جوێڵ میگداڵ پڕۆفیسۆری دیراساتی نێودەوڵەتی لە زانكۆی واشنتۆن بۆ گوڵان: ترەمپ تێگەیشتنێكی دروستی بۆ ڕۆڵی ئەمریكا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا نییە
جوێڵ میگداڵ، زانایەكی سیاسییە و پسپۆڕ و تایبەتمەندی سیاسەتی بەراوردكارییە و لە ئێستادا پڕۆفیسۆری دیراساتی نێودەوڵەتییە لە سكووڵی هێنری جاكسۆن لە زانكۆی واشنتۆن، پێشتریش پڕۆفیسۆر بووە لە زانكۆی تەل ئەبیب. گوڵان لە میانەی دیمانەیەكدا چەند پرسێكی لەگەڵدا تاوتوێ كرد، كە تەوەرەكانی پەیوەست بوون بە دۆخی ئێستای ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەتایبەت هەڵكشانی بارگرژییەكانی نێوان ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و ئێران و ئەگەری ئەوەی كە ئەم دوو دەوڵەتە بتوانن لە ڕێی گفتوگۆوە بگەنە ڕێككەوتن، بەتایبەتی لە بارەی پڕۆگرامە ئەتۆمییەكەی ئێرانەوە، هەروەها ئەو هەلومەرجەی لە ئێستادا لە كەرتی غەززە لە ئارادایە، لەگەڵ چەند پێشهات و پەرەسەندنێكی دیكەی پەیوەندیدار.
* هەر وەك ئاشكرایە، سەرەڕای ئەوەی ئیدارەی دووەمی سەرۆك دۆناڵد ترەمپ كات و كۆششی خۆی بۆ چەندین دۆسیە تەرخان كردووە، لە نێویاندا ئەوەی پەیوەست بێت بە سەپاندنی ڕسوماتی گومرگییەوە، بەڵام لە هەمان كاتدا ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش بەشێكی گرنگی سیاسەتی دەرەوەی ئەم ئیدارەیەی داگیر كردووە، بەڵام ئێمە لێرەدا دەمانەوێت بپرسین: ئایا پێتان وایە بنەڕەت و بنچینەی سیاسەتی دەرەوەی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لە ئاست ئەم ناوچەیەدا چییە؟
- لە ڕاستیدا، من دەمەوێت لەم ڕووەوە ئەوە بڵێم كە پێم وانییە فەلسەفەیەكی ڕوون و جێگیر لە بناغە و بنچینەی سیاسەتی دەرەوەی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بە سەرۆكایەتیی دۆناڵد ترەمپ لە ئاست ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بەڵكو ئەوەی هەیە، ئەوەیە كە ئەم ئیدارەیە كۆمەڵێك بۆچوون و دید و تێڕوانینی پێشوەختی هەیە. بۆ نموونە دەكرێت ئاماژە بەوە بكرێت، كە ئەم ئیدارەیە باوەڕێكی پێشوەختەی هەیە بەوەی ئیسرائیل هێزی خێرە و ئێرانیش بەرجەستەكاری هێزی شەڕە. دواتر نابێت ئاماژەش بەوە نەكەین، كە خودی سەرۆك دۆناڵد ترەمپ خۆی زیاتر تەفزیڵی ئەوە كەسانە دەكات كە پەرە بە بەرژەوەندییە تایبەتییە بازرگانییەكانی خۆی دەدەن. مەبەستم ئەوەیە كە جگە لەو پرسانەی ئاماژەمان پێكردن، ئەوا دۆناڵد ترەمپ هیچ دەركپێكردنێكی نییە بۆ تێكڕای ئەو هەلومەرجەی لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لە ئارادایە و دروست بووە، هەروەك تێگەیشتنێكی دروستی نییە بۆ ئەو ڕۆڵەی دەكرێت، ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا هەیبێت لە مەودا و لە ئایندەی دووری ئەم ناوچەیەدا.
