ئەندازیار یاسین حەسەن، بەڕێوەبەری پلان و لیكۆڵینەوەیە لە وەزارەتی كارەبای حكومەتی هەرێمی كوردستان و، بڕوانامەی ماستەرەی لە بواری مەزندەكردنی لۆد «Load forecasting» لە ئەندازیاریی كارەبادا هەیە و ناونیشانی ماستەرنامەكەشی «تۆڕەكانی كارەبای هەرێم، پێشبینیی خواستی كارەبا لە ساڵانی 2006-2025» بووە، بەشداریی لە بەرنامەكانی حكومەتی ئەمریكادا كردووە و كاری لەسەر وزەی پێویست – energy efficiency» و هەروەها «وزە نوێبووەكان - energy renewable» كردووە، لەسەر ئاستی هەرێمی كوردستانیش یەكێك بووە لەو ئەندازیارانەی كە بەشدار بووە لە دانانی ماستەرپلانی وەزارەتی كارەبا بۆ 10 ساڵی داهاتوو. لەگفتوگۆی ئەمجارەی بازنەی گفتوگۆدا «خزمەتگوزاریی كارەبا و گرفتەكانی لە هەرێمی كوردستان» بەم جۆرە دید و تێڕوانین و پێشنیارەكانی خۆی خستە ڕوو.

 

لەم گفتوگۆیەدا بەڕێزانی پێش من زۆر شتیان باس كرد، بۆیە من كێشەكانی سێكتەری كارەبا لە دوو خاڵدا چڕ دەكەمەوە:

1- پەیوەندیی بە خستنەڕوو و خواست «supply and demand» لەسەر كارەبا هەیە.

2- پەیوەندیی بە سیستمی نرخی كارەبا «Tariff system» هەیە.

سەبارەت بە خاڵی یەكەمیان «خستنەڕوو و خواست»، ئێمە لە ساڵانی ڕابردوو زیاتر جەختمان لەسەر «خستنەڕوو» واتە ئاستی بەرهەمهێنانی كارەبا كردووەتەوە، بۆ ئەوەی ئەو بڕە كارەبایەی بەرهەم دەهێنرێت بگاتە ئاستی ئەو خواستەی كە هاووڵاتیان پێویستیان پێیەتی، بەڵام ئێستا هەموو لایەك گەیشتوونەتە ئەو قەناعەتەی كە ئەمە كارێكی زۆر زەحمەتە و هەرگیز ناگەینە ئەو خاڵەی كە بەرهەمهێنان بگاتەوە خواست، ئەوجا بۆ ئەوەی ئەم كێشەیە چارەسەر بكەین، ئەوا دەبێت بەوجۆرە كار بكەین، كە خواست كەم بكەینەوە، بۆ ئەوەی بگاتەوە بە ئاستی بەرهەمهێنان، بۆ ئەمەش دەبێت كار لەسەر لایەنی ڕێكخستنەوە و بەڕێوەبردنی خواست «Demand Side Management» بكەین، ئەمەش بەو مانای هاووڵاتیان هان بدەین خواستیان لەسەر كارەبا لەگەڵ بەرهەمهێنانی كارەبادا بگونجێنن، یان پەنا بۆ سەرچاوەی دیكەی وزە ببەن و بەشێكی پێداویستییەكانی خۆیانی پێ جێبەجێ بكەن.

لەلایەكی دیكەوە ئێمە دەبێت ئەوەش لە بەرچاو بگرین كە لە قۆناغی بەرهەمێنان

«supply»  تا دەگاتە دەستی هاووڵاتیان   «demand»، بەشێكی زۆری كارەبای بەرهەمهاتوو ون دەبێت كە بە 40% دەخەمڵێندرێت، ئەمە بەشێكیان بە هۆكاری هونەرییە كە ئەمەیان ئاساییە، بەڵام بەشە گەورەكەی بە هۆی هونەرییەوە نییە، بەڵكو لە ئاكامی ئەو فرتوفێڵە ون دەبێت كە لە تۆڕەكانی دابەشكردنی كارەبا دەكرێن.

1- بێگومان بە جێبەجێكردنی دانانی پێوەری زیرەك كە یەكێكە لەو پڕۆژە گرنگ و ستراتیژییانەی وەزارەتی كارەبا كە لە ماوەی تەمەنی خۆیدا جێبەجێی كردووە، كاریگەرییەكی زۆر باشی لەسەر كۆنتڕۆڵكردنی بەكارهێنانی كارەبا دروست كرد، پڕۆژەی ڕووناكییش لەسەر بناغەی دانانی پێوەری زیرەك بونیاد نراوە، ڕاشكاوانەتر واتە پڕۆژەی ڕووناكی چنینەوەی بەرهەمی دانانی پێوەری زیرەكە، ئەوجا لێردا ئەو پرسە دێتە پێشەوە كە لە خاڵی دووەم «پەیوەندی بە سیستمی نرخی كارەبا‌ «Tariff system»ـەوە هەیە، كە ئاماژەم پێ كرد.

