ئیران و سیناریۆیێن دهستههلاتا سیاسى... خواندنهك سایكۆپۆلێتیك
د. نهسرهدین ئیبراهیم گولى*
(*)
شرۆڤهیا بابهتێ سیاسى ل وهلاتهكى بێى شرۆڤهیا سایكۆلۆژییا خهلك و سهركردێن وى وهلاتى چ رامان و بهایێ خۆ نینه، چونكى ئهو بڕیارێن د ڤى بیاڤیدا دهێنهدان بشێوهیهكێ ئێكسهر گرێداینه ب كهساتى و بیروباوهر و سایكۆلۆژییا وان و نهخاسمه كهسێن بڕیاردهر. پشتى كو كهسێن ئایینى ل وهلاتێ ئیرانێ و پشتى راپهرینا سالا 1979 ژ دهستێن خۆدانێن رهسهن و خهلكێ ئینایهدهر و كۆنترۆلكرى، ههمى بڕیارێن سیاسى كهفتنه دهستێن خۆمهینى و پشتى وى ژى خامهنهیى. ڤان ههر دوو رێبهرێن بالایێن ویلایهتا فهقیه ل ڤى وهلاتى بهشهك مهزن ژ بڕیارێن خۆ یێن سیاسى لسهر بنهمایێ وێ یاسایا سایكۆلۆژى دهیناند ئهوا ئێدوارد سۆرندایك، دهروونناسێ مهزنێ ئهمریكى، د تیۆرییا خۆ یا بناڤۆدهنگ لدۆر پرۆسێسا فێربوونێ ئاماژه پێداى و ناڤێ وێ بزاڤ و خهلهتیكرنه(trial and error). ئانكۆ كهسهك كارهكى بكهت و پاشى بهرێخۆبدهتێ كا دێ ئهنجام چ بیت. ئهڤ یاسایه بنهمایێ گهلهك ژ رهفتار و كریارێن رۆژانهیێن مرۆڤ و گیانهوهرانه و گرنگییهكا تایبهت یا ههى. ڤى كارى نێزیكى 46 سالێن دهستههلاتا سیاسییا ڤان ههر دوو كهساتییا كاكلا بڕیار و ئهنجامێن سیاسى بوون، و بۆ نموونه د شهڕێ ههشت سالیێ ئیران و عێراقێ شكهستنهك مهزن بۆ ڤى وهلاتى ب دیارى ئیناند. ئیران بزاڤا دووبارهكرنا وێ دكهت.
بهلێ د كاودانێ نۆكهدا هێدى بۆ تاقیكرنا ڤێ یاسایێ گهلهك درهنگه. ئیران یا دناڤبهرا دوو ڕێیان یان باشتره بێژین چهند رێیانهكێدایه كو لدویڤ باوهرا هندهك شارهزایێن سیاسى و لهشكهرى كیژكێ ههلبژێریت ههر دۆڕاندنه. بهلێ ب شێوهیهكێ گشتى كاودانێن نۆكهیێن گۆڕهپانا سیاسییا ئیرانێ یا د رهوشهك وهسادا دهرباز دبیت كو تهخمین دهێتهكرن ئهڤێن خوارێ دیارترین سیناریۆیێن وێ بن:
یان ئیران دێ دهست ژ زڕتهكییا خۆ بهردهت و ب سهرشۆڕیڤه تهسلیمى داخوازیێن ئهمریكا بیت و پرۆگرامێ ئهتۆمى و مووشهكێن بالیستیێن خۆ راوستینیت. و بهێزترین پالدهر ژى بۆ ڤێ چهندێ ئهون ئیرانێ هێدى ئهو هێزێن ههرێمى یێن وهكى حزبۆللا و حهماس و حهشدا شهعبى و حۆسى و ... هتد، نینن پێش ڤى وهلاتیڤه شهڕێ ب وهكالهت دگهل نهیارێن ئیرانێ بكهت، و ئهمریكا و ئیسرائیلێ ههمى ئهو لایهن یێن لاواز یان بێدهنگ كرین و هێدى هێز و شیان بۆ وان نههێلاینه. ژ لایهك دیترڤه ئیرانێ د پرۆژهیا ب شیعهكرنا دهڤهرێ و بهلاڤكرنا