* خاڵێكی دیكە كە دەمانەوێت پرسیاری لەبارەوە بكەین، پرسی ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكانی نێوان ئیسرائیل و هەندێ لە وڵاتە عەرەبییەكانە، كە لە سەردەمی ئیدارەی یەكەمی دۆناڵد ترەمپدا ئەم پرۆسەیە دەستی پێكرد. ئایا پێتان وایە ترەمپ لە خولی دووەمی سەرۆكایەتییەكەیدا كار بەم ئاراستەیەدا بكات، یان هەوڵ و كۆششەكانی بخاتەگەڕ بۆ هێنانەئارای ڕێككەوتنێك لە نێوان ئیسرائیل و سعودیەدا؟
- ئەوە هیچ گومان هەڵناگرێت، كە سەرۆكی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، دۆناڵد ترەمپ، بەو شێوەیە لە مەسەلەكە دەڕوانێت كە هێنانەئارای ڕێككەوتنی ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكان لە نێوان ئیسرائیل و عەرەبستانی سعودیەدا، دۆخێك دەخوڵقێنێت كە لە بەرژەوەندی خۆیدا بێت. مەبەستم ئەوەیە پێی وایە ئەمە دەرفەت و هەلومەرجێك دروست دەكات، كە لە بەرژەوەندیی خودی خۆی و هەم لە بەرژەوەندیی كارە بازرگانییەكانیدا بێت، لەگەڵ ئەوەشدا، كێشەكە ئەوەیە كە سەرۆك دۆناڵد ترەمپ كێشەیەكی هەیە كە بریتییە لە مەودای كورتی بایەخپێدانەكانی، بۆ نموونە، لە كاتێكدا مانگێك پێش ئێستا بە گرنگییەكی گەورەوە لە ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكانی نێوان هەردوو وڵاتی ئێران و عەرەبستانی سعودیەی دەڕوانی، بەڵام پێناچێت كە ئەم پرسە ئەم گرنگی و گەرم و گوڕییەی مابێت لە ماوەی ڕۆژانی ڕابردوودا.
* یەكێكی دیكە لە پرسەكانی دیكەی ئەم ناوچەیە ئەو دۆخەیە كە لە كەرتی غەززە دەگوزەرێت، كە دۆخێكی بێ ئەندازە سەخت و دژوارە، واتە لە كاتێكدا كە پێدەچوو هەلومەرجی ئەم ناوچەیە لە بارێكی هێمن و ئاساییدا بێت، بەڵام ئەوە بوو كە هێرشەكانی حەماس بۆ سەر ئیسرائیل و كاردانەوەكانی دواتری ئیسرائیل، دۆخی ناوچەكەی بەرەو قۆناغێكی نوێ بردووە. ئایا دەبووا و دەكرا چی بكرایە بۆ ئەوەی هەلومەرجەكە بەم بارە كارەساتبارە نەگات؟
- بە تێڕوانینی من، ئەوەی دەبووایە هەر لە سەرەتای هاتنەئارای ئەم دۆخە و هەڵگیرسانی ئەم شەڕەوە، ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و بە شێوەیەكی تایبەتی دەوڵەتی ئیسرائیل كاریان لەسەر یەكلاكردنەوەی ئەو پرسە بكردایە كە پەیوەستە بە پرسی چارەنووسی فەلەستینییەكانەوە. واتە كاریان بكردایە لەسەر گرتنەبەری ئەو سیاسەت و ڕێگاچارانەی كە سەریان بكێشایە بۆ هاتنەئارای دەوڵەتی فەلەستین لە مەودای دووردا، چونكە ئەگەر بهاتایە بەم ئاراستەیەدا كاریان بكردایە، ئەوا بوار و زەمینەیەكیان دەڕەخساند كە دەبووە هۆی پەراوێزخستنی پێگەی بزوتنەوەی حەماس لە كەرتی غەززە، ئەو كاتەش دەیانتوانی لە دۆخێكی هێمن و ئاساییدا بیریان لەوە بكردایەتەوە كە چۆن كاروباری كەرتی غەززە و هەروەها كەناری ڕۆژئاوا بەڕێوە ببردرێن.
* زۆر باشە، بەڵام ئێستا دۆخەكە بە چەشنێكە كە نەهامەتی و بارێكی كارەساتباری مرۆیی لە ئارادایە، و سەرەڕای ئەوەی پێشتر ئاگربەست ڕاگەیەندرا و چەندین زیندانیی فەلەستینی و چەند بارمتەی ئیسرائیلی ئاڵوگۆڕیان پێكرا، بەڵام دواتر ئەم ئاگربەستە شكستی هێنا و شەڕەكە قورستر دەستی پێكردووە. ئایا پێتان وایە لە ئێستادا دەتوانرێت، یان پێویستە چی بكرێت؟
- ئەوە ڕاستە كە لە ئێستادا بارێكی نالەبار و ڕەشبینی باڵی بەسەر دۆخەكەدا كێشاوە. دواتر من پێم وایە كێشە بنەڕەتییەكە لە سەركردایەتییكردندایە، ئەگەر ئەمە زیاتر ڕوون بكەمەوە، ئەوا مەبەستم ئەوەیە كە پێم وانییە نە لە نێو بزووتنەوەی حەماس لە كەرتی غەززە، نە لە نێو دەوڵەتی ئیسرائیل و نە لە نێو خودی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، ئەو سەركردایەتییە بوونی هەیە كە كار بكەن بە ئاراستەی بەدیهێنان و گەیشتن بە چارەسەرێكی دیپلۆماسی بۆ كۆتاییهێنان بەم بارودۆخە.
