ئەندازیار كەمال محەمەد ساڵح، وەزیری كارەبای حكومەتی هەرێمی كوردستانە، هەروەها وەزیری سامانە سرووشتییەكانیشە بەوەكالەت و، لە ماوەی كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان، سەرپەرشتیی ڕاستەوخۆی دانانی سیستمی پێوەری زیرەكی كردووە بۆ كەمكردنەوەی زیدەڕۆیی و بەفیڕۆدانی وزە لە تۆرەكانی كارەبادا، لە ئێستاشدا ڕۆڵێكی دیار دەگێڕێت بۆ جێبەجێكردنی پڕۆژەی ڕووناكی بۆ دابینكردنی كارەبای 24 كاتژمێری لە سەرانسەری هەرێمی كوردستاندا. لە گفتوگۆی ئەمجارەی بازنەی گفتوگۆدا «خزمەتگوزاریی كارەبا و گرفتەكانی لە هەرێمی كوردستان»، زۆر شەفافانە لەسەر كۆی سێكتەری كارەبا و هەنگاوەكان بۆ سەرخستنی پڕۆژەی ڕووناكی و دانانی نرخێكی گونجاو بۆ كارەبا بەڕەچاوكردنی گوزەرانی خەڵك قسەی كرد و بەمجۆرە دید و تێڕوانین و میكانیزمی گونجاوی بۆ چارەسەركردنی گرفتەكانی كارەبا و سەرخستنی پڕۆژەی ڕووناكی خستەڕوو.

 

سەرەتا دەستخۆشی لە بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەم بۆ ڕێكخستنی ئەم گفتوگۆیە لەسەر ئەم پرسە گرنگە كە «خزمەتگوزاریی كارەبا و گرفتەكانی لە هەرێمی كوردستاندا»یە.

 بە تێڕوانینی من ئەركی سەرەكیی هەر حكومەتێك بریتییە لە:

 دابینكردنی ئاسایش و سەقامگیری بۆ وڵات.

 دابینكردنی هەلی كار بۆ هاووڵاتیان.

 پێشكەشكردنی خزمەتگوزاریی پێویست بۆ كۆمەڵگە.

لە دەستپێكی كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان، تایبەت بە خزمەتگوزاریی كارەبا سەرۆكی حكومەت لە بەرنامەی كاری ئەم كابینەیە ئاماژەی بەوە كرد، دەبێت هەندێك ڕێوشوێنی پێویست بگیرێتەبەر، بۆ ئەوەی بە شێوەیەكی ڕیشەیی گرفتی كارەبا لە سەرانسەری هەرێمی كوردستان چارەسەر بكرێت.

لەبەر ڕۆشنایی بەرنامەی كاری كابینەی نۆ، وەزارەتی كارەبا بەرنامە و پلانی لەسەر ئاستی هەر چوار سێكتەرە سەرەكییەكەی كارەبا (بەرهەمهێنان، گواستنەوە، دابەشكردن، كۆنتڕۆڵ) داڕشت.

پێش ئەوەی بێمە سەر چۆنیەتیی كاركردنمان لەسەر ئەم چوار سێكتەرە گرنگە، زۆر جار باس لەوە دەكرێت، بۆچی حكومەتی هەرێمی كوردستان لە ماوەی 33 ساڵ حوكمڕانی خۆیدا نەیتوانیوە كێشەی كارەبا چارەسەر بكات؟ بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە پێویستە بگەڕێینەوە بۆ باكگراوەندی سێكتەری كارەبا و لەناو ئەو واقیعەوە سەیری بارودۆخەكە بكەین.

 لە دەستپێكی حكومەتی هەرێمی كوردستان تا ساڵی 2003 كە ڕژێمی پێشوو ڕووخا و سەردەمێكی نوێ لە عێراقدا دەستی پێكرد، سەرچاوەی كارەبای ئێمە بریتی بووە لە هەردوو بەنداوی دووكان و دەربەندیخان، پاشان لە نیوەی دووەمی نەوەدەكانی سەدەی ڕابردوو لە چوارچێوەی بڕیاری 986ی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی كە بەرنامەی «نەوت بەرانبەر بە خۆراك» ناسرابوو، سێ ویستگەی 29 مێگاواتی بۆ شارەكانی «هەولێر، سلێمانی، دهۆك» دامەزرا، كە هەمووی پێكەوە نزیكەی 200 مێگاوات كارەبای بۆ هەرموو هەرێمی كوردستان پێكدەهێنا، ئەمەش مانای ئەوەیە حكومەتی هەرێمی كوردستان لە دوای ساڵی 2003 هەتا ئێستا لەسەر ژێرخانی 200 مێگاوات كارەباوە دەستی پێكردووە.