پێش ئەوەی بێمە سەر ئەم پرسە گرنگە، دەمەوێت هەندێك قسەی دیكە لەسەر بەرهەمهێنان «supply» بكەم، لەسەر ئەم پرسە و بەپێی داتاكانی كۆنتڕۆڵی كارەبا، خواستی هاووڵاتیان لەسەر كارەبا حەوت هەزار میگاواتە، بەڵام ئەم ژمارانە ڕاستەقینە نین و كەم دەبنەوە ئەگەر كارەبای بەردەوام بدەین، هەر لەبەر ئەوەیە ئێمە لە ماستەرپلاندا‌ مەزەندەمان كردووە بە 5.8 هەزار مێگاوات‌، ئەگەر پڕۆژەی ڕووناكییش بە سەركەوتوویی جێبەجێ بكرێت، بێگومان خواست لەسەر كارەبا لەوە ڕێژەیەش دێتە خوارەوە.

لە ئێستادا توانای بەرهەمهێنانمان حەوت هەزار میگاواتە، ئەم ڕێژەیە دادەبەزێت بۆ پێنج هەزار میگاوات، ئەوجا لەگەڵ ئەوەی توانای ژێرخانی بەرهەمهێنانی «Installed capacity» مان 8.1 هەزار مێگاواتە، بەڵام ئەم ڕێژەیە لە بەرهەمهێنانی ڕاستەقینەدا «Operational capacity» ئەگەر سووتەمەنیی تەواویش بگاتە وێستگەی كارەبای دهۆك، ئەوا هەر دەگاتەوە ڕێژەی 65%، واتە ئەو پێنج هەزار مێگاواتەی كە پێشتر ئاماژەمان پێكرد، ئەمە مانای ئەویە ئەو ڕێژەیەی كارەبا لە ئێستا بەرهەمی دەهێنن، بەشی خواستەكانی ئێستا دەكات، بەڵام بۆ داهاتوو دەبێت ڕێژەكە زیاتر بكەین.

 لێرەوە دیمە سەر پرسی دەسكاریكردنی نرخ «Tariffs system»

ئەگەر سەیری سەرجەم ئەو ڕاپۆرتانە بكەین كە كۆمپانیا ڕاویژكارییەكان بۆ كەرتی كارەبای هەرێم ئامادەیان كردووە، وەك ماستەرپلانی كۆمپانیای ڕاوێژكاریی «Parsons Brinckerhoff»‌، و ڕاپۆرتی نەخشەڕێگەی چاكسازیی كەرتی كارەبا كە لەلایەن بانكی نێودەوڵەتی لە ساڵی 2017 ئامادە كراوە، كە سەرجەمیان باس لە گرنگیی نرخی وزەی كارەبا دەكەن لەسەر دابەزاندنی خواستی كارەبا وەك بەشێك لە چارەسەر و گەیشتن بە كارەبای بەردەوام. ڕاپۆرتی نەخشەڕێگەی چاكسازیی كەرتی كارەبا بۆ چاكسازی لە نرخی كارەبا پێمان دەڵێت، شێوازی دیاریكردنی نرخی كارەبا» Tariffs system» ی ئێمە 6-7 ستێپە، دەبێت كەم بكرێتەوە بۆ 3-4 ستێپ، هەروەها دەبێت پارەی تێچووی كارەبا «coast recovery» لە ماوەیەكی زەمەنیدا و بە چەند قۆناغێك هەوڵ بدرێت لە هاووڵاتیان وەربگیرێتەوە، ناكرێت یەكسەر هاووڵاتی بخەیتە ژێر ئەو بارەی هەموو پارەی تێچووی بەرهەمهێنانی كارەبای لێ وەربگیرێتەوە، هەر بۆیە ئەگەر ئێمەش لە پڕۆژەی ڕووناكیدا بمانەوێت نرخی كارەبا بەو جۆرە دابنێین كە نرخی تێچووی بەرهەمهێنانی كارەبا بە یەكجار بگێڕینەوە، هەڵەیەكی گەورە دەكەین.

دەستكاریكردنی نرخی كارەبا « Tariffs system» بەپێی ئەو ڕاپۆرتەی ئاماژەم پێ كرد، دەبێت 3- 5 ساڵ كاتی پێویست بێت، ئەمەش بەو مانایەی ئێمە ڕێژەیەك نرخ بەرز دەكەینەوە بۆ قۆناغێك كە ماوەی شەش مانگ دەبێت، لە قۆناغی دووەمدا ڕێژەیەكی دیكە بەرز دەكەینەوە، ئەمە بەو مانایەی لە ماوەی پێنج ساڵدا دەتوانین بگەینە ئەو ئاستەی هەموو پارەی تێچووی بەرهەمهێنانی كارەبا وەربگرینەوە.