* پرسی دیكەی ئەم ناوچەیە كە ئیدارەی سەرۆك دۆناڵد ترەمپ خۆی پێوە سەرقاڵ كردووە، پرسی ئێران و پڕۆگرامە ئەتۆمییەكەی ئەم وڵاتەیە، ئەوەتا لە ئێستادا ئیدارەی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا گوشارێكی گەورەی لەسەر ئێران دروست كردووە و داوای لێدەكات، یان دەبێت لە ڕێی گفتوگۆوە ڕێككەوتن بكرێت، یان دەبێت خۆی بۆ بژارەی خراپ ئامادە بكات. لێرەدا پرسیارەكە ئەوەیە ئایا ئەم گوشارانەی ئەمریكا هیچ دەرئەنجامێكی خوازراویان لێ دەكەوێتەوە؟
- سەرەتا با ئەوە بخەینەڕوو كە ئێمە لە بەردەم ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستێكی دیكەداین، كە گۆڕانكارییەكی زۆری بەخۆیەوە بینیوە، بە چەشنی ئەو شكستەی كە تووشی حزبوڵڵای لوبنانی بووە، هەروەها ڕووخانی ڕژێمەكەی بەشار ئەل ئەسەد، لەگەڵ لاوازبوونی پێگەی ئێران. لێرەوە دەمەوێت ئەوە بڵێم كە ئێران دەرك بەوە دەكات كە پێگەی بەهێزی پێشووی نەماوەتەوە، كە ڕەنگە ئەمەش زەمینەیەك بڕەخسێنێت كە ببێتە هۆی ئەوەی ئێران پتر كراوە و ئامادە بێت، بۆ ئەوەی بگاتە ڕێككەوتنێك لەگەڵ ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لە بارەی پڕۆگرامە ئەتۆمییەكەیەوە. لەگەڵ ئەوەشدا دەبێت چاوەڕێ بكەین و ببینین.
* با كۆتا پرسیارمان پەیوەست بێت بە پێشبینییەكانتانەوە لەبارەی ئایندەی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە، هەندێك دەڵێن: ڕاستە ناوچەكە لە بارێكی ئاڵوگۆڕ و وەرچەرخاندایە، بەڵام دەكرێت ئەمە دەرفەتێك بێت بۆ ڕاستەڕێكردنی بارودۆخەكە و كاركردن بەوەی دۆخێكی سەقامگیر و ئارام بهێنێرێتە ئاراوە، لەلایەكی دیكەشەوە دەكرێت بەو شێوەیە لە دۆخەكە بڕوانین كە ئەگەری ئەوە هەڵدەگرێت، بەرەو هەڵكشانی زیاتر و نائارامیی زیاتر بڕوات، ئێوە لەم بارەیەوە ڕاتان چییە؟
- بە داخەوە ئەوە دەڵێم، كە پێناچێت ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەبارێكدا بێت كە بتوانین بڵێین بە ئاقار و ئاراستەی ئەوە دەڕوات كە سەقامگیری و ئارامی باڵی بەسەردا بكێشێت. هەرچەندە دەبێت ئەوەش بڵێین كە دۆخەكە بەسەر زیاتر لەسەر ئەگەرێكدا كراوەن. واتە ناكرێت هەر لە ئێستادا ئاراستەیەك دیاری بكەین و بڵێین دۆخەكە تەنیا و تەنیا بەم ئاقارەدا دەڕوات. ئەگەر لە نەخەشەی ناوچەكە بڕوانین، ئەوا ڕوونە كە توركیا و ئیسرائیل دوو هێزی هەرێمین و ئێرانیش لە بارێكدایە كە دەتوانێت دۆخەكەیان لێ تێكبدات. واتە ئەوەی وەك پرسێكی كراوە دەمێنێتەوە لەم ڕووەوە، ئەوەیە كە كارلێكی نێوان ئەم سێ دەوڵەتە ناعەرەبییە چۆن دەكەوێتەوە و چ دەرئەنجامێك دەهێنێتە ئاراوە.
