(*) 

 

دوای هاتنی ترەمپ و ئیدارەكەی، كۆمەڵێك وەرچەرخان بەسەر هاوسەنگیی هێزی ئیقلیمی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هات. كەوتنی ئەسەد و لاوازبوونی هێزەكانی حەماس و حزبوڵڵا و حوسییەكان و میلیشیاكانی عێراق و هاتنی هێزەكانی شەرع و داگیركارییەكانی ئیسرائیل، سەرەتای گۆڕانكارییە، نەك تەنیا لە بواری هێزی سەربازی، بگرە لە بواری گۆڕانكاریی جوگرافیای ناوچەكەش، هەروەكو ئەوەی نەتەنیاهۆ بەڵێنی گۆڕانكاریی نەخشەی سنوورەكانی ناوچەكەشی دا. بەمەش ترەمپی ئەمجارە و ئیدارەكەی، نەك تەنیا بەراورد بە دیموكراتەكان و بگرە بەراورد بە كۆمارییەكانی پێشوو، تەنانەت بەراورد بە ئیدارەی یەكەمی خۆی جیاوازیی زۆری دەبێت، چ لە ڕووی سیاسی و چ لە ڕووی سیاسی سەربازییەوە، بگرە كار بۆ ڕێكخستنەوەی تەواویی سیستەمی ئابووریی جیهانیش دەكات، بە شێوازێك سوودی تەواوی ئەمریكای تێدا بێت. هەروەكو ئەوەی بانگەشەی بۆ دەكات، ئەمریكایەكی بەهێز و ئابوورییەكی بەهێزتر لە جاران و ناردنەوەی پەنابەرانی ناشەرعی و دەستكردن بە دەرهێنانی زیاتری نەوت و ڕێگاگرتن لە بەرزنەبوونەوەی نرخی نەوت و دانانی تاریفەی گومرگی لەسەر هەموو كاڵا و شمەكی هاوردە بۆ ئەمریكا، كە ئەمانە نموونەیەكی بچووكی ئەو كارانەیە كە لەم چەند ساڵەی حوكمڕانیی خۆیدا دەستی بە پیادەكردنی كردووە و دەیكات.

ئەم گۆڕانكاریی و خواست و ویستەی ترەمپ و ئیدارە نوێیەكەی بێ كەوتنەوەی كێشەی سیاسی و تەنانەت سەربازیش نابێت. ئەوەتا لە شەڕی حوسییەكان و هێنان و جووڵانی هێز بۆ ناوچەكە و هەڕەشەكانی بۆ سەر ئێران، سەرەتای ئەم ململانێیانە دەركەوتووە، لەمەش زیاتر لەگەڵ زلهێزەكانی وەكو ڕووسیا و چین كە هەرگیز ئەم وڵاتە زلهێزانەی جیهان و زۆر وڵاتانی دیكە وا بە ئاسانی دەستبەرداری بەرژەوەندییەكانی خۆیان نابن و نایانەوێت لە ڕووی ئابوورییەوە سیاسەتە نوێیەكانی ترەمپ زیانی گەورە بە وڵاتەكانیان بگەیەنێت، بۆیە ئەمانە هەموویان ئاماژەن بەوەی كێشەكانی جیهان لە ڕووی سیاسییەوە قووڵتر ببنەوە، ئەمەش ئاساییە لە قۆناغەكانی داڕشتنەوەی ڕۆژهەڵاتێكی ناوەڕاستی نوێ، تا ئەو كاتەی لە دواجاردا ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستێكی نوێ لە دایك دەبێت.

 لەم واقیعەدا ئیسرائیل وەكو كوڕە بچووكەكەی ئەمریكا خۆی بە براوەی شەڕەكە دەناسێنێت و ڕۆڵی سەرەكیی تێدا دەبینێت و، هەروەكو نەتەنیاهۆ دەڵێت: «ئێمە كورد نین تاوەكو ئەنفال بكرێین»، ئەمە وەكو ئاماژەیەك بۆ سەرجەم ڕژێمەكانی ناوچەكە كە كوردیان ئەنفال و جینۆساید و كۆمەڵكوژ كردووە. ئەمە ئاماژەیەكە بەوەی ئیسرائیل جددییە كە ڕێگا بە هیچ هێز و گرووپ و میلیشیاتێكی ناوچەیی نادات، نزیك بێت لە سنوورەكانی، یان ببێتە هەڕەشە بۆ سەر جوو و هەرچی باڵ و لایەنگر و پاشكۆی چەكداری وڵاتانی توركیا و ئێران هەیە، كۆتاییان پێ دەهێنێت، یان هێز و دەسەڵاتیان كۆت و بەند دەكات و ناوچەی ئاسایشی ئیسرائیلیش گۆڕانكاریی گەورەی بەخۆیەوە بینیوە و دەیبینێت، لەمەشدا ئەمریكا بەرژەوەندییەكانی خۆی بە پاراستنی بەرژەوەندییەكانی ئیسرائیل و هاوپەیمانەكانی خۆی دەبینێت.