 ئەوجا ئەگەر لەم چوارچێوەیەدا ئەو پرسیارە لە خۆمان بكەین، ئایا لە دوای ساڵی 2019 و لەگەڵ دەستپێكردنی كابینەی نۆیەم چۆن كارمان لەسەر ئەو چوار سێكتەرە سەرەكییەی كارەبا كردووە؟ ئەوا بەمجۆرە هەڵوەستەیان لەسەر دەكەین:

1

فراوانكردنی بەرهەمهێنانی كارەبا:

لە كابینەی نۆیەمدا توانراوە 1،840 مێگاوات كارەبای تازە بكەوێتەكار، كە پێكهاتووە له:

-  500 مێگاواتی كۆمباین سایكڵی خورمەڵە «combine cycle khormala».

- 500 مێگاواتی وێستگەی سیمپلی بازیان «Bazyan 500 MW Simple».

- 250 مێگاواتی ویستگەی كۆمباین سایكلی بازیان «bazian combined cycle».

- 300 مێگاواتی ویستگەی هەڵمی خەبات «Khabat Thermal Power Plant».

- 165 مێگاواتی گەرمیان، كە یەكەمین پڕۆژەیە لەسەر ئاستی عێراق و هەرێمی كوردستان بە ڕێگەی گازی بەفیڕۆچووی بیرە نەوتەكان «Associated petroleum gas»كاردەكات.

- 38 مێگاواتی هایدرۆپاوەری دێرەلوك، كە ئەمیش یەكەم پڕۆژەی كەهرۆئاوییە دوای هەردوو بەنداوی دووكان و دەربەندیخان.

- لە ماوەی پێنج ساڵی كابینەی نۆیەمدا هەرسێ پڕۆژەی كارەبای 29 مێگاواتی كە پشتر بە گازوایل كاریان دەكرد و، تێچوویەكی گەورەی لەسەر حكومەت هەبوو، گۆڕیمان بۆ كاركردن بە گازی سرووشتی كە نرخەكەی زۆر هەرزانترە.

- بۆ بەرهەمهێنانی كارەبا ئێمە لە سەرەتای كابینەی نۆیەم تەنیا 350 مەق مەق گازی سرووشتیمان هەبوو، بەڵام ئێستا لە كۆرمۆر گەیشتووەتە 520 و لە خورمەڵە گەیشتووەتە 160 مەق مەق، واتە 680 مەق مەق گازی سرووشتیمان هەیە، بەڵام ئێمە پێویستمان بە نزیكەی 1086 مەق مەق گاز هەیە، كە دەبێت هەوڵەكانمان بخەینە گەڕ و ڕێژەی بەرهەمهێنانی گازی سرووشتی زیاد بكەین، بۆ ئەوەی كۆی یەكەكانی وێستگەكانی كارەبا بە گازی سرووشتی بخەینە كار. ئەگەر ناحەزانی ئەم هەرێمە ئاستەنگمان بۆ دروست نەكەن، چونكە زۆر جار ناحەزانی ئێمە كێڵگەی گازی سرووشتیی كۆرمۆریان بۆمبباران كردووە و كارەكانیان پەك خستووین.

- لە دهۆك وێستگەیەكی 1000 مێگاواتیمان هەبوو، پێشتر بە گازوایل كاری پێدەكرا، بەڵام ئێستا گازی سرووشتی بۆ دابین كراوە، بۆیە ئەمەش دەبێتە هۆكاری ئەوەی ویستگەكە بە توانای تەواوی خۆی بكەوێتەوە كار.

هەر لە بواری كاركردن بۆ فراوانكردنی سێكتەری بەرهەمهێنان هەوڵ دراوە سوود لە تیشكی خۆر وەربگیرێت، بۆ ئەمەش سێ كۆنتراكتمان بۆ وەبەرهێنان لە پڕۆژەی بەرهەمهێنانی كارەبا بە تیشكی خۆر «solar energy» ئیمزا كردووە، بەڵام ئەم پڕۆژانە وەك پێویست نەچوونەتە پێشەوە، ئەمەش لەبەر ئەوەیە ئەو وەبەرهێنەی پارە دەهێنێت بۆ ئەوەی لە وڵاتێك وەبەرهێنانی تێدا بكات، بۆ سەلامەتیی پارەكەی پێویستی بە گەرەنتی سەروەریی «Sovereign guarantee» هەیە، ئەم گەرەنتییەش لای حكومەتی فیدڕاڵییە، لەسەر ئەم پرسەش لەگەڵ حكومەتی فیدڕاڵی لە گفتوگۆداین، بەڵام تا ئێستا حكومەتی فیدڕاڵی ڕەزامەندی لەسەر ئەو گەرەنتییە بۆ پڕۆژەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان نەداوە.