خاڵێكی دیكە گرنگە كە لەگەڵ پرسی دەستكاریكردنی نرخی كارەبادا ڕەچاو بكرێت، ئەوەیە كە لە یاسای وەزارەتی كارەباشدا هاتووە كە لە كاتی دانانی نرخی كارەبا، دەبێت بە جۆرێك بێت‌ نرخەكە لەگەڵ گوزەرانی خەڵك بگونجێت و بارقورسی دروست نەكات، هەروەها ئامانجێكی دیكەش هەیە كە دەبێت لەگەڵ ئامانجی حەوتەم لە ئامانجەكانی پەرەپێدانی بەردەوام «Sustainable Development Goals»یەك بگرێتەوە، كە ئەویش ئەوەیە «مرۆڤ مافی ئەوەی هەیە وزەی خاوێنی بە نرخێكی گونجاوی دەست بكەوێت»، بێگومان نرخی گونجاویش مانای ئەوەیە دەبێت كەمترین نرخ دیاری بكەیت بۆ كەمترین ئاستی بەكارهێنانی ئامێرە كارەباییەكان، بۆ ئەوەی بگاتە دەستی ئەو خەڵكانەش كە ئاستی دەرامەتیان نزمە، هەر بۆیە كاتێك حكومەتی هەرێمی كوردستان گرێبەست بۆ فەرمانبەرێكی بێ بڕوانامە بە 350 هەزار دینار دەكات و دایدەمەزرێنێت، دەبێت ئەوەش ڕەچاو بكات ئەو فەرمانبەرە لە مانگێكدا ئەوە مووچەكەیەتی.

لە ئێستادا پشتگیریی حكومەت بۆ كرێی كارەبای ماڵان دەگاتە 85%، دەكرێت ئەم پشتگیرییە لە ساڵی یەكەمدا كەم بكرێتەوە بۆ 70%، بەم شێوەیە ساڵ لە دوای ساڵ كەم بكرێتەوە، كە لە ماوەی چەند ساڵێكدا دەگاتە ئەو ئاستەی تێچووی بەرهەمهێنانی كارەبا وەربگیرێتەوە.

لە ئێستادا هیچ كەسێك بەتەنیا ناتوانێت پێشنیاری نرخێكی دیاركراو بۆ كارەبا بكات، ئەمەش لەبەر ئەوەی دانانی نرخ سیستمی « Tariffs system»، دروستكردنی سیاسەتە پێویستی بە تایبەتمەندیی جیاواز دەبێت وەك «ئەندازیاری كارەبا، پلاندانەر، ئابوریناس، كۆمەڵناس و.. هتد»، بۆ ئەوەی ئەمانە هەموویان پێكەوە بتوانن نرخێكی گونجاو و ماقووڵ دابنن كە هاووڵاتی بتوانێت پارەی كارەباكەی بدات و ئەركی سەرشانی زۆر قورس نەكات. ڕاشكاوانەتر لە ئینگلیزیدا دەربڕینێك هەیە پێی دەڵێن «براوە – براوە win-win «، ئەمەش مانای ئەوەیە كاتێك دوولایەن پێكەوە ئیش دەكەن، هەردوولا خۆیان بە براوە بزانن، بۆیە دەبێت ئێمەش كارێك بكەین كە هەردوولا «حكومەت و خەڵك» لەم پرۆسەدا براوە بن، ئەمەش بە دانانی نرخێكی گونجا بە لەبەرچاوگرتنی ئاستی گوزەران و بژێوی هاووڵاتیان دەكرێت.

بۆ ئەوەی پڕۆژەیەكی گەورەی وەك پڕۆژەی ڕووناكی سەركەوتووو بێت، دوو پرۆسە هەیە، پێویستە بە درووستی كاربكەن، یەكەمیان «سیاسەت دروستكردن- Policy Making – دەبێت ببێتە ژێرخانی دووەمیان «بڕیار دروستكردن – Decision Making»، بۆ ئەوەی لەبەر ڕۆشنایی ئەو سیاسەتە دروستەدا بڕیارێكی دروست بدرێت، هەر بۆیە ئێمە كاتێك دەمانەوێت سیاسەتێكی دروست بۆ كارەبا، یان دانانی نرخی كارەبا دابنرێت، دەبێت ئاگاداری ئەوە بین بڕیاربەدەستان «سەرۆكی حكومەت و ئەنجومەنی وەزیران» لەبەر ڕۆشنایی ئەو سیاسەتەی ئێمە دروستمان كردووە، ئەوان بڕیار دروست دەكەن، هەر بۆیە ئەگەر ئێمە سیاسەتێكی دروست دانەڕێژین ئەوا ئەوانیش ناتوانن بڕیارێكی دروست بدەن، بە تێڕوانینی من زۆر جار كە بڕیاری نادروست و شاش دەدرێت، هۆكاری سەرەكی ئەوەیە كە نەمانتوانیوە سیاسەتێكی ڕاست بۆ حكومەتی خۆمان دابڕێژین.

