:

1- بەرنامەی هاوبەشی پەروەردەی ژینگەیی

- دەزگاكانی حكومەت وەك «دەستەی پاراستن و چاككردنی ژینگە، وەزارەتی پەروەردە» دەتوانن بە هاوبەشی لەگەڵ قوتابخانەكان، مزگەوتەكان، ناوەندەكانی گەنجان، ڕێكخراوە ناحكوومییەكان كار بۆ فێركردنی بەها ژینگەییەكان بكەن.

- هاووڵاتیان دەتوانن بە شێوەیەكی خۆبەخشانە بۆنەی تایبەت، یان چالاكیی تایبەت ڕێك بخەن، بۆ بایەخدان بە ژینگە و بەشداری تێدا بكەن.

2- لێژنە ناوخۆییەكان و ئەنجومەنی گوندەكان

- حكومەتی خۆجێی لە پارێزگاكان دەتوانن لە هەموو قەزا و ناحیەیەك ئەنجومەنێكی ژینگەیی دروست بكەن، هاووڵاتیان دەتوانن بەشداری لەم ئەنجومەنە بكەن بۆ خستنەڕووی نیگەرانییە ژینگەییەكان و خستنەڕووی بۆچوون و پێشنیارەكان، وەك پێویستیی دروستكردنی دارستان و چاودێریكردنی سەرپێچییە ژینگەییەكان.

3- دروستكردنی بەرپرسیاریەتی هاوبەشی نێوان حكومەت و هاووڵاتی لە بەڕێوەبردنی پاشماوەی خۆڵ و خاشاكدا.

- حكومەت ژێرخانی»حاویە، بارهەڵگر، پڕۆژەی ڕیسایكلین» دابین دەكات.

- هاووڵاتیان پاشماوەكان لە یەكتری جیا دەكەنەوە و خۆیان لە فڕیدانی خۆڵ و خاشاكی نایاسایی بەدوور دەگرن.

- هاووڵاتیان و شارەوانییەكان دەتوانن ڕۆژی هەرەوەزی بۆ پاككردنەوەی شار و شارۆچكەكان و كەناری دەریاچە و ڕووبارەكان دروست بكەن.

4- دروستكردنەوەی دارستانەكان بە سەرپەرشتیی كۆمەڵگە.

- حكومەت نەمام، ڕاهێنان، هاندان دابین دەكات، بۆ هەڵمەتی نەمام چاندن.

- هاووڵاتیان چالاكانە بەشداری لە هەڵمەتی نەمام چاندن بكەن، بەتایبەتی لەو ناوچانەی دارستانەكان زیانی گەورەیان پێ گەیشتووە، وەك ناوچەكانی برادۆست و پێنجوێن.

- خۆبەخشی ئەو ناوچانە كە هەڵدەستن بە چاودێری و پاراستنی دارستانەكان لەلایەن حكومەتەوە خەڵات بكرێن.

5- جێبەجێكردنی یاسای ژینگەیی بە پشتیوانی ڕای گشتی.

- حكومەت یاساكانی «ڕاوكردنی نایاسایی، بڕینی دار، پیسبوونی خاك و شێوازی بەكارهێنانی زەوی» جێبەجێ دەكات، هێڵێكی گەرم دادەمەزرێت بۆ ئەوەی سەرپێچییە ژینگەییەكان تۆمار بكات.

- هاووڵاتیان چاودێریی سەرپێچییە ژینگەییەكان دەكەن، بە ڕێگەی هێڵی گەرمی تۆڕەكانی سۆشیال و لایەنە پەیوەندیدارەكانی حكومەتی لێ ئاگادار دەكەنەوە، ئەم خاڵە كە دەبێتە پاڵپشتێك بۆ پۆلیسی دارستان و ژینگە هەماهەنگی و متمانە لەنێوان فەرمانگەی پۆلیسی ژینگە و خۆبەخشانی پارێزەری ژینگە زیاتر دەكات.

6- دابینكردنی بوودجەی شەفاف و پشتگیریكردنی پڕۆژەی ژینگەیی هاووڵاتی.

- حكومەتی خۆجێیی پارێزگاكان دەتوانن یارمەتییەكی بچووك بۆ پڕۆژە ژینگەییەكان دابین بكەن كە لەلایەن هاووڵاتیانەوە سەرپەرشتی دەكەن، وەك «نۆژەنكردنەوەی باخچە و پاركی گەڕەكەكان، گەشتیاری ژینگەیی، باخچەی قوتابخانەكان».

- هاووڵاتیان گرووپ دروست دەكەن بۆ بەشداریكردن لە پڕۆژەكان و پاشان ڕاپۆرتی خۆیان لەسەر ئاكامی كارەكانیان دەنووسن و دەیدەنەوە حكومەت.

ئەمانە هەمووی ئەوەمان بۆ ئاشكرا دەكات، كە پرسی پاراستنی ژینگە پرسێكی گشتییە و دەبێت لە بەرژەوەندی باڵای نیشتمانەوە مامەڵەی لەگەڵ بكرێت و گرنگە هاووڵاتی و حكومەت پێكەوە هەماهەنگ بن بۆ ئەوەی ئەم بەرژەوەندییە باڵایە بپارێزن.