 

2

فراوانكردنی تۆڕی گواستنەوەی كارەبا

لە بواری فراوانكردنی تۆڕی گواستنەوەی كارەبا لە سەرانسەری هەرێمی كوردستان لە ماوەی كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان كاری زۆر گەورە بە بڕی 372 ملیۆن دۆلار ئەنجام دراون، وەك:

- پێكەوە گرێدانەوەی خەبات لەگەڵ بەردەرەش.

- پێكەوە گرێدانەوەی هەولێر لەگەڵ دهۆك.

- پێكەوە گرێدانەوەی بازیان لەگەڵ ڕاپەرین.

- پێكەوە گرێدانەوەی سەیدسادق لەگەڵ هەڵەبجە.

- پێكەوە گرێدانەوەی كەلار لەگەڵ وێستگەی ساڵح و شێروان مەزن.

- فراوانكردنی تۆڕی گواستنەوەی سیدەكان.

- بۆ یەكەمین جار كارەبای نیشتمانی گەیەندراوەتە‌ حاجی عمران.

- تۆڕی گواستنەوەی هەولێر زۆر خراپ بوون، بۆیە چەندین وێستگەمان بۆ گواستنەوەی تۆڕەكان دامەزراندووە، لەوانە «بەرحوشتر، گرد جووتیار، باداوە، نووسەران، نیشتمان، شاوەیس، كەسنەزان، ڕووناكی، كەندیناوە، شەمامك، مەخموور، تەق تەق».

- لە پارێزگای دهۆك چەندین ویستگەی گواستنەوەی كارەبامان دروست كردووە، وەك وێستگەی عەباسی لە زاخۆ، دابینكردنی شەش وێستگەی گەڕۆك مۆبایل بۆ پارێزگای دهۆك.

 

3

ڕێكخستن و فراوانكردنی تۆڕەكانی دابەشكردنی كارەبا

لە كابینەی نۆیەمدا بە هۆكاری قەیرانی ئابووری وەك بڵاوبوونەوەی پەتای كۆرۆنا، ڕاگرتنی هەناردەكردنی نەوتی هەرێمی كوردستان، بڕینی پشكی هەرێم لە بوودجەی فیدڕاڵی، ئێمە ناچار بووین تەنیا پشت بە ڕێژەی ئەو 8%ی داهاتی كارەبایە ببەستین كە دەگەڕێتەوە بۆ وەزارەت، بەو ڕێژەی لە 8%ـە توانیومانە بە گوژمەی 235 ملیار دینار، 3500 پڕۆژە تەنیا لە سێكتەری دابەشكردنی كارەبا ئەنجام بدەین.

- توانیومانە زیاتر لە 61 هەزار سەرپێچی و زیدەڕۆیی سەر تۆڕەكانی دابەشكردنی كارەبا ڕابگرین.

- توانیمان پڕۆژەی پێوەری زیرەك جێبەجێ بكەین، كە پێشتر ئەم پێوەرانە لە كۆگاكان هەڵگیرابوون و ساڵانە زیاتر لە 60 هەزار دۆلار كرێیان بۆ دەدرا. لە ئێستادا ئێمە هەموومان شانازی بە سەركەوتنی پڕۆژەی دانانی پێوەری زیرەك دەكەین، ئەمە پڕۆژەیە بۆ ژێرخانێك بۆ پڕۆژەی ڕووناكی كە ئێستا لە هەولێر و سلێمانی و دهۆك دەست بە جێبەجێكردنی كراوە.

4

دانانی سیستمی سكادا بۆ كۆنتڕۆڵی كارەبا

لە كابینەی نۆیەمدا ئومێدی ئێمە ئەوە بوو، كە بتوانین سیستمی سكادا «syste  SCADA» بۆ چاودێریی كۆنتڕۆڵ و داتاكان بە تەواوەتی بخەینە كار و بانكی ئەمریكی پارەی ئەم پڕۆژەیە دابین بكات، بەڵام دیسان ئەم پڕۆژەیەش لەبەر ئەوەی پێویستی بە گەرەنتیی سەروەریی بوو، نەماتوانی بە ڕێگەی حكومەتی فیدڕاڵی ئەو گەرەنتیە دەستەبەر بكەین، بەڵام توانیمان سیستمی سكادی بچووك  «Mni SCADA» لەسەر دەستبەركردنی پارە لە بانكی جایكای ژاپۆنی جێبەجێ بكەین.