گرنگترین هۆكار كە دەبێتە هۆی سەركەوتنی پڕۆژەی ڕووناكی، ئەوەیە كە دەبێت خەڵك پێشوازی و پشتیوانی لەم پڕۆژەیە بكات، بۆیە ئەگەر ئێمەش ڕەچاوی باری گوزەرانی خەڵك نەكەین و لە پڕ نرخەكە بە شێوەیەكی بەرچاو بەرز بكەینەوە، بێگومان خەڵكەكە تووشی شۆك دەبێت و ناتوانێت پارەی كارەبا بدات، پرۆسەكەش سەركەوتوو نابێت.

خاڵێكی دیكە كە بۆ خەڵك زەحمەت دەبێت بە یەكجار نرخی كارەبای لەسەر زیاد بكرێت، ئەوەیە كە كوالێتیی جۆری لە ساڵانی ڕابردوو بە باشی كاری خۆی نەكردووە، كە سەیری بازاڕەكانی خۆمان دەكەین، پڕیان كردووە لە كەلوپەل و ئامێری بێ كوالێتی، بەتایبەتی سپلیت، بۆیە ئەگەر زیادكردنی كرێی كارەبامان بەسەر چەند ساڵێكدا دابەش كرد و قۆناخغ بە قۆناغ هەنگاومان بۆ هەڵگرت، ئەوا خەڵكە كە ئامێری خراپ، یان ئەو ئامێرانەی كە كارەبایەكی زۆریان دەوێت، دەتوانێت هەر ساڵەی ئامێریكیان بگۆڕێت و بە چەند ساڵێك لەگەڵ ئەم بارودۆخە تازەیەدا ڕادێت.

دوایین خاڵ كە گرنگە دووبارە جەختی لەسەر بكەینەوە، ئەوەیە كە دەبێت ئاگامان لەو بەڵێنە بێت كە بەڕێز سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان بە خەڵكی داوە و پێی گوتوون: «ئێمە ئەو نرخەی بۆ كارەبای پڕۆژەی ڕووناكی دایدەنێین، كەمتر دەبێت لەو پارەیەی كە پێشتر هاووڵاتیان بە كارەبای «موەلیدە و نیشتمانی» یان داوە، بۆیە دەبێت ئەم بەڵێنەی سەرۆكی حكومەت جێبەجێ بكرێت و بیرمان نەچێت. بەپێی لێكۆڵینەوەیەك كە لە پڕۆژەیەكی نیشتەجێبوون ئەنجاممان داوە، بە شێوەیەكی تێكڕایی بۆ هەر كیلۆوات كاژێرێك (تا ئاستی 1200 كیلۆوات كاژێر لە مانگێكدا) بڕی 90 دینار دراوە بە هەردوو سەرچاوەی كارەبای نیشتمانی و موەلیدە.

خاڵێكی دیكەی گرنگ ئەوەیە كە لە ڕابردوودا ڕێژەی بەكارهێنانی كارەبا بۆ تاكێكی هەرێمی كوردستان زیاتر بووە لە هەمان ڕێژە بۆ تاكێك لە چەندین وڵات، لەوانە ئێران و توركیا، كە هۆكاری سەرەكی ئەوە بووە كە لە لایەك كارەبا هەرزان بووە و لەلایەكی دیكەش هۆكاری دیكە بەردەست نەبووە بۆ گەرمكردنەوە لە زستاندا بە نرخی گونجاو، لە كاتێكدا لە زۆربەی وڵاتانی دنیای ئەمڕۆدا چەندین ڕێگای دیكە هەیە بۆ گەرمكردنی ئاو و گەرمكردنەوەی ماڵەكان كە جێی كارەبای گرتووەتەوە و لەڕووی ئابوورییەوە لە بەرژەوەندیی گشتییە، لەم ڕوانگەیەوە پێشنیار دەكەین كە هاوتا لەگەڵ دەستكاریكردنی نرخی كارەبا، هۆكاری دیكەی گەرمكردنەوە لەلایەن حكومەتەوە پشتگیری بكرێت وەك غاز و نەوت و سیستمەكانی وزەی خۆر.