وێ و دروستكرنا هیلالا شیعى شكهستنهك مهزن ئینایه و د نۆكهدا مهزنترین ئارمانجا وێ پاراستنا خۆیه، چونكى بوون ( وجوودا) وێ یا كهفتیه به هێڕش و گهفێن ئهمریكا و ئیسرائیلێ، و لدویڤ فهتوایێن مهرجهعێن بلایێن وهكى خۆمهینى " پاراستنا حكومهتا ئیسلامییا ئیرانێ ژ نڤێژا شهڤێ ژى فهرتره"، و ئهڤ كاره پێدڤییه ب ههر رهنگهكێ ههى بهێتهكرن، ههتاكۆ ههكهر ب بهایێ ژدهستدانا گهلهك بها و پرستیژ و بیروباوهر و بنهمایێن دۆكتۆریهنا دانهرێن بناغێ كۆمارا ئیسلامییا ئیرانێ و شیعهگهریێ ژى بدۆماهیك بێت. و دویر نینه ئهڤ سیناریۆیه ب بهایێ بۆردۆمانكرن و ژناڤبرنا ههمى بنگههێن چهكێ ئهتۆمى و بالیستى یێن وى وهلاتى ژى بدۆماهیك بێت بهلێ ئیران دێ پێ رازى و دلخۆش بیت چونكى هیچ نهبیت دێ بۆ ماوهیهكێ دیتر دهستههلاتا وان بهردهوام بیت.
سیناریۆیهك دیتر یێ كو دهێتهچاڤهڕێكرن ئهوه ئیران دهست ب ركمانهیێ بكهت و دگهل ئهمریكا و ئیسرائیلێ بكهڤته شهڕهكى دژوار، و ئهڤه ژى سیناریۆیهك لاوازه چونكى ئیرانێ ئهو شیان نینن دگهل ڤان دوو وهلاتێن پێشكهفتى بكهڤیته د روویبروویبوونهكا ئێكسهردا كو خۆدان شیانێن لۆجستیكى و تهكنهلۆژییهكا پێشكهفتى و سهردهمیانهنه و دشێن عهجهلۆكا لهشكهرییا ئیرانێ د ماوهیهكێ كۆرتتدا، ههروهكى دگهل سهدامێ گۆڕبگۆڕ هاتهكرن، ژناڤ ببهن. نهخاسمه ئهڤ دوو وهلاته خالێن لاوازیێن ئیرانێ باش ناسدكهن و ب سهدان سیخۆرێن ل ئاستێن بالا دناڤ تهخا سیاسى و لهشكهرییا ئیرانێدا ههى و ژ لایهك دیترڤه ل دۆماهیك هێڕشا ئیسرائیلێ بۆ سهر بنگههێن لهشكهریێن ئیرانێ پشكهك ژ ئالاڤێن وێ ژناڤبرن و ههتاكۆ ئهو چهكێ رۆسیا ژى دابیه ئیرانێ بۆ پاراستنا عهسمانى یان یێ ژ كار كهفتى یان كیماسى د بكارئینانا واندا ههبیه و بكێر ناهێن. ژلایهك دیترڤه، ئهو فاكتهرێن ئهگهرا ڤێ سیناریۆیێ لاوازتر دكهن ئهڤهنه: ئیرانێ نهك تنێ پشتهڤانییا جڤاكییا خهلكێ ئیرانێ نینه بهلكۆ پشتى دۆرپێچێن تووندێن ئهمریكا و رۆژئاڤا لسهر ڤى وهلاتى نهخاسمه لایهنێ ئابوورى و ژێدهرێن پارهداركرن و فرۆتنا پهترۆلا وێ، هێدى چ باوهرى ب هندێ نینه بێژین بهلكۆ خهلكهك ههبیت وهكى سهردهمێ شهڕێ ئیران و عێراقێ ب هزار هزاران بچن و بۆ ڤى وهلاتى شهڕى بكهن و ههمى بزاڤێن كۆمارا ئیسلامى بۆ ڤێ چهندێ چ مفایێ خۆ نهبینه. ههتاكۆ بڕیار و گۆتار و رهفتارێن رێبهر و سهركردهیێن بالایێن ئیرانێ كارتێكرنهك نهرێنى یا لسهر سایكۆلۆژییا دویڤهلانك و ئالیگرێن