 

5

پڕۆژەی ڕووناكی

دوای تەواوبوونی پڕۆژەی پێوەری زیرەك لەسەر داوای دەستەی وەبەرهێنان، دەستمان كرد بە پڕۆژەی دابینكردنی پڕۆژەی كارەبای 24 كاتژمێری، بەڵام لەژێر ناوی دانی پارەی پێشوەخت «per paid»، لەم پڕۆژەیەدا زیاتر لە 24 هەزار هاوبەش لە هەولێر و 12 هەزار لە دهۆك و لە سلێمانیش (ناو بازاڕ، عەلوە، بەرزاییەكانی قەیوان) كارەبای 24 كاتژمێرین و وەك یەكەمین قەزا لەسەر ئاستی هەرێمی كوردستان، ئێستا قەزای ئامێدی كارەبای 24 كاتژمێری هەیە. بۆ پڕۆژەی كارەبای 24 كاتژمێریش لە چوارچێوەی «پڕۆژەی ڕووناكی» كە تا ئێستا 150- 160 هەزار هاوبەش لە سەرانسەری هەرێمی كوردستان لێی سوودمەند بوون، بە هەماهەنگی لەگەڵ تیمی بەڕێز سەرۆكی حكومەت كە كۆمپانیایەكیان هێناوە دەچینە قۆناغێكی خێراتر بۆ تەواوكردنی ئەم پڕۆژەیە، وەك بەرنامەی وەزارەتی كارەبا بە نیازین ئەمساڵ 2025 سەنتەری شارەكانی «هەولێر، سلێمانی، دهۆك هەڵەبجە» تەواو بكەین و لە ساڵی داهاتوو 2026 قەزا و ناحیەكانیش تەواو دەكەین.

 

 

6

نرخی كارەبای پڕۆژەی ڕووناكی بارگرانی لەسەر شانی هاووڵاتیان دروست ناكات

سەبارەت بە نرخی كارەبا كە هاوكات لەگەڵ دەستپێكردنی سەركەوتووانەی پڕۆژەی ڕووناكی، كە بەداخەوە بەبێ بنەما قسەیەكی زۆری لە سۆشیال میدیا لەسەر دەكرێت، لێرەدا ڕاشكاوانە ئەوە بۆ هاووڵاتیان دەخەمەڕوو كە پرۆسەی دانانی نرخی كارەبا، ڕێوشوێنی یاسایی خۆی هەیە و ئەنجومەنی وەزراتی كارەبا كۆدەبێتەوە و لەسەر نرخێك بڕیار دەدات، پاشان ئەم نرخە دەنێرێت بۆ ئەنجومەنی وەزیران و دوای ئەوەی لە ئەنجومەنی وەزیران پەسەند كرا، ئەوكات دەكەوێتە واری جێبەجێكردنەوە، هەتا ئێستا ئەم پرۆسەیە دەستی پێنەكراوە و كرێی كارەبا وەك پێشانە، هەروەها دەمەوێت ئاماژەش بكەم كە نرخی یەك كیلۆوات بەرهەمهێنانی كارەبا 120 دینار لەسەر حكومەت دەكەوێت و حكومەت بەم شیوەیە پشتگیری لە نرخەكان دەكات:

1- لە 450 كیلۆواتی یەكەم نرخی 18 دینارە، واتە 84%ی لەسەر حكومەتە، هاووڵاتی 16%ی دەدات.

2- لە 450 كیلۆواتی دووەم 24 نرخی دینارە، واتە 79%ی لەسەر حكومەتە، هاووڵاتی 21%ی دەدات.

3- لە 600 كیلۆواتی سێیەم نرخی 43 دینارە، واتە 62%ی لەسەر حكومەتە، هاووڵاتی 38%ی دەدات.

4- لە 600 كیلۆواتی چوارەم نرخی 72 دینارە، واتە 35%ی لەسەر حكومەتە، هاووڵاتی 65%ی دەدات.

ئەگەر سەرنج لەم بلۆكانە بدەن كە بۆ نرخی كارەبا دانراون، دەبینین بلۆكی یەكەم و دووەم كە پێداویستیی ماڵێكی مامناوەندی دابین دەكات،نرخەكەی لەگەڵ گوزەرانی هاووڵاتیانی كەمدەرامەت گونجاوە.

سەبارەت بە نرخی كارەبای 156 دیناری كە ئێستا لە هەندێك لە شارەكانی نیشتەجێبوون وەردەگیرێن، ئەمە لەسەر پێشنیاری دەستەی وەبەرهێنانی كوردستان بووە و دانیشتووانی ئەو شارانە خۆیان داوایان كردبوو كە بە نرخێكی گونجاو كارەبای 24 كاتژمێریان بۆ دابین بكرێت و ئەو نرخەش هەر بە یاسا ڕێك خراوە.