عێراقیش وەكو بەشێكی ناو نەخشە نوێیەكەی كە بۆ نەشتەرگەریی ئامادە كراوە و لە ئێستاوە میلیشیا چەكدارەكانی بێدەنگ بوون و خۆیان بۆ گورزێكی سەربازیی بەهێز ئامادە كردووە، پێش لێدانەكە لاوازییەكی زۆریان بەخۆیانەوە بینیوە، بەتایبەتی دوای ڕووخانە گەورەكەی ڕژێمی بەشار ئەسەد و لاوازبوونی حزبوڵڵا و داڕمانی هیلالی شیعە، ئەو هیلالەی زیاتر لە 40 ساڵە كار و بودجەیەكی زەبەلاح و قوربانییەكی زۆریان بۆ داوە، بە شەو و ڕۆژێك ڕووخا و سیستەمەكەیان شڵەژاوە و هێزە سوننەكانی دژ بە هیلالی شیعە جێگایان گرتەوە. بۆیە عێراق و حكومەتەكەی و ئیتاڕی تەنسیقی شیعە لە مەوقفێكی زۆر ئیحراجن، لەلایەك ئەمریكا و ئیسرائیل سەرەیان بۆ لێدانی داناوە و لەلایەكی دیكەوە شەقام و هاووڵاتیانی (عەرەبی سوننە و كورد و شیعەش) لە حوكمڕانییان ڕازی نین و سەرەتای ناڕەزایەتی و خۆپیشاندان و بەرزبوونەوەی دەنگی گۆڕانكارییەكان دەستی پێكردووە.

 نە گەلی كورد برسیكردن و گەمارۆدانی هێزە شیعەكانی لەبیر كردووە، نە سوننەكان پەڕاوێزخستن و داگیركردنی خاك و زیندانیكردنی ڕۆڵەكانیان لەیاد كردووە، نە خەڵكی شیعە تووڕەیی و خۆپیشاندانەكانیان لە دژی وێرانیی شار و بێكاری و هەژاری و خراپی خزمەتگوزارییەكانیان نیشتووەتەوە.

ئەم بارودۆخە نوێیەی عێراق و ناوچەكە پێویستی بە كەسانی عەقڵمەند و حیكمەتێكی وا هەیە، كە خۆی بۆ گەردەلوول و زریانی ئەم هاوینە ڕابگرێت. ئەمە ئەگەر هێزەكانی بەرەی موقاوەمە و سەر بە ئێران بە هانی تەهران بارودۆخەكە تێك نەدەن و عێراقیش بە هاوشێوەی سووریا و لوبنان و یەمەن نەكەوێتە ناو گێژاوی شەڕ و ماڵوێرانی و ناسەقامگیرییەوە، چونكە ئەمجارە محەمەد شیاع سوودانی ناتوانێت تەنیا هێزە چەكدارەكانی سەر بە ئێران بێدەنگ بكات، بەڵكو دەبێت چەكەكانیان پێ دانێت و چیتر هێزی میلیشیاتی سەر بە ئێران لە عێراق نەمێنێت و كار بۆ ئەجندەی ئەو وڵاتە بكەن لە دژی ئەمەریكا و هاویشتنی مووشەك و درۆنی بۆمبڕێژكراو بۆ سەر بنكە سەربازییەكانی ئەمریكا لە ئەنبار و هەولێر.

حوكمی شیعە نەیتوانیوە كێشەكانی نێوان هەرێم و بەغدا چارەسەر بكات، بەڵكو لەبری چارەسەركردنی كێشەی ناوچە جێناكۆكەكان و قەرەبووی قوربانییەكانی ئەنفال و جینۆساید و تێكدانی گوندەكان و ناردنی تەواوی پشكی هەرێم لە بوودجە، كاریان بۆ برسیكردنی مووچەخۆران و دانانی بازگەی نایاسایی كردووە و گەمارۆی ئابووریشیان داون.

ئەمریكا فشاری زۆری لەسەر عێراق هەیە كە ڕێگا بەو میلیشیاتە چەكدارانەی سەر بە ئێران نەدات و چیتر دۆلار و قاچاخچێتیكردنی نەوت بۆ ئێران نەكەن و وەكو دەوڵەتێكی فیدڕاڵی مامەڵە بكەن و دەستبەرداری ئێرانچێتی بن.

 لەناو هەناوی ئەم خواست و ویستە ناكۆك و ئاڵۆزانەدا، كورد هاوكێشەیەكی گرنگە بۆ ئەوەی بە حیكمەتی سەرۆك بارزانی هەروەكو ئەوەی لێ چاوەڕوان دەكرێت، لەناو ئاڵۆزییە سەربازی و سیاسییەكاندا بە ژیری و حیكمەتانە مامەڵە دەكات، بەتایبەتی لەم قۆناغەدا كە جیهان بە چاوێكی دیكە سەیری دۆزی كورد لە ناوچەكەدا دەكات. نەوەكو ئەوەی لە دوای شەڕی داعش لە 16ی ئۆكتۆبەر بینیمان كە هێزێكی سیاسی و سەربازی دەستبەرداری یەكگرتوویی و یەكڕیزی نێوماڵی كورد بوو، لە ئاكامدا زیانێكی گەورەی بەر كورد و خۆیشی كەوت و هەرێم یەك لەسەر سێی خاكەكەی بە كەركووكیشەوە لەدەست دا و كەوتینە پێگەیەكی لاواز و هەموو مافەكانمان پێشێل كرا.

لەم قۆناغە و لەبەردەم ئەم وەرچەرخانە گەورانەدا كە زلهێزەكانی جیهان و هێزە ئیقلیمییەكان ڕۆڵیان تێدا دەبینرێت، ئەمریكا كاراترین هێزە و كۆتاجار لە بەرژەوەندیی ئەمریكا تەواو دەبێت، بۆیە دەبێت كورد لەگەڵ بەرەی براوە و بەهێزدا خۆی بگونجێنێت و گرنگە بزانێت چۆن گەمەكە و خۆگونجاندنی لەگەڵ بەرژەوەندییەكانی ئەمریكا بێت.

 

(*)

سیاسەتمەدار و دیپلۆماتكار