رژیمێ بخۆ ژى كرین و هێدى ئهوان ژی باوهرى ب درویشمێن حكومهت و رێبهرێ خۆ نهماینه. خهلكێ ئیرانێ لبن سیبهرا رهشا كۆمارا ئیسلامییا ئیرانێ د ژهنگا ددانى دا دژین و سفرا خهلكێ هند ڤالهیه هێدى وان شیانێن پهیداكرنا كێمترین پێدڤیاتیێن وهكى خوارنێ ژى نهماینه. بێگۆمان ڤێ رهوشا ئابوورییا نهخۆش مهزنترین كارتێكرنێن جڤاكى و سایكۆلۆژى لسهر كهساتییا تاكێ ئیرانێ ههبیه و خهلك دزانیت ئهگهرێ ڤى كاودانێ خراب دهستههلاتا سیاسییا وهلاتییه كو بڕێكا سیاسهتا شاشا خۆ دروستكرى و ل شوینا مهزاختنا وى پارهى و داهاتێ وهلاتى ل خزمهتگۆزاریێن گشتى و خۆشتركرنا ژیانا خهلكێ ل دروستكرنا چهكێ ئهتۆمى و بالیستیكى و ژ وان وێڤهتر ژى ل هێز و ولهلاتێن ههرێمى و دهرڤهى وهلاتى دمهزێخیت.
سیناریۆیهكا دیتر ژى دهێته چاڤهڕێكرن و ئهو ژى لاوازكرنا دهستههلاتا سیاسییه ژ لایێ ئهمریكا و ئیسرائیلێ ڤه بڕێكا تیرۆركرنا سهركرده و فهرماندهیێن بالایێن سیاسى و لهشكهریێ وێ، و هنگى دهلیڤهیهك بۆ خهلكێ چیببیت ب سهرهلدانهك مهزن ب ئێكجارى ره و ریشالێن حكومهتا نۆكه بههڕفینن و دهستههلاتهك سیاسى و دیمۆكراسى لڤى وهلاتى بێته سهر كۆرسیكێ دهستههلاتێ، كو وێ ژى گهلهك لایهنێن ئهرێنى و نهرێنى و ئاستهنگیێن خۆ یێن ههین كو ژ دهرڤهى ڤێ گۆتارێیه، كو یا ش ههمییا دیارتر نهبینا ئۆپۆزیسیۆنهك ئێكگرتى و رێكخستییه بۆ بڕێڤهبرنا وێ سهرهلدانێ و نهخاسمه چهندین جاران سهرهلدانێن د ماوهیێ 46 سالێن دهستههلاتا سیاسییا كۆمارا ئیسلامیدا یێن چێبووین بهلێ ب دڕندانهترین شێوه هاتینه تهپهسهركرن و چ بهرههمهك ژێ شین نهبیه.
لدۆماهێكێ پێدڤییه بهێتهگۆتن تنێ بۆرینا دهمى دشێت بهرسڤا ڤێ پرسیارێ بهێتهدان كا دێ چ روویدهت و نهخاسمه وهكى ئهمیر تاهرى، سهرنڤیسهرێ بهرێ یێ رۆژناما بناڤۆدهنگا كهیهانا ئیرانى، دبێژیت كهساتى و سایكۆلۆژییا رێبهرێ ئیرانێ نه یێ رۆهن و زهلاله و مرۆڤ نهشێت پێشبینى بكهت دێ د ڤان ههلوێست و كاودانێن هۆسا ئالۆزدا چ بهرسڤ و رهفتار و بڕیارهك ههبیت، و یا دیاره ترهمپ ژى ژ وى باشتر نینه و دبیت زێدهبار و بهرۆڤاژى وێ تووندییا نۆكه نیشانددهت رهفتارهك و بڕیارهكا نهچاڤهڕێكرى ههبیت. بهلێ ئهوا گرنگه خهلكێ ئاسایى د ڤى كاودانیدا نهبیته پێخوارن و قۆربانیێ سیاسهتێ، چونكى ژ روویێ سایكۆلۆژیڤه گهلهك یێ ههڕفتى و نهیا بهرئاقله دیساڤه باجا ڤان ههمى بڕیار و رهفتارێن خهلهت بدهن.
*پرۆفیسۆرێ هاریكار/ زانكۆیا زاخۆ
